Dinmuhammad Sulton
Динмуҳаммад Султон (чиғатойча: دين محمد سلطان) Шайбонийлар сулоласи аъзоси, 1567-1573 йилларда Балх хонлигида ҳукмронлик қилган.
| Динмуҳаммад Султон | |
|---|---|
чиғатойча: دين محمد سلطان | |
 | |
|
Мансаб даври 1567 – 1573 | |
| Монарх | Абдуллахон ИИ |
| Ўтмишдоши | Пирмуҳаммадхон |
| Вориси | Абдулмўминхон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди | Бухоро хонлиги |
| Вафоти | Бухоро хонлиги, Чоржўй |
| Отаси | Пирмуҳаммадхон |
| Дини | Ислом, Суннийлик |
Сиёсий ва ҳарбий фаолият
Динмуҳаммад Султон Шайбоний Пирмуҳаммадхоннинг ўғли бўлиб, Ўзбек хонлиги асосчиси Абулхайрхоннинг авлодидан бўлган[1][2][3][4].
Сиёсий ва ҳарбий фаолият
1561-йилда Динмуҳаммад Султон амир Ҳудайдод билан биргаликда Шибирғонда отасига қарши қўзғолон кўтарди[5]. Бунинг сабабларидан бири, Ҳофиз Таниш Бухорийнинг фикрича, Пирмуҳаммадхоннинг Бухорони Абдуллахон ИИдан Балхга алмаштириб олиш истаги эди. 1561-йил баҳорида Шибирғонда улар ўртасида бу масала бўйича музокаралар бошланди. Абдуллахон ИИ Балхни ўзи забт этишни орзу қилган Эрон билан ёнма-ён жойлашганини эслаб, амакисининг таклифига рози бўлади. Томонлар тегишли ҳужжатни имзоладилар. Бироқ, алмашинув амалга ошмади[5][1].
Балх хонлиги хони
Динмуҳаммад султон (1567-1573) отаси вафотидан кейин Балх тахтига ўтирди ва хонликни олти йилга яқин бошқарди. Бунда унга Ҳисор султонлари ва ўша пайтда Абдуллахон ИИ билан адоватда бўлган Ўзбекхонлар ёрдам кўрсатдилар. Айни вақтда Динмуҳаммад султон Абдуллахон ИИ ўз рақиблари ёки қизилбошларга қарши ҳарбий юришлар уюштирганда, Бухоро ҳукуматига бўйсунишини сўз билан ифодалаб, унга арзимас ҳарбий кучлар жўнатиб турди[5] .
Марв вилоятининг Абдуллахон ИИ дан ҳимояси
Камолиддин Беҳзод, 16-аср
1567-йилнинг кузида Абдуллахон ИИ Марвга йўл олди, у ерда жияни Поянда Муҳаммад Султон ҳокими эди. Шаҳар қамал қилинди, қонли жанглар бир неча кун давом этди. Аммо, бир пайтлар мўғуллар томонидан вайрон қилинган ва 1407-йилда темурий Шоҳруҳ[5] томонидан тикланган Мурғоб дарёсидаги тўғон хон буйруғи билан бузиб ташланганидан кейин ҳам Бухоро қўшинлари марвни эгаллаб ололмадилар.
Андхўй ва Шибирғоннинг вақтинчалик йўқотилиши
1570-йилда Абдуллахон ИИ Андхўй ва Шибирғон юришига отланди[5]. Андхўйда Шоҳмуҳаммад султон ва унинг оталиғи Жондавлатбий найман юришга қаршилик кўрсатадилар. Бироқ улар душманнинг устун қўшинларига қаршилик кўрсата олмадилар ва зодагонлар билан келишиб, қалъани Ўзбекхонга топширдилар. Абдуллаҳохон ИИ шаҳарга кирмади ва Шибирғонга юришга мажбур бўлди. Ўзбек султони эса у билан муносабатларни бутунлай бузишни истамай, ўз одамини Андхўйда қолдириб Абдуллахон ИИ билан Хўжа Дуккан қишлоғида учрашади. Абдуллахон ИИ уни совуққонлик билан кутиб олди. Ўзбек султон ўз ҳаётидан қўрқиб тунда Балх томон ҳаракатланиб, Дин Муҳаммад султон билан бирлашади. Шибирғон Абдуллахон ИИ га қаршиликсиз таслим бўлди[5] .
Термизнинг мудофааси ва мағлубияти
1572-йилнинг май-июн ойларида Абдуллахон ИИ яна Амударё бўйларига йўл олади, бу сафар Термизни эгаллашга ҳаракат қилади. Ҳофиз Таниш Бухорийнинг хабар беришича, хон 1571-йилнинг январида Андхўй ва Шибирғондан қайтгач, дарҳол юришга пухта тайёргарлик кўра бошлаган. Бироқ Термизни тезда эгаллаб олишнинг иложи бўлмади. Мустаҳкам деворлар биринчи ҳужумга бардош берди, бухоро қўшинлари узоқ вақт қал’ани қамал қилишга мажбур бўлдилар. Қал’ани уч томондан қамал қилиш мумкин эди, жануб томонида эса деворлар остидан Амударё оқиб ўтар, бу унинг ҳимоячиларига катта фойда келтирди. Қамал давомида улар жанубий дарвоза орқали дарёнинг чап қирғоғи билан алоқада бўлиб, у ердан зарур ёрдам қурол-яроғ ва энг муҳими озиқ-овқат[5] олиб турдилар.
Дарёнинг чап қирғоғида бухоро соқчилари томонидан қўлга олинган маҳбуснинг айтишича, Динмуҳаммад Султон ва Ўзбекхон Балх хонлигига бўйсунувчи Балх, Андхўй, Шибирғон, Ғарчистон ва бошқа туманлардан қўшин йиғганлари маълум бўлди. Динмуҳаммад Султон ва Ўзбекхон дарёнинг чап қирғоғидаги кўпригини эгаллаб олган, сўнг ўнг қирғоққа ўтиб, Термизни қамал қилган бухоролик қўшинларга катта хавф туғдирган бухоро бўлинмаларини осонгина ортга қайтаришлари мумкин эди. Шунинг учун шошилинч йиғилган ҳарбий кенгаш Амударёнинг нариги томонига қўшин жўнатиб, яқинлашиб келаётган хавфнинг олдини олишга қарор қилди. Қўшин Айваж ўтиш жойларини Калиф орқали Термиздан пастроқдан ўтиши керак эди, бу эса бухоролик қўшинларга душманга нафақат икки томондан ҳужум қилиш, балки Балх, Андхўй ва Шибирғонга жиддий хавф туғдириш имкониятини ҳам берди. Бу режага кўра, Шайбонийларнинг Ибодулла Султон, Ҳошим Султон, Фақир Султон, Муҳаммад Қосим Султон ва амир Али Мардон Баҳодир полклари Айваждан кемалар билан ўтиб кетишди. Абдуллахон ИИ ўзи Термизни қамал қилган бўлинмалар билан бирга қолди[5].
Ишлаб чиқилган режа жуда самарали эканлигини исботлади. Бухорийларнинг Амударёнинг чап қирғоғида тўсатдан пайдо бўлиши ҳақидаги хабар Балх, Андхўй ва Шибирғоннинг барча ҳудудларига тез тарқалиб, саросимага сабаб бўлди. Ўзбек хони Шибирғондан узилиб қолишдан қўрқиб, дарё ҳудудига бостириб кирди ва мағлуб бўлиб, ўз полки билан қароргоҳни тарк этади.[5]
Бу орада Термиз қамали давом этди. Тош ва оташчилар билан қуролланган бухоролик „тўпчилар“ шаҳар истеҳкомларини ўққа тутишни кучайтириб, катта зарар етказди[5].
Тохаристон шаҳарларини йўқотиш
Дин Муҳаммад Султон ҳукмронлигининг сўнгги йилларида Тохаристоннинг Қундуз, Бағлон, Талқон ва Бадахшон темурийлар Сулаймоншоҳ ва унинг набираси Хусрав Мирзо[5] томонидан босиб олинди.
Термиз йўқотилганидан кейин Балх ва Бухоро ўртасидаги тинчлик қисқа умр кўрди. Кўп ўтмай, уни Абдуллахон ИИнинг ўзи бузди ва 1572-йил ноябрда яна Балхга қарши чиқди. У дастлаб Ўзбекхонни яккалаб қўйишга қарор қилади ва шунинг учун ҳам Бухоро қўшини Амударёдан ўтгандан кейин элчиларини Шибирғонга унинг ҳузурига юборади. Аммо ўзбек султони Абдуллахон ИИ нинг тинчлик ва иттифоқчилик ҳақидаги таклифини рад этибгина қолмай, унинг элчиларини ҳам қамоққа ташлади. Абдуллахон ИИ юришни бироз кечиктирди ва ноябр ойи давомида Бухоро қўшини дарё бўйида тутиб турди. Юриш 1572-йил декабрда қайта бошланди. Орадан бир ҳафта ўтиб Бухоро қўшини Балх яқинида жойлашган Якка чинор қўриқхонасига етиб келди[5].
Балх учун шиддатли қамал жанглари ўн ой давом этди. Биринчи ойда Бухоро қўшинлари сув тўсиқлари, сопол қўрғонни енгиб ўтиб, Балхнинг ташқи қисмини эгалладилар. Динмуҳаммад Султон шаҳарнинг ички қисмидан паноҳ топди[5] .
1573-йил феврал ойида Абдуллахон янги қўшимча кучларни олди. Шаҳрисабздан Ибодулла Султон ва Дўстим Султон бошчилигидаги Миёнқол билан ўз вақтида янги кучлар етиб келди. „Абдулланома“ муаллифи ёзишича, Хоразм ҳукмдори Ҳожи Муҳаммадхон ҳам ўзининг тўнғич ўғли Суюнч Муҳаммад Султон бошчилигидаги аскар юборган. Бухоро қўшинлари янги кучлар билан Балх устига юриш бошлади. Ғалаба яқин эди, аммо қуйидаги ҳолатлар бунга халақит берди. Ҳужум бошланишидан олдин Фақир Султон ўз полки билан Бухоро лагеридан қочиб, Динмуҳаммад Султон билан бирлашади. Бундан ташқари, темурий Сулаймоншоҳ, Ҳошим Султон билан бирга Дин Муҳаммад Султоннинг чақириғига жавоб бериб, Балх вилоятига кириб, Хулмада қароргоҳ қуради[5].
Балх шаҳри учун курашлар бутун ёз давомида давом этди. Шаҳарда очарчилик ва эпидемиялар бошланди. Қамал пайтида шаҳар аҳолисининг 70 минг нафари ҳалок бўлди. Бундай шароитда Динмуҳаммад султон ва Балхнинг юқори мартабали кишилари таслим бўлишга қарор қилиб, Балхдаги олий маънавият ҳокимияти Хожа Муҳаммад Тоҳирга воситачилик қилиш учун мурожаат қиладилар. У Абдуллахон ИИ қароргоҳига бориб, Абдуллахон ИИни Динмуҳаммад Султоннинг қилмишларини кечиришга кўндирди. Сулҳ тузилиб, унга кўра Динмуҳаммад Султон шаҳарни Абдуллахон ИИ га топширади, хон унга ҳаёт бахш этиб, у ва укаларига Мовроуннаҳрда иқто берди. Эртаси куни Динмуҳаммад-султон, Подшоҳ Муҳаммад султон, Шоҳмуҳаммад султон оилалари ва хазиналари билан ғолибнинг қароргоҳига келишди. Бир неча кун давомида ҳибсга олиш ва талончиликлар давом этди. Дин Муҳаммад Султоннинг энг кучли тарафдорлари қатл қилинди, кўплари Ҳисор, Бадахшон ва Ҳиндистонга қочиб кетишди[5].
Динмуҳаммад Султоннинг кейинги тақдири аянчли кечди. У Шаҳрисабз вилоятини эгаллаб олди, лекин тез орада Бобо Султон ҳузурига қочиб кетди[5].
Ўлим
Динмуҳаммад Султон 1582-йилда Туркманободда қатл этилган[5].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 НЭУ: Пирмуҳаммадхон & 2000—2005.
- ↑ „Потомки Ибрагима. Абу-л-Хайр“. Ҳроно.ру. 2019-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
- ↑ „Потомоки Шейбана“. Ҳроно.ру. 2019-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
- ↑ „Род Чингисхана (таблица И)“. Ҳроно.ру. 2019-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 Ахмедов 1982.