Jerba jangi
Жерба жанги (туркча: Cербе) – 1560-йил май ойида Тунисдаги Жерба ороли яқинида бўлиб ўтган жанг. Пияле пошо қўмондонлигидаги Усмонийлар испанлар, папалик, генуялик, малталик ва неаполликлардан ташкил топган йирик христиан иттифоқи флотини тор-мор келтирди. Иттифоқчилар 27 та йирик ҳарбий жанговор кема, бир қанча кичик кемалардан ҳамда Жерба оролидаги мустаҳкам истеҳкомдан айрилдилар. Бу ғалаба Усмонийлар империясининг Ўрта ер денгизидаги қудрати энг юқори чўққига чиққан даврда юз берган.
| Жерба жанги | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Испанлар–Усмонийлар урушларининг бир қисми | |||||||
| |||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Гиованни Андреа Дориа Жуан де ла Cерда Дон Алваро де Санде (ПОW) |
Пияле пошо Драгут | ||||||
| Кучлар | |||||||
| 54 та йирик ҳарбий кема, 66 та бошқа кемалар Бошқа манбалар: умумий 200 кема[1] |
86 та йирик кема ва галиотлар[2] | ||||||
1573-йилларга қадар Ўрта ер денгизи Испания қироли Филипп ИИ (1556–1598) ҳукмронлиги остида испан сиёсий устуворликларида биринчи ўринда турди. Унинг раҳбарлигида Габсбург жанговор кемалари флотининг сони 100 тага етди, уруш даврларида эса ундан ҳам кўпайди. 1560-йилда Испания Таробулус ал-Ғарбнинг ғарбий соҳилидаги Жерба оролига туркларга қарши йирик флот юборди. Бироқ Усмонийлар флоти улкан ғалаба қозониб, 5 000 дан ортиқ одамни ўлдирди ва кўплаб кемаларни чўктириб юборди.
Бироқ Ўрта ер денгизида бўлиб ўтган жанглардан кейинги одатий ҳол сифатида Усмонийлар ўз ғалабаларидан тезлик билан фойдаланмадилар. Испания эса кейинги 2 йил ичида ўз флотини қайта тиклашга муваффақ бўлди ва 1563–1564-йилларда қарийб 100 та кема билан янги ҳужумга тайёргарлик кўрди. Усмонийлар жангда ғолиб бўлган бўлсалар-да, уларнинг жанговор кемалари флоти таъминот имкониятларининг чекланганлиги сабабли тезда бошқа ҳужумларга ўтмади ва на мағлуб давлатларга, на очиқ қолган Венеция марказига зарба бера олди[3]. Усмонийларнинг бу ғалабадан кейин Малтадаги рицарларга йирик ҳужум уюштиришлари учун 5 йил, Венеция Республикасига яна куч билан ҳужум қилишлари учун эса 10 йил вақт керак бўлди.
Тарихи
Испанлар ва венецияликлар 1538-йилда Превеза жангида Хайриддин Барбаросса қўмондонлигидаги Усмонийлар флотидан мағлуб бўлгач, 1541-йилда император Карл В Барбароссога қарши Жазоирга юриш уюштирди, бироқ ушбу юриш фалокатли тарзда муваффақияцизлик билан тугади. Шундан сўнг Ўрта ер денгизидаги йирик Европа денгиз кучлари ҳисобланмиш Испания ва Венеция Усмонийлар ва уларнинг корсар иттифоқчиларидан тобора кучлироқ таҳдид сезганлар. Ҳақиқатан ҳам, 1558-йилга келиб, Пияле пошо Балеар оролларини босиб олди ва Тургут Реис билан бирга Испаниянинг Ўрта ер денгизи бўйларида талончилик юришларини амалга оширди. Шундан сўнг Испания қироли Филипп ИИ папа Паул ИВ ва Европадаги иттифоқчиларига мурожаат қилиб, 1551-йил августида шаҳарни малталик рицарлардан тортиб олиш, кейинчалик султон Сулаймон И томонидан Таробулус ал-Ғарб бейи этиб тайинланган Тургут Реíсдан Таробулус ал-Ғарбни қайтариб олиш учун юриш уюштиришни сўради.
Кучлар
Тарихчи Wиллиам Ҳ. Пресcоттнинг ёзишича, Жерба юриши ҳақидаги манбалар ўзаро шунчалик қарама-қаршики, уларни уйғунлаштиришнинг иложи йўқ. Бироқ кўпчилик тарихчилар 1560-йилда христиан давлатлари йиғган флот таркибида 50–60 та йирик жанговор ҳарбий кема ва 40–60 та кичик кема бўлганини таъкидлашади. Масалан, Авлиё Жоҳн рицарлари расмий тарихчиси Гиаcомо Босио йирик кемалар сони 54 та бўлганини ёзган. Фернанд Браудел эса 54 та жанговар кема ва 36 та таъминот кемаси бўлганини келтирган. Энг батафсил маълумот Cармел Тестага тегишли бўлиб, архивларга асосланиб, уларнинг сонини 54 та йирик жанговор кема, 7 та икки устунли, елканли кема, 17 та енгилроқ, тезкор ҳарбий кема, 2 та катта, баланд бортли, кўп елканли кема, 28 та савдо кемаси ва 12 та кичик кема дея келтирган. Бу флот Генуя, Тоскана Буюк Герсоглиги, Папа вилояти ҳамда Авлиё Жоҳн рицарлари иттифоқи томонидан таъминланган. Маттҳеw Cарр эса христиан иттифоқчилари жами 200 та кема йиғганини қайд этган. Бирлашган флот Мессинада Гиованни Андреа Дориа қўмондонлигида тўпланган ва Малтага йўл олган, бироқ об-ҳавонинг ёмонлиги туфайли 2 ой шу ерда қолишга мажбур бўлган. Шу вақт ичида қарийб 2000 киши касалликдан вафот этган.
1560-йил 10-февралда флот Таробулус ал-Ғарбга қараб йўл олди. Аскарларнинг аниқ сони маълум эмас. Брауделнинг маълумот беришича уларнинг сони 10–12 минг, Теста берган маълумотларга кўра эса 14 минг бўлган. 20 мингдан ортиқ деб кўрсатилган эски рақамлар эса ХВИ асрдаги йирик ҳарбий кема сиғимидан келиб чиқиб, бўрттирилган деб ҳисобланилади.
Юриш Таробулус ал-Ғарбга яқин жойда уюштирилган бўлса-да, сув етишмаслиги, касалликлар ва кутилмаган довул туфайли қўмондонлар ўзларининг дастлабки режасидан воз кечди ва 7-март куни тез орада эгаллаб олинган Жерба оролига қайтиб бордилар. Сицилия вице-қироллиги ҳукмдори Жуан де ла Cерда оролда қал’а қуришини буюрди ва шундан сўнг қурилиш ишлари бошланди. Бу вақтда эса Усмонийлар адмирали Пияле пошо қўмондонлигидаги тахминан 86 та ҳарбий кема ва галиотлардан иборат флот аллақачон Истанбулдан йўлга чиққан эди. Пияле пошо флотининг 1560-йил 11-майда Жербага етиб келиши христиан кучлари учун кутилмаган ҳодиса бўлди.
Уруш
Жанг бир неча соат ичида якунланди ва христиан ҳарбий кемаларининг ярмига яқини қўлга олинди ёки чўктирилди. Тарихчи Андерсон христианлар кўрган талофат 18 минг деб кўрсаца, Гуилмартин бу рақамни анча эҳтиёткорлик билан 9 минг атрофида, уларнинг тахминан учдан икки қисми эшкакчилар бўлганини қайд этади.
Омон қолган аскарлар эндигина қуриб битказилган қал’ага қочиб, ўша жойга жойлашдилар, бироқ учинчи куни Пияле пошонинг қўшинига Тургут Реис ҳам қўшилган ҳолда ҳужум бошланишидан олдин Андреа Дориа кичик кема билан қочишга муваффақ бўлди. 3 ойлик қамал ортидан гарнизон таслим бўлди. Тарихчи Босио берган маълумотга кўра, Пияле пошо тахминан 5000 асирни, жумладан, Дориа қочиб кетгач, христиан кучларига бошчилик қилган испан қўмондони Дон Алваро де Сандени ҳам Истанбулга олиб борди. Гарнизоннинг сўнгги кунлари ҳақидаги манбалар эса бир-бирига зид, Австрия Ҳабсбург элчиси Огиэр де Бусбеcқ машҳур „Туркиш Леттерс“ асарида де Санде қаршиликнинг фойдасизлигини тушуниб, кичик қайиқда қочишга уринганини, бироқ тезда қўлга тушганини ёзган. Бошқа манбаларда, масалан, Браудел берган маълумотларда, у 29-июл куни ҳужум бошлагани ва шунда асир олингани айтилган. Бусбеcқнинг саъй-ҳаракатлари билан де Санде кейинроқ қутқарилиб, бир неча йилдан сўнг озод қилинган ва 1565-йилда Малта қамалида туркларга қарши жанг қилган.
Оқибати
Жерба жангидаги ғалаба Ўрта ер денгизида Усмонийларнинг денгиз ҳукмронлиги энг юқори чўққига чиққан даврни ифодалайди, бу жараён эса 22 йил аввалги Превеза жангидаги ғалабадан бери тобора кучайиб келаётган эди.
Айниқса, испан флоти ўзининг тажрибали денгизчи ва жангчиларидан айрилган, жангда 600 нафар моҳир денгизчи ва 2 400 қуролланган денгиз пиёдалари ҳалок бўлди, бундай кишиларнинг ўрнини тезда тўлдиришнинг иложи йўқ эди.
Жербадан сўнг Малтага кирувчи канал очиқ қолди ва Усмонийлар 1565-йилда аввал 1522-йилда Родосдан қувилган Авлиё Жоҳн рицарларининг янги базаси бўлган Малтага ҳужум қилишлари муқаррар эди, улар кўплаб қал’аларни эгаллашга муваффақ бўлдилар, бироқ асосий қал’ани эгаллашга муваффақ бўла олмади.
_-_Allom_%26_Benjamin.jpg){kind=link}
Қал’аларда ғалабага эришган Усмонийлар мағлуб бўлган испан ҳимоячиларининг бош суягидан пирамида барпо қилгани ҳақида ривоят бор, бу пирамида ХИХ аср охиригача бўлган. Ҳозирда унинг ўрнида Ҳомт Соукдаги Борж Ғозий Мустафо қал’асида кичик ёдгорлик мавжуд.
Манбалар
- ↑ Маттҳеw Cарр: Блоод анд Фаитҳ: Тҳе Пургинг оф Муслим Спаин, Тҳе Неw Пресс, 2009, ИСБН 1595583610, паге 138.
- ↑ Wиллиам Стеwарт: Адмиралс оф тҳе Wорлд: А Биограпҳиcал Диcтионарй, 1500 то тҳе Пресент, ИСБН 0786438096, МcФарланд, 2009, паге 240.
- ↑ Ҳервé Cоутау-Бéгариэ „Сеапоwер ин тҳе Медитерранеан фром тҳе Севентеэнтҳ то тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй“, . Навал Стратегй анд Поwер ин тҳе Медитерранеан: Паст, Пресент анд Футуре Жоҳн Б. Ҳаттендорф: . Роутледге, 5 Новембер 2013 — 32-бет. ИСБН 978-1-136-71317-0.
Адабиётлар
- Ҳаттендорф, Жоҳн. Навал Стратегй анд Поwер ин тҳе Медитерранеан: Паст, Пресент анд Футуре. Роутледге, 5 Новембер 2013. ИСБН 978-1-136-71317-0.