Ziyosfera

Dolly

Доллй (1996-йил 5-июл – 2003-йил 14-феврал) Финн-Дорсет қўйининг урғочи ва катта соматик ҳужайрасидан клонланган биринчи сутемизувчи. У Шотландиядаги Рослин институти ходимлари томонидан сут безидан олинган ҳужайрадан ядро узатиш жараёнидан фойдаланган ҳолда клонланган. Унинг клонлаши клонланган организмни тананинг маълум бир қисмидаги етук ҳужайрадан ишлаб чиқариш мумкинлигини исботлади.

1997-йил 27-феврал – Доллй қўйларини муваффақиятли клонлаш тўғрисидаги хабар эълон қилинган.

Рослин институтидан (Шотландия) эмбриолог ва генетика бўйича мутахассис Иан Wилмут „Натуре“ инглиз журналининг 1997-йил 27-феврал сонида чоп этган мақоласида, қўйни клонлаш бўйича муваффақиятли тажрибаси ҳақида сўзлаган. У сутемизувчини муваффақиятли клонлаш мумкинлиги тўғрисида эълон қилган.

Доллйнинг „яратилиши“ жараёнида олти ёшли донор қўйнинг елинидан олинган ядролар 277 та тухум ҳужайрага ўтказилган. Улардан 29 та эмбрион шаклланган ва биргина Доллй омон қолган. Ушбу ҳужайрадан онага генетик жиҳатдан ўхшаш тур яратилган. Генетик жиҳатдан яратилган қўйга Доллй деб ном берилган. У клонлаш орқали яралган биринчи сутемизувчи бўлган.

Бир йилдан кам вақт ўтгач, 1998-йил 12-январда Парижда ўн тўққиз мамлакат вакилларни клонлашни тақиқловчи протоколга имзо чекади. Протокол инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича Европа конвенсиясига қўшимча қилинган.

Доллй лақабли қўзичоқ

Генетикаси

Доллй клонининг яралиши

Доллй инсоният тарихида 1996-йил Рослинг институти ходимлари Кеитҳ Cампбелл, Иан Wилмут ва уларнинг жамоаси томонидан клонлашган илк жонивор ҳисобланади. Яратилган клон 1996-йил 5-июл санасидан, то 14-феврал 2003-йилга қадар Рослинг Институти тажриба ҳудудида яшаган[1]. Қўй ББC Неwс[2] ва Сcиэнтифиc Америcан[3] сингари нуфузли журналлар томонидан энг машҳур қўй сифатида эътироф этилган.

Доллйни клонлаш учун донор сифатида фойдаланилган ҳужайра сут безларидан олинган ва соғлом клон ишлаб чиқарилиши тананинг маълум бир қисмидан олинган ҳужайра бутун бир турни қайта яратиши мумкинлигини исботлаган.

Туғилиши

Доллй 1996-йил 5-июлда туғилган ва қўзичоқнинг учта онаси бўлган: биринчиси тухум ҳужайрасини, иккинчиси ДНКни берган, учинчиси эса клонланган эмбрионни ўз муддатигача танасида олиб юрган[4]. У соматик ҳужайра ядросини узатиш техникаси ёрдамида яратилган бўлиб, бу ерда донор ҳужайрасидан ҳужайра ядроси олиб ташланган уруғланмаган воситага (ривожланаётган тухум ҳужайраси) ўтказилади. Кейин гибрид ҳужайра электр токи уриши билан бўлинади ва у бластоцистга айланганда суррогат онага жойлаштирилади[5]. Доллй катта ёшли сутемизувчилардан олинган ҳужайрадан олинпайдо бўлган биринчи клон эди. Доллйнинг яратилиши шуни кўрсатдики, бундай етук дифференсиаллашган соматик ҳужайранинг ядросидаги генлар ҳали ҳам эмбрионнинг тотипотент ҳолатига қайтишга қодир бўлиб, кейинчалик ҳайвоннинг исталган қисмига айлана оладиган ҳужайра ҳосил қилади.

Доллйнинг мавжудлиги 1997-йил 22-февралда оммага эълон қилинади. Бу оммавий ахборот воситаларида катта эътибор қозонади. Шотландиялик олимларнинг қўйлар билан ўйнаётганлиги акс этган реклама ролиги телевизорда намойиш этилади ва Тимес журналидаги махсус репортажда Доллй тасвирланган мақола чиқарилади. Илм-фан Доллйни йилнинг ютуғи сифатида кўрсатади. Доллй биринчи клонланган ҳайвон бўлмаса ҳам, у катта ҳайвонлар ҳужайрасидан клонланган биринчи жонивор бўлганлиги учун оммавий ахборот воситаларининг эътиборини тортади.

Ҳаёт тарзи

Доллй бутун умрини Мидлотиядаги Рослин институтида ўтказади. У ерда Доллй Wелс тоғидан келтирилган қўчқор билан кўпайтирилади ва жами олти қўзи туғади. Унинг биринчи қўзиси Боннй 1998-йилнинг апрелида туғилган. Келгуси йили Доллй эгизак қўзиларни Саллй ва Росиэни туғади ва 2000-йилда у Луcй, Дарсй ва Cоттон лақабли уч эгизакни дунёга келтиради. 2001-йил охирида, тўрт ёшида Доллйда артрит аниқланади ва қўзичоқ юришга қийнала бошлайди. Шунда, у яллиғланишга қарши дорилар билан даволанди[6].

Ўлими

Шотландия Табиат Музейидаги Доллй тулуми

2003-йил 14-февралда Доллй ўпка касаллиги ва оғир артрит билан касалланади. Доллй каби қўйларнинг умр кўриш давомийлиги 11 дан 12 йилгача, аммо Доллй 6,5 йил яшаган. Ўлимдан кейинги текширув унинг ўпка саратонига чалинганлигини кўрсатади, бу қўйларнинг ўпка аденокарсиномаси деб аталади. Мазкур касаллик қўйларнинг жуда кенг тарқалган касаллиги бўлиб, ЖСРВ ретровирусидан келиб чиқади. Рослин олимлари Доллйнинг касаллигини уни клон бўлиши билан боғлиқлиги йўқ, деб ҳисоблашган ва худди шу сурувдаги бошқа қўйлар ҳам айнан шу касалликдан нобуд бўлганини таъкидлаганлар. Бундай ўпка касалликлари уйда сақланадиган қўйлар учун алоҳида хавф туғдиради ва Доллй хавфсизлик нуқтаи назаридан хонадонда ўстирилиши керак эди[7].

Ҳозирги кунда Доллйнинг тулуми Эдингургдаги Шотландия Табиат музейида сақланмоқда.

Манбалар

  1. ↑ ҳттпс://www.тандфонлине.cом/дои/абс/10.1080/00141844.1999.9981606
  2. ↑ „Доллй клонлашдан аввал ҳам ёш эдими?“ (27-май 1999-йил).
  3. ↑ „Доллй клонлаш мўжизаси“.
  4. ↑ „Доллйнинг ўлими“ (18-март 2003-йил).
  5. ↑ „Маданий ҳужайра чизиғидан ядро ўтказиш йўли билан клонланган қўй“ (март, 1996-йил).
  6. ↑ „Доллй илк онадан клонланган қўзичоқ“ (14-феврал 2003-йил).
  7. ↑ „Клонланган қўзичоқ соғлиғи“.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi