Дума (русча: дума - фикрламоқ) — Россиядаги қонун чиқарувчи-кенгашувчи, ваколатли муассаса (Боярлар думаси, Давлат думаси); шаҳарнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари (шаҳар думаси). Пётр И Думани муассаса сифатида ё'қ қилган.  Тахминан 200 йил о'тгач, биринчи рус инқилобидан кейин Россия империясининг Давлат Думаси тузилди.  1993-йилдан Давлат Думаси Россия парламентининг қуйи палатаси ҳисобланади.

Князлик ва боярлар думаси

Князлик думаси княз ҳузуридаги доимий кенгаш бўлиб, унинг таркибига унинг энг яқин ҳамкорлари киради.  Одатда княз боярлар билан маслаҳатлашмасдан жиддий қарорлар қабул қилмаган.  Ко'пинча руҳонийларнинг вакиллари фикрларда қатнашдилар, аммо уларнинг вакиллари доимий бўлмаган.

Боярлар думасининг йиг'илиши, ХВИ аср.

Бояр думаси ХИВ асрда ташкил этилган ва князлик думасининг давоми бўлган, орган мустақил рол ўйнамаган. У давлат кенгашининг эквиваленти бўлиб, доимо подшоҳ билан бирга ишлаган, у билан бирга ягона олий ҳокимиятни ташкил этган куч ҳисобланган. ХВИ асрдан бошлаб Дума ўзининг аниқ таркибига эга бўлди. 1505 йил ҳолатига кўра, Думада 23 та бояр, 6 та сарой аъзоси, 1 та бутлер ва 1 та ғазначи бор эди.  Уларнинг умумий сони камайди ва 21 кишини ташкил этди. Бундан ташқари, Дума а'золарининг сони доимий равишда о'сиб борди (Михаил Фёдорович давридан ташқари).  Борис Годунов даврида улардан 30 нафари, нотинч даврда 47 нафари, Михаил Фёдорович даврида 19 нафари, Алексей Михайлович даврида 59 нафари, Фёдор Алексеэвич даврида 167 нафари бор эди. Подшо Дума раиси бўлган, лекин у йўқлигида ҳам боярлар қарор қабул қилишлари мумкин эди.  Автократия шаклланиши даврида Дума мажлислари камроқ о'тказила бошланди, а'золар сони 1696—1697 йилдаги 138 кишидан 48 кишига камайди.    1713-йилда Дума о'з фаолиятини то'хтатди.  "Боярлар Дума" атамаси тарихчилар томонидан ХВИИИ—ХИХ асрларда қо'лланилган[1].

Россия империяси

Россия империясининг Давлат Думаси Россия империясининг қонун чиқарувчи, кейинчалик қонун чиқарувчи вакиллик институти эди. Биринчи рус инқилобидан кейин 1905-йил 6-августдаги манифестга мувофиқ "қонунчилик таклифларини дастлабки ишлаб чиқиш ва муҳокама қилиш, давлат даромадлари ва харажатлари ро'йхатини ко'риб чиқиш билан та'минланган махсус қонунчилик институти" сифатида ташкил этилган[2]. Кейинчалик, 17-октябр манифестига мувофиқ, Дума қонун чиқарувчи органга айланди.

Распределение депутатов Государственной думы по партиям
Партия И Дума ИИ Дума ИИИ Дума ИВ Дума
РСДИП (10) 65 19 14
Эсерлар - 37 - -
Миллий социалистлар - 16 - -
Ишчилар 107 (97)[3] 104 13 10
Прогрессив партия 60 - 28 48
Кадетлар 161 98 54 59
Автономистлар 70 76 26 21
Октябристлар 13 54 154 98
Националистлар - - 97 120
Партиясизлар 100 50 - 7
Жами 511 500 441 442
Дума тарқатиб юборилгандаги фраксиялар сони 6 10 11-12 11-16

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Большая Российская энциклопедия. Боярская дума“. 2020-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 10-июл.
  2. ↑ Манифест от 6 августа 1905 года
  3. ↑ 10 человек выделились из фракции и организовали свою фракцию социал-демократов

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил