Dyuker

Дюкер.

Дюкер (олмонча: Дукер ), қайнама — канал сувини дарё ёки бошқа канал ўзани, чуқур водий, йўл ва шартли тўсиқлар билан кесишган жойдан ўтказиш учун ётқизиладиган қувур шаклидаги босимли сув ўтказгич. Каналдаги сув сатх,и кесиб ўтиладиган тўсиқ сатҳига яқин бўлган ва акведук орқали сувни ўтказиш мумкин бўлмаган ҳолларда қўлланади. Дюкер бетон, темир-бетон, пўлат, ёғочдан қилинган бўлиши мумкин. Материал сув босими кучига қараб танланади. Босим 30–50 м бўлганда бетондан, 50–100 м бўлганда олдиндан кучлантирилган темир-бетондан, 100 м ва ундан ортиқ бўлган ҳолларда ва босими паст бўлсада, дарё ўзани остидан ўтказилса, металлдан қурилади. Ёгоч Д. узоқ чидамаслиги учун камдан-кам қўлланади. Д. конструксияси бўйича бир қувурли ёки кўп қувурли; шакли (кўндаланг кесими) тўғри бурчакли ёки айлана бўлади. Д. узунлиги кесиб ўтиладиган жойнинг катта-кичиклигига қараб бир неча ўн м дан бир неча км гача бўлиши мумкин. Д. дарё ва канал остидан ўтказилганда махсус ўйилган чуқурликка ётқизилиб, 1 м дан кам бўлмаган қалинликда тупроқ билан кўмилади. Д. сувсиз сойликларни кесиб ўтганда кўмилмай, очиқ қолдирилади. Канал Д. боши ва қайнама участкаси билан равон бирлаштирилади. Кувурнинг лойқа босишига йўл қўймаслик учун Д.да кўпинча оқим тезлиги 1,5—4,0 м/с оралиғида қабул қилинади. Оқизиқлар чўкиб тўпланишини бартараф қилиш мақсадида қум ушлагич ва балчиқ тўсгич қудуқлар қурилади. Д. бошида чўп-хасларни ушлаб қоладиган панжара ўрнатилади. Д.нинг сув ўтказиш қуввати муайян материал (ёғоч, темир-бетон, металл)дан ясалган босимли қувурлар каби махсус гидравлик ҳисоблаш йўли билан аниқланади. Д. конструксияси эксплуатация қилиш даврида иншоотни мунтазам кузатиб туриш, тузатиш ва тозалашни; қувурлар уланган ва Д. боши канал билан туташтирилган чоклардан сув сизмаслигини; канал тозаланаётган ёки сув боғланмаган даврларда уни сувдан бўшатишни таъминлаши лозим.