Ziyosfera

Edward Snowden

Эдwард Жосепҳ Сноwден (туғ. 21-июн 1983) – америкалик компютер мутахассиси, диссидент, АҚШ Марказий разведка бошқармаси ҳамда АҚШ миллий хавфсизлик агентлигининг собиқ ходими.

Эдwард Сноwден
Эдwард Жосепҳ Сноwден
Таваллуди 1983-йил 21-июн (1983-06-21) (43 ёш)
Элизабетҳ Cитй, Шимолий Каролина, АҚШ
Фуқаролиги AQSH bayrogʻi АҚСҲ
Rossiya bayrogʻi Россия (2022-йилдан)
Имзоси

Эдвард Сноуден июн ойида Америка махсус хизматларининг бутун дунёдаги интернет фойдаланувчиларини кузатиб бориш имконини берадиган махсус дастурлари ҳақида ОАВга маълумот берган эди. У Америка Миллий хавфсизлик агентлигида контракт асосида ишлаб юрган пайтида махфий ахборотни Британия ва АҚШ матбуотига узатган.[1] Сноуден АҚШдан қочиб, 23 июн куни Гонконг орқали Москвага келган.

Ўшандан бери Сноуден „Шереметево“нинг транзит зонасида истиқомат қилиб, Америка паспорти бекор қилингани учун аэропортни тарк эта олмаган. Июл ойи ўрталарида эса собиқ агент Россияда сиёсий бошпана олиш истагида эканлигини маълум қилган. Август ойида Россияда бир йил муддатга вақтинчалик бошпана олган.

Айблов

Эдwард Сноwден айғоқчиликда, ҳукумат мулкини ўзлаштириш, мамлакат мудофаасига тааллуқли ахборотни ноқонуний тарқатиш ҳамда мудофаа характерига эга ахборотни, махфий разведка маълумотларини онгли равишда бошқаларга узатишда айбланган.[2]

Хроника

  • 5-июн куни Буюк Британиянинг Тҳе Гуардиан нашри махфий суд қарорини эълон қилди. Унга кўра, АҚШ миллий хавфсизлик агентлиги миллионлаб америкаликларнинг телефон қўнғироқларини кузатиб борган.[3]
  • 6-июн куни Тҳе Wашингтон Пост махфий терроризмга қарши курашиш дастури ҳақидаги маълумотларни эълон қилди. Унга кўра, АҚШ Миллий хавфсизлик агентлиги ва Федерал тергов бюроси Американинг технологик компаниялари серверларидан тўғридан-тўғри фойдаланиш имкониятига эга бўлди.
  • 9-июн куни Тҳе Гуардиан ва Тҳе Wашингтон Пост Эдwард Сноwденни махфий маълумотларни тарқатган манба сифатида эълон қилди.
  • 10-июн куни АҚШ адлия вазирлиги Сноуден бўйича суриштирув ишларини бошлаб, унинг Ҳон Конгда эканлигини қайд этган ва ушбу автоном давлат хавфсизлик хизмати вакиллари билан мулоқотга чиқишган.
  • 14-июн куни АҚШ ҳукумати Эдwард Сноwденни айғоқчилик, давлат мулкини ўғирлаганлик ҳамда махфий маълумотни онгли равишда эълон қилганлик бўйича расман айблов қилди ва уни ҳибсга олишга санксия берилди.
  • 15-июн куни АҚШ Ҳон Конгдан амалдаги икки томонлама экстрадиция тўғрисидаги шартномага мувофиқ, Сноwденни ҳибсга олишни ҳамда АҚШга топширишни сўраб мурожаат қилди.

Снwден Хитой матбуоти билан интервюда “мен бу ерга адолатдан қочиш учун эмас, жиноятни ошкор этиш учун келганман”, - дея баёнот берди.[4]

  • 17-июн куни Ҳон Конг расмийлари АҚШ мурожаатини олишганини ҳамда масала кўриб чиқилаётганини маълум қилди. Федерал тергов бюроси ҳамда АҚШ адлия вазирилиги Ҳон Конгдаги ҳамкасблари билан мулоқотни бошлаб юборишди.

Сноwден расман Россиядан вақтинчалик бошпана сўради.[5]

  • 19-июн куни АҚШ Бош прокурори Эрик Ҳолдер Ҳонг Конг Адлия вазири Юэн Римски билан телефон орқали мулоқот қилиб, Америка учун бу масала жиддий эканлигини ҳамда Сноwденни ҳибсга олишни талаб қилди.
  • 21-июн куни Ҳон Конг расмийлари АҚШдан Сноwденга нисбатан эълон қилинган айблов бўйича кўпроқ маълумот ҳамда далиллар беришни сўради.
  • 23-июн куни Ҳон Конг маъмурияти АҚШни экстрадиция тўғрисидаги сўровни асоссиз деб топганлиги ҳамда Гонконгни тарк этишга рухсат берганлигини маълум қилди. АҚШ расмийлари Ҳонг Конгнинг бу қароридан хафсаласи пир бўлганини маълум қилди.

Россия президент Владимир Путин Америкага экстрадиция қилинмаслигини таъкидлади.[6]

Шу куни Ҳонг Конгдан Москвага транзит йўловчиси сифатида ташриф буюрди.

  • 1-август куни Марказий разведка бошқармасининг собиқ ходими Эдwард Сноwден Россияда бир йил муддатга вақтинчалик бошпана олди. Бир ойдан кўпроқ вақт давомида Москвадаги „Шереметево“ аэропорти транзит зонасида яшаган Эдwард Сноwден ҳаво бандаргоҳини шу куни тарк этди.[7]

Айғоқчи Сноwден

Сноwден 2013-йил май ойида махсус хавфсизлик идораларининг шахсларнинг интернетда назорат ва кузатишга оид ахборотини эълон қилгач, Ҳон Конгга қочиб ўтди. Эълон қилинган махфий маълумотларга кўра, Америка махсус хизматлари мамлакатдаги йирик интернет-компанияларининг серверларига тўғридан-тўғри уланиб, фойдаланувчиларни кузатиб борган, айни пайтда улар миллиондан ортиқ телефон қўнғироқларининг жорий ва эски мулоқотларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлишган.

АҚШ ҳукумати Сноwденни экстрадиция қилишларини сўраб мурожаат тайёрлади. Шунингдек, ҳукуматни „сотқин“ни ҳибсга олишга дастлабки ордерни ҳам берди.[8] Сноуденнинг иши Виржиния штати Шарқий округидаги федерал суди кўриб чиқди.

Сноуден, ўз навбатида, ўзининг экстрадиция қилиниши билан боғлиқ ҳар қандай қарор устидан судга мурожаат қилишини айтиб ўтган. Ҳонг Конг расман Хитойга қарамоғида бўлгани боис ушбу мамлакат вакиллари Сноуденнинг аниқ манзили ҳамда уни АҚШга топшириш истиқболлари ҳақида гапиришни рад этган.

Лотин Америкасининг уч давлати АҚШ разведка идораларида контрактор бўлиб ишлаган Эдwард Сноwденга сиёсий бошпана беришга розиликларини билдиришган. Боливия президенти Эво Моралес "Сноwден бизга шундай илтимос билан мурожаат қилса, хўп деб жавоб қилар эдим",- дейди. Боливия Сноwденга паноҳ беришга тайёр учинчи давлатдир. Аввалроқ Венесуэла ва Никарагуа айни таклиф билан чиққан эди.[9]

ПРИСМ

АҚШ миллий хавфсизлик агентлиги ва Федерал тергов бюроси мамлакатдаги йирик технологик компаниялар — Миcрософт, Яҳоо!, Гоогле, Фаcебоок, АОЛ, Скйпе, ЁуТубе ва Аппле серверларига тўғридан-тўғри кириш имкониятига эга бўлган.[10]

ПРИСМ логотипи

ПРИСМ деб ном олган махсус дастур асосида хавфсизлик хизмати ходимлари интернет фойдаланувчилар ҳақидаги ёпиқ ахборотларни, уларнинг аудио ва видеофайлларини, фотосуратларини, электрон почта хабарларини, электрон ҳужжатларини, шунингдек, фойдаланувчиларнинг жойлашган макони, улар билан алоқада бўлган шахслар рўйхатини суд ордерисиз олган ва ўз мақсадлари йўлида фойдаланган. ПРИСМ дастури АҚШ конгресси томонидан тасдиқланган бўлиб, 2007-йилдан бери ишлатилади.[11]

Тҳе Wашингтон Пост ва Тҳе Гуардиан газеталари Сноудендан олган ахборотни эълон қилиши АҚШда жиддий муҳобасага сабаб бўлди. Маълум бўлишича, Миллий хавфсизлик агентлиги ва Федерал тергов бюроси 2007-йилдан бери йирик технологик компанияларнинг фойдаланувчиларининг ёпиқ ахборотларидан фойдаланиб келган.

АҚШ ҳукумати мамлакатдаги йирик телекоммуникация оператори Веризондан уч ой ичида АҚШ фуқароларининг телефон мулоқотларини, абонентларнинг қаерда жойлашгани ҳақида ахборотларни Миллий хавфсизлик агентлиги ҳамда ФТБга тақдим этишга мажбур қилди.

АҚШ хавфсизлик хизмати ходимлари Веризондан абонентлари ҳақида ахборот тақдим этишни 1978-йилда қабул қилинган Хорижлик айғоқчиларни назорат қилиш тўғрисидаги қонун асосида суд ордери орқали талаб қилди. 100 миллион нафардан ортиқ абонентга эга Веризон айнан шу ордер асосида хавфсизлик идоралари талабини бажарди.

Технологик компаниялар билан боғлиқ ҳолатда эса хавфсизлик идоралари 2007-йилда қабул қилинган Американи муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонун талабларини рўкач қилиб кўрсатилмоқда. Ушбу қонунга кўра, Америка хавфсизлик идоралари АҚШдан ташқарида жойлашган халқаро айғоқчилик агентларини кузатиши учун суд ордери талаб қилинмайди. Айнан шу қонун талаблари асосида 2007-йилда ПРИСМ дастури ишга туширилади.

Ушбу дастурнинг мавжудлиги ҳақида бир неча Конгресс аъзоси биларди. Улар ҳам ушбу дастурни ошкор қилмаслик хусусида ёзма тилхат беришган. Ўз навбатида, Американинг технологик компанияларининг „виждони“ қийналмаслиги учун 2008-йилда Хорижлик айғоқчиларни назорат қилиш тўғрисидаги қонунга ўзгартиш киритилади. Унга мувофиқ, АҚШ хавфсизлик хизматига маълумотлар йиғишда ёрдам берган компаниялар судга тортилмаслиги кафолатланади.

ПРИСМ дастурига биноан, хавфсизлик хизмати технологик компанияларнинг серверларига тўғридан-тўғри уланиш имкониятига эга бўлишади. Улар реал вақт режимида тегишли объэктни кузатиш имконига эга бўлишади. Миллий хавфсизлик агентлиги ва Федерал тергов бюроси ходимлари томонидан кўздан кечирилган ҳар бир ахборотнинг даражаси белгиланади. Агар қийматли ахборот қайд этилса, Миллий хавфсизлик агентлиги тегишли билдирги тайёрлайди. Бундай билдиргилардан ойига камида 2 мингта битилган. 2012-йил давомида уларнинг сони 24005 та бўлиб, бу 2011-йилдагига қараганда 27 фоизга кўп бўлган.

Ўргимчак тўри

2007-йилги қонунга кўра, АҚШ хавфсизлик хизмати вакиллари мамлакатдан ташқари барча шубҳали объэктларни ва улар билан мулоқотда бўлган америкаликлар фаолиятини кузатиб боришини кафолатлайди. Миллий хавфсизлик агентлигининг ПРИСМ дастури бўйича илк ҳамкори 2007-йилда Миcрософт бўлган бўлса, 2008-йилда Яҳоо, кейин 2009-йилда Гоогле, Фаcебоок ва ПалТалк, 2010-йилда эса — ЁуТубе, 2011-йилда — Скйпе ва АОЛ, 2012-йилда эса Аппле ҳамкорга айланади.

Тҳе Wашингтон Пост ва Тҳе Гуардиан газеталари махфий манбаларидан олган ахборотга кўра, ПРИСМ дастури йилига америкалик солиқ тўловчиларга 20 миллион долларга айланади.

Муносабат

  • Тҳе Wашингтон Пост ва Тҳе Гуардиан газеталари эълон қилган материалларга Миллий хавфсизлик агентлиги директор Жеймс Клеппер жаҳл билан баёнотини билдириб, ОАВга бундай ахборотнинг чиқиб кетиши ва унинг эълон қилинишини ножўя хатти-ҳаракат, деб баҳолаган.

Унинг сўзларига кўра, бу "АҚШнинг мамлакат олдида турган кўпсонли таҳдидларни аниқлаш ва уларга муносабат билдириш борасида АҚШнинг имкониятларига узоқ муддатли ҳамда тўғрилаб бўлмайдиган таҳдид солади".[12]

  • 7 август куни AQSH bayrogʻi АҚСҲ ва Rossiya bayrogʻi Россия президентларининг август ойида режалаҳтирилган учрашувлари бекор қилинишига сабаб, Барак Обама, Россиянинг Сноуденни АҚШга топшириш ҳақидаги талабларини бажармагани учун, Россия президенти Владимир Путин билан учрашувини бекор қилди - деган тахминлари э'лон қилинди.[13][14]
  • AQSH bayrogʻi АҚСҲ Оқ уй матбуот котиби Жей Карнининг қайд этишича, Сноуден суд олдида жавоб бериши керак. Уни экстрадиция қилиш учун Россияда ҳалиям имконият бор.

“Сноуден шунчаки чақимчи эмас. У махфий ма’лумотни тарқатишда айбланиб, қонуннинг уч банди бо’йича айблов қо’йилган. Уни зудлик билан АҚШга қайтаришни со’раймиз, токи қонун олдида жавоб берсин”, - дейди расмий.[15]

Манбалар

  1. ↑ АҚШда ҳукумат сирини ошкор этган шахс аниқланди
  2. ↑ Эдвард Сноуденни сотқин дейиш то'г'рими?
  3. ↑ „Сноуден Эквадордан сиёсий бошпана сўради“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 12-август.
  4. ↑ Сноуден жосусликда айбланмоқда
  5. ↑ Сноуден расман Россиядан вақтинчалик бошпана сўради, 2013-08-12да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2013-08-12
  6. ↑ Путин: Сноуден АҚШга экстрадиция қилинмайди
  7. ↑ Сноуден Россияда вақтинчалик бошпана олди, 2013-08-12да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2013-08-12
  8. ↑ АҚШ махфий дастурини фош этган шахсга қарши жиноий иш очилди
  9. ↑ Қатор ҳукуматлар Сноуденга бошпана таклиф этди
  10. ↑ Фаcебоок: АҚШ идоралари тармоқ фойдаланувчилари ҳақида маълумотлар сўраганини тан олди
  11. ↑ АҚШда ПРИСМ жанжали бошланди[сайт ишламайди]
  12. ↑ „АҚШ Эдвард Сноуденга сиртдан айблов эълон қилди“. 2013-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 12-август.
  13. ↑ Обама Путин билан музокараларни бекор қилди, 2013-08-12да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2013-08-12
  14. ↑ Обама Россияни Сноуден учун танқид қилиб, Путин билан ко'ришмоқчи эмас
  15. ↑ Фаоллар: Сноуден эркинлик излаб Россияга тушиб қолгани фожиа 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi