Ego
Эго (лотинча: эго, қадимги юнонча: ἐγώ қадимги юнонча: ἐγώ „Мен“) — психоаналитик назарияга кўра, инсон шахсиятининг "мен" деб тан олинган ва идрок орқали ташқи дунё билан алоқада бўладиган қисмидир. Эго жисмоний ва ижтимоий муҳитнинг таъсирини режалаштиради, баҳолайди, эслаб қолади ва бошқа тарзда жавоб беради[1].
Фрейднинг психоанализидаги Эго
Эго, Ид (Ит) ва Супер-Эго (Юқоридаги-Мен) билан бир қаторда, Зигмунд Фрейд томонидан инсон психикасининг динамикасини тавсифлашда таклиф қилинган учта психологик мавжудотлардан бири. Эго, Фрейдга кўра, ташқи ва ички дунё ўртасида, шунингдек, Ид ва Супер-Эго ўртасида воситачи бўлиб, ижро этувчи функсияларни бажаради. У ўтмишдаги воқеалар (хотирада эслаб қолинган) ҳозирги ва келажакдаги воқеалар (башорат ва тасаввур ила ифодаланган) билан боғлиқ бўлган шахсий маълумот нуқтасини амалга ошириш орқали хатти-ҳаракатларнинг давомийлигини, аммо изчиллигини таъминлайди. Эго на психикага ва на танага мос келмайди, гарчи тана ҳиссиётлари инсоннинг дастлабки тажрибасининг асосини ташкил эца-да. Ривожланган эго ҳаёт давомида, айниқса таҳдид, касаллик ва мавжудлик шароитидаги ўзгаришлар таъсирида ҳам ўзгариши мумкин.
Шахс ривожланиб борар экан, Эгонинг фарқланиши ва Супер-Эгонинг ривожланиши каби ҳолатлар юз беради. Суперего ота-она ва ижтимоий стандартларни қабул қилиш орқали инстинктив импулсларни тақиқлаш ва назорат қилишни ўз ичига олади. Шундай қилиб, шахснинг ўсиши ва камолоти учун зарур бўлган ахлоқий зиддият пайдо бўлади. Эго онгсиз равишда ҳимоя механизмларини яратиш орқали Суперего ва Ид ўртасида воситачи ролини ўйнайди: яъни, инкор этиш, алмаштириш, проексия қилиш, рационализация, реактив шаклланиш, регрессия, бостириш, сублимация ва бошқалар [2]. Биргина ҳимоя механизми тан олинса, у ўз ўрнини бошқаси учун бўшатиб беради. Фойдаланиш даврида Эгонинг кучи камаяди деган фикр ҳам мавжуд.
Дарҳол таъсир остида бошқариладиган хатти-ҳаракатларга, мантиқий фикрлашдан оқилона қарор чиқаришга ўтиш жараёни секинлик билан, болалик давриданоқ кўплаб кетма-кет босқичлар орқали содир бўлади. Жисмоний етукликка эришган бўлса ҳам, одамлар эго фаолиятининг шакллари ва самарадорлиги бўйича бир-биридан сезиларли даражада фарқланади. Ушбу муҳим хусусиятни Фрейд „эгонинг кучи“ деб атайди. „Кучли эго“га эга бўлган одам қуйидаги хусусиятларга эга бўлади: атрофдаги дунёга ва ўзига нисбатан обектив баҳо беради; унинг фаолияти узоқ вақт давомида ташкил этилган бўлиб, режалаштириш ва тартиблашга мойил; қабул қилинган қарорларни бажара олади ва ҳеч иккиланмасдан, мавжуд муқобил вариантлардан бирини танлайди; ўз интилишларига кўр-кўрона бўйсунмайди ва уларни ижтимоий фойдали каналга йўналтира олади; жисмоний ва ижтимоий муҳитнинг бевосита босимига дош бера олади, фикр юритади ва ўз йўналишини шахсан танлай олади. Бошқа томондан, „заиф эго“ кўпроқ болага ўхшайди: унинг хатти-ҳаракати импулсив ва ҳозирги пайтда аниқланади; воқеликни ва ўзини идрок этиш жараёнини бузади; унумли ишда камроқ муваффақиятга эришади, чунки унинг кучи ўзи ҳақидаги бузилган ва ҳақиқий бўлмаган ғояларни ҳимоя қилишга сарфланади; невротик аломатлардан азият чекиши ҳам мумкин.
Карл Юнганинг аналитик психологиясида Эго
К. Юнгнинг аналитик психологиясида эго онгнинг барча мазмунини ўз ичига олган комплекс сифатида тушунилади[3], шахсий ва коллектив онгсизликдан ташкил топган онгсиз онг билан бирга психиканинг бир қисмидир.
"Бу, биринчи навбатда, унинг танаси, унинг мавжудлиги ва ундан кейин хотира маълумотлари ҳақида умумий тушунча билан яратилган маълумотлар тўплами; инсоннинг ўтмишдаги мавжудлиги, маълум хотира тўпламлари (серияси) ҳақида аниқ бир фикрга эга. Бу икки компонент Эгонинг асосий Конституциясидир. Шунинг учун, Эго ақлий омиллар мажмуаси деб аташ мумкин. Ушбу комплекс магнит каби катта тортишиш энергиясига эга; бу қоронғу номаълум ҳудуддан беҳушликдан таркибни жалб қилади; у ташқаридан таассуротларни тортади ва улар Эго билан алоқада бўлганда, улар амалга ошади."— Карл Юнг, „Тевистокскиэ лексии“[4].
Жак Лаканнинг психоанализидаги Эго
Жак Лаканнинг психоанализидаги Эго (франсузча: мои) 1949-йилда Жак Лакан томонидан тасвирланган ойна босқичидан ўтиш натижасида ҳосил бўлган хаёлий мисолни билдиради.
Муаммо шундаки, рус тилида франсузча „же“ ва „мои“ (ёки инглизча „И“ ва „ме“) каби тубдан фарқ қиладиган психоанализ тушунчаларининг маъносини етказиш бироз қийинчилик туғдириши мумкин — одатда иккаласи ҳам оддийгина „мен“ дея таржима қилинади.
Бироқ, психоанализ назариясида Шахсан Ўзим, Эго (мои) оддийгина Мен (же) га қарама-қарши қўйилган бўлиб, уларнинг биринчиси психиканинг тасвири, хаёлий мисоли эканлигини таъкидлайди, инсоннинг вазифаси уни қуришдир. Ақлий аппарат, таҳлилчининг яққол таянчи сифатида қадим замонлардан буён анализантланган, баъзи психологик таълимотлар „ҳақиқий“ / „можаролардан холи“ ва „невротик ўзим“ ўртасидаги фарқни ажратиб кўрсатишда мурожаат қилишади. клиникада „таҳлил қилувчи қисм“ ва „эгонинг безовталанган қисми“. Психоанализда бундай қарама-қаршиликлар мавжуд эмас, чунки Шахсан Ўзим ҳар доим бошқасига онгсиз муносабатдан келиб чиқади ва идентификациялар жамланмасини англатади.
Бироқ, Зигмунд Фрейд „Психоанализга кириш“ бўйича 31-маърузасида: „Wо Эс wар, солл Ич wерден“ („У бўлган жойдаа, Мен бўлиши керак“) деган, у шунчаки Менни мустаҳкамлаш жараёнини назарда тутмайди ва онгсиз вакилликларни амалга оширади деб тушунилади, лекин мен асосан онгсиз эканлигини айтади ва унинг шаклланиши келажакка очиқ жараён сифатида намоён бўлади.
Бошқа йўналишлардаги Эго
Зигмунд Фрейд ва Карл Юнгадан кейинги бошқа олимлар ҳам эго тушунчасини очишган. Эго „хулқ-атвор манбаи ва унинг инсон муҳитида шахснинг боғловчи маркази“ сифатида кўрилади (Метзгер, Псйчологиэ, 1941). Инсон тараққиёти жараёнида эго „ташқи дунё“ ва ўз шахсиятини бўлинмас бирликда ўз ичига олган ягона ибтидоий онгдан ажралиб туради. У доимо „ўз-ўзидан бир хиллик“ онги билан бирга келади; шундай қилиб, агар инсон ўзининг жисмоний ва руҳий-маънавий ўзгаришларини аниқ тан олса, у шундай бўлишига қарамай, у „ўзининг асосий қисмида“ (яъни Эго тубида) доимо бир хил бўлиб қолишини англатади. Визуал соҳада Эго тана ва кенгайтмалар учун хизмат қиладиган барча нарсаларни (доимий интилиш мавзуси) ўз ичига олади: кийим-кечак, заргарлик буюмлари, шунингдек, Эго „ўсиши“ мумкин бўлган мулк ҳисобланади. Эго кўп ҳолларда ижодий бирлик сифатида қаралади; воқелик фақатгина яхлитлик пайтиса маъно касб этади; Фихте бунга аниқ ифода келтирган: „Эго бутун воқеликни қамраб олишни ва чексизликка эришишни талаб этади.“ Ницше эса эго ҳақида шундай деган: „Эго — бу кўплаб шахсий (персоненартен) кучлар бўлиб, улардан бири ёки бошқаси олдинга чиқади“.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Философский энсиклопедический словар. — Андоза:М.: Инфра-М. — 1998.
- ↑ „Лекция 22. Психоанализ. Фрейд.“. СтудФилес. Қаралди: 2018-йил 30-январ.
- ↑ К. Юнг, „Аион“, гл.1 Эго
- ↑ Юнг К. Г. Тевистокскиэ лексии. Аналитическая психология: эё теория и практика / пер. с англ. В. И. Менжулина. — М: АСТ, 2009. — 252 с.
Адабиётлар
- Алексеев С. А., Оршанский И. Г.,. Я, в философии и психологии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.