Ekfrasis

Аҳиллес қалқони (экфрасиснинг илк наъмунаси сифатида)

Экфрасис — замонавий талқин сифатида тахминан чорак аср мобайнида мавжуд бўлган экфрасис феномени билан боғлиқ тадқиқотлар адабиёцҳунослик ва тилшунослик соҳасида тобора кўзга ташлана бошлади. Экфрасис тушунчаси структурализм ва янги танқидий назария характерида пайдо бўлган. Ушбу ҳодисага диахроник ёндашувга кўра, бу турдаги тасвирий ҳикоя қилиш анъанаси Европа адабиётида кенг тарқалган. Атама Гомер даврида юнон тилида „φρᾰσις, φράσεως“ — ишора, аниқлаш, тушунтириш кабиларни ифодаловчи пҳразо терминига ἐκ- олд қўшимчаси қўшилиши билан „ἔκφρᾰσις, ἐκφράσεως“ (экпҳразо)га айланди ва тўлиқ тушунтириш, муфассал тавсифлаш, баён қилиш — деган маъноларда қўлланила бошланган.

Унинг генеологияси жиҳатидан энг биринчи намуналари Гомернинг „Илиада“сида Элена пардаси (Покривала Элени, песн 3), Пандора камони (лука Пандара, песн 4), Гера араваси (колесници Гери, песн 3), Афина қалқони (щита Афини, песн 5), Насторий жоми (кубка Нестора, песн 11), Агамемноннинг зирҳи (доспехов Агамемнона, песн 1), олтин хизматкорлар (золотих прислужниц, песн 18) ва Ахиллес қалқони (щита Ахилла, песн 18) кабилар бўлиб, жаҳон шеъриятида расман қайд этилган дастлабки экфрасис матни бу — Ахиллес қалқони тавсифи ҳисобланади.

Кўпчилик тадқиқотчилар мазкур атаманинг „ҳаракати“ни постмодернизм даврига боғлайди. Рус тилшунос олимлари Э.Аникеэва ва Л.Прохорова эса экфрасис ҳодисасини „Сўз — ифодалилик ва образлилик, тасвир эса ҳикоя қилиш хусусиятига эга“, деб эътироф этади. Адабиёцҳунослар экфрасис феноменини тор маънода, яъни „визуал тасвирларни оғзаки воситалар билан узатиш“ деб ҳисоблаганлар. О.Фрейденберг экфрасис феноменининг келиб чиқишини онгнинг архаик шакллари, маданият (култ) ва фолклор анъаналари билан боғлайди. Олимнинг таъкидлашига кўра, экфрасис қурбонлик маросимлари билан ўзаро алоқада бўлган. У адабиёцҳунос Б.Галеркинанинг: „Экфрасис ҳодисаси қурбонлик келтириш маросими билан тугайди ёки у билан семантик алоқада бўлган жараёнларда акс этади“ — деган фикрини илгари сурган. Фолклор экфрасиси афсона сюжетида акс этган бўлиб, у илоҳий терминлар, ёввойи ҳайвон, ўсимлик, одамсимон мавжудотлар кўринишини тасвирлашда қўлланган. Шунинг учун фолклорда бундай тушунчалар образли материалнинг тавсифи сифатида ифодаланган.

„Экфрасиснинг махсус қадимий жанр сифатида ҳайвон (қурбонлик, сўйилган ҳайвон), Ахиллес, Патрокл каби элемент ва қаҳрамонларни ёритишда қўлланган“, деб ёзади О.Фрайденберг. Олимнинг фикрича, „тавсиф — сўзлаштирилган ҳаракатнинг кейинги босқичидир“. Атама санъат асарини ундаги нарсанинг кўриниши ва унинг „қандай“ тасвирлангани нуқтаи назаридан таърифлайди. Ўша „қандай“ тасвирланганлик экфрасиснинг моҳияти ҳисобланади. Бу ўринда, ишонарлилик принципи биринчи ўринга чиқади, яъни маҳоратли рассом томонидан ишлаб чиқилган ўлик мавжудот тирикка айланади, хаёлий нарса реал сифатида тасвирланади, „худди тирикдек“ мотиви қадимги экфрасиснинг муҳим асосидир. Шу билан бирга, экфрасис биринчи навбатда, визуал иллюзияни билдиради ва бу жиҳатдан „кўриниш“ экфрасиснинг асосий сифатини ифодалайди. Тадқиқотчи М.Костантини ҳам ўзининг "Экфрасис: понятиэ литературного анализа или бессодержателний термин? мақоласида „экфрасис“ тушунчаси иккинчи софистика давригача кам қўлланганлиги ҳамда мазкур атама дарсликларда учрайдиган риторик машқлар (прогимназм)дан бири бўлганлигини қайд этган. Шу нуқтаи назардан, экфрасис Гермоген, Филон, Афтония кабиларнинг асарларида учраган. Машҳур Ахиллес қалқони ҳозиргача баъзи тадқиқотчилар томонидан темирчи меҳнати, баъзилари томонидан эса санъат асари сифатида қаралмоқда. Таъриф ҳам шеърий, ҳам насрий бўлиши мумкин. "Асосийси шундаки, экфрасис тўлиқ ва обектларни „визуаллаштириш“ учун этарли даражада ёрқин бўлиши керак. Бунда обект батафсил кўриб чиқилади ва ўқувчи кўз олдида гавдаланиши учун барча тафсилотлари орқали тавсифланади, деб таъкидлайди М.Костантини.