Элам (Элам ёзуви: ҳатамти; элам миххати: 𒁹𒄬𒆷𒁶𒋾 ḫалатамти; Шумер тили: 𒉏𒈠 элам; аккад тили: 𒉏𒈠𒆠 эламту; ибронийча: עֵילָם‎ ʿēлам[1][2]) замонавий Эроннинг узоқ ғарби ва жануби-ғарбида жойлашган қадимий сивилизация бўлиб, ҳозирги Хузистон ва Илом вилоятининг пасттекисликларидан ҳамда жанубий Ироқнинг кичик бир қисмида жойлашган. Замонавий Элам номи шумер транслитерациясидаги элам(а) дан келиб чиққан бўлиб, кейинчалик аккадча эламту ва эламча ҳалтамти билан бирга қўлланган. Элам давлатлари Қадимги Шарқнинг етакчи сиёсий кучлари қаторига кирган[3]. Классик адабиётда Элам Сусиана номи билан ҳам танилган (қадимги юнонча: Σουσιανή)[4].

Элам халколит даврида (мис даври) Яқин Шарқнинг илк урбанизациясининг бир қисми бўлган. Милоддан аввалги 3000-йилларга оид ёзма маълумотларнинг пайдо бўлиши ҳам Шумер тарихига мос келади, бу ерда бир оз аввалги даврга оид ёзувлар топилган[5][6]. Қадимги элам даврида (Ўрта бронза даври), Элам маркази Аншанда жойлашган Эрон платосидаги қиролликлардан иборат бўлиб, милоддан аввалги 2-минг йиллик ўрталаридан бошлаб Хузистон пасттекислигидаги Сусада ривожла бошланган[7]. Эламит одатда бошқа тиллар билан боғлиқ бўлмаган тил изоляцияси ҳисобланади, у ўзидан кейин пайдо бўлган тилларнинг орасида алоҳида аҳамият касб этган. Географик ва археологик ўхшашликларга кўра, баъзи тарихчилар эламликлар замонавий лурлар аждодларининг катта қисмини ташкил қилади, деб таъкидлайдилар. Уларнинг тили Лури тили ўрта форс тилидан ажралиб чиққан[8].

Этимологияси

Элам давлатининг элам тилидаги эндоними Ҳатамти бўлган бўлиши мумкин ( Чизиқли эламит тилида), ёки Ҳалтамти (эламит миххати: 𒁹𒄬𒆷𒁶𒋾 ҳалатамти)[9].

Эксонимлар шумер тилидаги ЭЛАМ МА ки 𒉏𒈠𒆠 ва ЭЛАМ, аккад тилидаги Эламû (эркак/нейтер) ва Эламīту (аёл) („Сусиана, Эламлик аҳолиси“ деган маънони англатади) сингари номларини ўз ичига олган[10]. Шумерча элам атамаси ҳудуддаги баланд тоғларни назарда тутган ҳолда берилган[11].

Милоддан аввалги асрларда Элам асосан замонавий Хузистон ва Илам ҳудудида жойлашган. Хузестāн номи охир-оқибат қадимий форс тилидаги 𐎢𐎺𐎩 (ҳūжа) сўздан олинган бўлиб, у Суса/Элам деган маънони англатади[12]. Бу Ўрта форс тилидаги: 𐭧𐭥𐭰 (ҳūз) „Сусиана“ ва ҳозирги форсча: خوز‎‎ (хуз), -стåн „жой“ топонимик қўшимчаси билан қўшилиб бугунги номини ҳосил қилган.

Географияси

Элам хронологияси.

Географик жиҳатдан Сусиана асосан Карун дарёси атрофидаги Эроннинг Хузистон вилоятини ўзида ифодала этади. Қадим замонларда бу ҳудудни тавсифлаш учун бир нечта номлардан фойдаланилган. Қадимги географ Птолемей Суза атрофидаги мамлакатни назарда тутиб, бу ҳудудни Сусиана деб атаган.

Яна бир машҳур географ Страбон Элам ва Сусианани икки хил географик минтақа сифатида таснифлаган. У Эламни („Элимай юрти“) биринчи ўринда Хузистоннинг баланд тоғли ҳудуди деб тасвирлаган[13].

„Яҳудийларнинг тарихий манбаларида жойлашув бўйича келишмовчиликлар бор“, дейди Даниэл Т. Потц. Баъзи қадимий манбаларда Элам Хузистоннинг баланд тоғли ҳудуди ва Сусиана эса пасттекислик ҳудуди сифатида тавсифланади. Аммо бошқа қадимий манбаларда „Элам“ ва „Сусиана“ айни бир ҳудудни ифодалаб келади[13].

Бу соҳадаги ноаниқлик замонавий тадқиқотларга ҳам тааллуқлидир. Қадимги Аншан кашф этилгандан кейин, унинг Элам тарихидаги катта аҳамияти англаб етган олимлар ҳудуд ҳақидаги таърифларини яна ўзгартириганлар. Айрим замонавий олимлар Эламнинг маркази Хузистон пасттекислигидаги Сусада эмас, балки Аншанда ва унинг атрофидаги баланд тоғларда жойлашганлигини таъкидлайдилар[14].

Тарихи

Милоддан аввалги даврларда, жумладан, Убайд даврида бу ҳудудда Убайд маданиято ривожланган ва мазкур маданиятининг кўп жиҳатларини ерлик аҳолига сингдирилган.

Элам тарихи ҳақидаги билимлар асосан турли манбаларга асосланиб қолган. Ҳудуд тарихи хусусидаги асосий манбалар Месопотамия (Шумер, Аккад, Оссурия ва Бобил) қўёзмаларига асосланган. Элам тарихи шартли равишда икки минг йилдан ортиқ вақтни ўз ичига олган уч даврга бўлинади. Биринчи элам давридан олдинги давр прото-элам даври деб номланади:

  • Прото-эламит: милоддан аввалги 3200 — 2700-йил (Сузада прото-элам ёзуви)
  • Қадимги Элам даври: милоддан аввалги 2700 — 1500-йил (Суккалма сулоласигача бўлган энг қадимги ҳужжатлар)
  • Ўрта Элам даври: милоддан аввалги 1500 — 1100-йил (Анзанитлар сулоласи Бобилнинг Сузага бостириб киришигача)
  • Нео-элам даври: милоддан аввалги 1100 — 540-йиллар (Оссурия ва Мидия таъсири билан тавсифланади. Милоддан аввалги 539-йил Аҳамонийлар даврининг бошланишини англатади.)

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Элам (ГН)“. Ораcc: Тҳе Опен Ричлй Аннотатед Cунеиформ Cорпус.
  2. ↑ „Эламту [ЭЛАМ (ГН)“]. Ораcc: Тҳе Опен Ричлй Аннотатед Cунеиформ Cорпус. 2023-йил 26-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-декабр.
  3. ↑ Элам: сурвейс оф политиcал ҳисторй анд арчаэологй, Элизабетҳ Cартер анд Маттҳеw W. Столпер, Университй оф Cалифорниа Пресс, 1984, п. 3
  4. ↑ Сколник, Фред; Беренбаум, Мичаэл. Энcйcлопаэдиа Жудаиcа, Волуме 6, 2007 — 283-бет. ИСБН 978-0028659343. 
  5. ↑ Ҳоcк, Ҳанс Ҳеинрич. Лангуаге Ҳисторй, Лангуаге Чанге, анд Лангуаге Релатионшип: Ан Интродуcтион то Ҳисториcал анд Cомпаративе Лингуистиcс, 2нд, Моутон де Груйтер, 2009 — 69-бет. ИСБН 978-3110214291. Қаралди: 2020-йил 2-октябр. 
  6. ↑ Гнанадесикан, Амалиа. Тҳе Wритинг Револутион: Cунеиформ то тҳе Интернет. Блаcкwелл, 2008 — 25-бет. ИСБН 978-1444304688. 
  7. ↑ Элам: сурвейс оф политиcал ҳисторй анд арчаэологй, Элизабетҳ Cартер анд Маттҳеw W. Столпер, Университй оф Cалифорниа Пресс, 1984, п. 4
  8. ↑ Эдwардс, И.Э.С.. Тҳе Cамбридге Анcиэнт Ҳисторй, 2нд, Cамбридге Университй Пресс, 1971 — 644-бет. ИСБН 9780521077910. „лурс.“ 
  9. ↑ „Ираниан платеау гаве биртҳ то wритинг: Френч арчаэологист“. МСН. 2021-йил 9-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 5-январ.
  10. ↑ А Cонcисе Диcтионарй оф Аккадиан Жеремй Блаcк: . Ҳаррассоwитз Верлаг, 1999 — 68-бет. ИСБН 3-447-04225-7. 
  11. ↑ „Элеcтрониc Пеннсйлваниа Сумериан Диcтионарй: "элам"“. 2024-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 15-апрел.
  12. ↑ Кент, Роланд. Олд Персиан: Граммар, Техц & Лехиcон, Америcан Ориэнтал Сериэс. Америcан Ориэнтал Соcиэтй, 1953 — 53-бет. ИСБН 0-940490-33-1. 
  13. ↑ 13,0 13,1 Д. Т. Потц, Тҳе Арчаэологй оф Элам: Форматион анд Трансформатион оф ан Анcиэнт Ираниан Стате. Cамбридге Wорлд Арчаэологй. Cамбридге Университй Пресс, 2015 ИСБН 1107094690 п11
  14. ↑ Ф. Валлат 1980

Адабиётлар

  • Қуинтана Cифуэнтес, Э., "Ҳисториа де Элам эл веcино месопотамиcо", Мурcиа, 1997 йил. Эстудиос Ориэнталес . ИПОА-Мурcиа.
  • Қуинтана Cифуэнтес, Э., "Техтос й Фуэнтес пара эл студио дел Элам", Мурсия, 2000 йил. Эстудиос Ориэнталес . ИПОА-Мурcиа.
  • Қуинтана Cифуэнтес, Э., Ла Ленгуа Эламита (Эрондан олдинги), Мадрид, 2010 йил. Грам Эдиcионес.ИСБН 978-84-88519-17-7ИСБН 978-84-88519-17-7
  • Кҳаčикжан, Маргарет: Тҳе Эламите Лангуаге, Доcумента Асиана ИВ, Cонсиглио Назионале делле Риcерче Иституто пер гли Студи Миcенеи эд Эгео-Анатолиcи, 1998ИСБН 88-87345-01-5
  • А Неw Ҳисторй оф Wритинг он Тҳе Ираниан Платеау.
  • Форслар: Империя усталари, Тиме-Лифе Боокс, Искандария, Виржиния (1995)ИСБН 0-8094-9104-4
  • ДТ Потц, "Форс ко'рфазидаги эламликлар ва касситлар", Жоурнал оф Неар Шарқ Студиэс, жилд. 65, ё'қ. 2, бет. 111–119, (2006 йил апрел)
  • МакАлпин, Девид В., Прото Эламо Дравидиан: Далиллар ва унинг оқибатлари, Америка фалсафа жамияти (1981)ИСБН 0-87169-713-0
  • Валлат, Франсуа. 2010 йил. "Элам тарихи". Қадимги Эрон тадқиқотлари доираси (CАИС)
  • Жузеппе Валенза, Эламити Элимиоти Элими Ил Театро Генеалогиcо дегли Элими нел cроcевиа дел Медитерранео. Маростиcа, 2022,ИСБН 978-88-908854-2-6 .
  • Валлат, Франçоис. 2010. "Тҳе Ҳисторй оф Элам". Тҳе Cирcле оф Анcиэнт Ираниан Студиэс (CАИС)
  • Тҳе Эламите Wорлд, Роутледге Wорлдс. Охфорд: Роутледге, 2018. ИСБН 978-1-138-99989-3. 
  • Тҳе Эламите Wорлд, Роутледге Wорлдс. Охфорд: Роутледге, 2018. ИСБН 978-1-138-99989-3. 
  • Зоҳуриён, Марям, Сеййид Меҳди Мусавий Куҳпар, Жавад Неестоний ва Алиризо Ҳозҳабрий Нобарий. "Қадимги Элам ме'морчилигида грифон мотивининг семиологияси". Ин: Cентрал Асиатиc Жоурнал 62, №. 2 (2019): 227–32. дои : 10.13173/cентасиаж.62.2.0227 .

Ҳаволалар