Elektr stul
Электр стул (инглизча: элеcтриc чаир) – маҳкумни танасидан ўтган юқори кучланишли ўзгарувчан электр токи ёрдамида ўлдириш учун мўлжалланган қурилма. Электр стул АҚСҲда Алфред Саутвик томонидан ихтиро қилинган ва Америкада ХИХ асрнинг охиридан бери ўлим жазосининг классик шакли сифатида қўлланила бошланган.
Фойдаланиш
Электр стул биринчи марта Қўшма Штатларда 1890-йил 6-августда Ню-Ёрк штатидаги Аубурн қамоқхонасида ишлатилган. Қотил Wиллиам Кеммлер, ушбу қурилмада қатл этилган биринчи шахс бўлди. Ўн бир йил ўтгач, худди шу қамоқхонада, президент МакКинлининг қотили Леон Cзолгосз электр стулда қатл қилинди. ХХ аср давомида электр стули 26 штатда ишлатилган, аммо сўнгги ўн йилликларда у бошқа қатл шакллари (масалан, ўлимга олиб келадиган инексия) билан фаол равишда алмаштирилди ва ҳозирда жуда кам қўлланади. 1926-йилдан 1976-йилгача ушбу қатл услуби Филиппинда ҳам ишлатилган.
2021-йилда электр стул бешта штатда – Алабама, Флорида, Жанубий Каролина, Кентукки ва Теннесси штатларида маҳкумнинг хоҳишига кўра ўлимга олиб келадиган инексия билан бирга, Кентукки, Теннесси ва Флорида штатларида эса аввал ҳам жиноят содир этганлар учун қўлланиши мумкин. Маълум бир санадан айбдор электр стулдан фойдаланишни танлаш ҳуқуқига эга (1998-йил 1-апрелда Кентуккида; 1999-йил 1-январдан Теннесси штатида; 2000-йил 1-январда Флорида штатида). Теннесси штатида ўлдирадиган инексия учун компонентлар топилмаса, электр стул ҳам ишлатилиши мумкин[1]. Флорида штатида электр стул маҳкумнинг илтимосига кўра, Флорида Олий суди томонидан ўлим жазоси тасдиқланганидан кейин 30 кун ичида қўлланади[2]. Небраскада электр стул қатл қилишнинг ягона усули сифатида ишлатилган, аммо 2008-йил 8-февралда Небраска Олий суди буни конституция томонидан тақиқланган „шафқациз ва ғайриоддий жазо“ деб қарор қилди. Арканзас ва Оклахомада у фақат қатъий белгиланган ҳолларда қўлланиши мумкин, масалан, ўлим жазосини ижро этиш пайтида бошқа барча ижро усуллари конституцияга зид деб топилган тақдирда.
2001-, 2005-, 2011-, 2012-, 2014-2017- ва 2021-йилларда ушбу ижро усули умуман қўлланилмаган. 2018- ва 2019-йилларда – икки марта, ХХИ асрнинг қолган барча йилларида – бир марта. Арканзас электр стулдан охирги марта 1990-йилда, Луизиана 1991-йилда, Индиана 1994-йилда, Кентукки ва Небраскада 1997-йилда ва Жоржия 1998-йилда (кейинчалик Жоржия Олий суди томонидан 2001-йилда тақиқланган), Флорида 1999-йилда, Алабама 2002-йилда ишлатган. 2008-йилда Каролина, 2013-йилда Виржиния (2021-йилда ўлим жазоси бекор қилинган[3]). Сўнгги йилларда у фақат Теннесси штатида қўлланилмоқда[4].
Электр стулдан фойдаланиш бўйича охирги маълум ҳолат 2020-йил 20-февралда, 1985-йилда муваффақияциз гиёҳванд моддалар савдоси туфайли яна бир маҳбусни ўлдирган маҳкум Николас Тодд Саттон Теннесси штатида қатл этилган эди[5].
Қурилма ва ишлаш принсипи
Электр стул – бу диэлектрик материалдан тайёрланган, қўл даямалари ва баланд орқа томони бўлган, маҳкумни қаттиқ маҳкамлаш учун камар билан жиҳозланган стул. Қўллар қўл даямаларига, оёқлари – стулнинг оёқларига махсус қисқичларда бириктирилган. Креслода, шунингдек, дубулғадан фойдаланилган. Электр контактлари оёқ тўпиғининг бириктириш жойларига ва дубулғага уланади. Техник ёрдам кучайтирувчи трансформаторни ўз ичига олади. Қатл қилиш пайтида контактларга тахминан 2700 волт кучланишли ўзгарувчан ток берилади, оқим чеклаш тизими маҳкумнинг танаси орқали тахминан 5 ампер қувватга эга оқимни ушлаб туради. Қатл пайтида маҳкум куйиб кетмаслиги учун оқим ва кучланиш чекланган.
Жазоловчи тизимнинг қувватни бошқариш механизмида махсус калит ёрдамида мас’ул шахс томонидан ижро этилишидан олдин дарҳол ўчирилиши керак бўлган ёқишдан ҳимояланиш мавжуд. Битта версияга кўра, стул бир ёки бир нечта бошқарув тугмаларига эга бўлиши мумкин, уларни босиш орқали оқим ёқилади. Бундай ҳолда, улар бир вақтнинг ўзида турли жаллодлар томонидан ёқилади. Аслида оқимни улардан фақат биттаси йўналтиради. Бу тартиб шундай қўлланадики, ҳеч ким, жумладан, жиноятчиларнинг ўзлари ҳам қатлни аслида ким амалга оширганини била олмайди.
Электр токи уриши принсипи мияга зарар етказиш ва имкон қадар тезроқ ўлимга олиб келади, шунинг учун асосий электр алоқаси дубулғада жойлашган. Инсон бош суяги юқори қаршиликка эга бўлиб, мияни электр таъсиридан ҳимоя қилади, шунинг учун қатл қилишдан олдин бошнинг юқори қисмидаги сочлар олиниши ва шимгични шўр сув билан намлаш керак. Бош суягидан фақат юқори кучланишли оқим ўтади, шунинг учун бажариш пайтида юқори кучланишли оқим ишлатилади. Ушбу ўтиш орқали ҳосил бўлган иссиқлик асосий дурал синусларда қоннинг ивишини ва миянинг коагуляцион некрозини келтириб чиқаради. Ўлим дастлаб мия шикастланишидан келиб чиқади деб тахмин қилинган бўлса-да, 1899-йилда бу биринчи навбатда қоринча фибрилацияси ва юракнинг мумкин бўлган тўхтаб қолишидан келиб чиқиши исботланган.
Амалга ошириш тартиби
Маҳкум электр стулга ўтиради ва унга боғланади: қўллар қўл даямаларига, оёқлари эса оёқ алоқаларига бириктирилади. Дубулғани кийишдан олдин худкушнинг бошига капут кийдирилиб кўзларига ёпиштирилади. Маҳкумнинг бошига дубулға кийдирилади, унинг устига бошнинг тепа қисмидаги сочлар қатл қилишдан олдин қирқилади. Дубулғанинг бош билан алоқа қилишига минимал электр қаршилигини таъминлаш ва шу билан ўлимни тезлаштириш ва маҳкумнинг жисмоний азобини енгиллаштириш учун дубулғага шўр сув билан сингдирилган шимгич киритилади. Агар қуруқ шимгич қўйилса, қатл пайтида қатл этилган шахс куйиб кетиши мумкин.
Ҳимоя тизимини ўчиргандан сўнг, жаллод оқимни ёқади. Волтаж икки марта, бир дақиқа давомида, 10 сония танаффус билан ёқилади (турли дизайнларда, бурилишлар сони ва вақт оралиғи фарқ қилиши мумкин). Электрни ўчиргандан сўнг, шифокор маҳкумнинг ўлганлигига ишонч ҳосил қилиши керак. АҚШнинг айрим штатларида, агар ўлим содир бўлмаса, қатл давом этиши мумкин. Шундай қилиб, Wиллиам Вандивернинг ўлими фақат оқимнинг бешинчи зарядсизланишидан кейин содир бўлган[6].
Тарихи
Электр стулнинг яратилиши Томас Эдисон номи билан боғлиқ. 1880-йилларда Қўшма Штатларда биринчи доимий электр таъминоти тизимини ташкил қилган Эдисон оқимлар уруши деб номланган янги ўзгарувчан токга асосланган электр таъминоти тизимлари билан фаол рақобатлашди. Эдисон истеъмолчиларни рақобатчи тизимининг камчиликларига ишонтирди, бундай тизимларнинг хавфлилигини, шу жумладан ўзгарувчан ток билан ҳайвонларни ўлдириш бўйича оммавий тажрибаларни илгари сурди.
Бу воқеалар мамлакатда ўлим жазосининг инсонпарварроқ усулини танлаш тўғрисида бошланган мунозарага тўғри келди (ХИХ асрнинг 80-йилларигача осиб қўйиш асосан АҚШда қўлланган). Вақти-вақти билан матбуотда жуда узоқ ва оғриқли қатлнинг даҳшатли саҳналари тарқалади: ҳатто энг тажрибали жаллод ҳам баъзида жараёнда хатога йўл қўяди ва ўлим, тахмин қилинганидек, умуртқа суягининг синишидан эмас, балки бўғилишдан келиб чиқди. Бу кўпроқ оғриқли жараён ҳисобланган.
Электр энергиясидан фойдаланишнинг кўпайиши табиий равишда вақти-вақти билан ўлимга олиб келадиган бахциз ҳодисалар билан бирга кечди. 1881-йилда Ню-Ёркнинг Буффало шаҳрида стоматолог Алфред Саутвик тасодифан электр генераторининг контактларига тегиб кетган кекса маст кишининг ўлимига гувоҳ бўлди. Ўлим қанчалик тез ва оғриқсиз келганидан ҳайратда қолган Саутвик дўсти сенатор Девид Макмилланга арқонни симлар билан алмаштириш таклифи билан мурожаат қилди. У Ню-Ёрк штати қонун чиқарувчи органидан осишни тўхтатиш учун ўлимга маҳкум бўлган одамларда электр энергиясидан фойдаланиш истиқболини кўриб чиқишни сўради. 1886-йилда „ўлим жазосини ижро этишнинг энг инсонпарвар ва мақтовга сазовор усули“ масаласини текшириш учун комиссия тузилди. Ушбу босқичда машҳур Томас Эдисон электр стул тарихига шу қадар қатъият билан қўшилдики, бу стулни гилётинга ўхшатиб, „Эдисонина“ деб аташ мумкин эди (гарчи Америка қамоқхона аҳолиси уни „сариқ она“ ёки „эски“ деб атаса ҳам). Ихтирочи Ню-Жерси штатининг Wест Оранге шаҳрида кўргазмали тажриба ўтказди: 1000 В АC бир нечта мушук ва итларга қўлланди. 1888-йилда Ню-Ёрк штати қонун чиқарувчи органи электр токи уришини штатнинг ўлим жазосини ижро этиш усули сифатида белгиловчи қонунни қабул қилди.
1888-йилнинг иккинчи ярмида ихтирочи Гаролд Браун ва Колумбия университети ходими Фред Петерсон Эдисон лабораторияларида ўлим жазоси учун электр энергиясидан фойдаланиш бўйича тадқиқот олиб боришди. Тажрибалар натижаларига кўра, бир неча ой ичида йигирмадан ортиқ итлар электр токи уриши синови натижасида Ню-Ёрк штати суд-тиббиёт жамиятига электр стулни ижро этувчи восита сифатида тавсия қилган ҳисобот тақдим этди. Тадқиқот сувли идиш ва каучук қопламали столни ўз ичига олган ҳолда ҳам кўриб чиқилди.
1889-йил 1-январда Ню-Ёрк штатида электр ижроси тўғрисидаги қонун кучга кирди.
Бошқа манбаларга кўра – „1889-йил 2-мартда биринчи электр тажрибаси пайтида бир нечта ит, тўртта бузоқ ва от оғриқсиз ўлдирилган“[7].
Электр стулнинг рақиби Жорж Wестингҳоусе бўлиб, у илгари Эдисоннинг асосий рақобатчиси бўлган истеъмолчиларни ўзгарувчан ток электр энергияси билан таъминлаш тизимини ишлаб чиққан эди. Электр стул қонуни киритилгандан сўнг, Wестингҳоусе қамоқхоналарга ўзгарувчан ток генераторларини етказиб беришдан бош тортди, бунинг натижасида Эдисон ва Браун айланма йўл билан генераторларни сотиб олишга мажбур бўлди.
Wиллиам Кеммлер ва Жозеф Чаплеау электр стулда биринчи бўлиб ўлимга ҳукм қилинди (биринчи ўз бекасининг ўлдирилиши, иккинчиси қўшнисини ўлдиргани учун[8]). Чаплеау авф этилди ва умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди. Wестингҳоусе Кеммлерни қутқаришга ҳам ҳаракат қилди, бунинг учун у электр стулда қатл қилиш АҚШ Конституциясига саккизинчи тузатиш билан тақиқланган „шафқациз ва ғайриоддий жазо“ таърифига тўғри келади, деган асосда ҳукм устидан шикоят қилишни талаб қилган адвокатларни ёллади, аммо апелляциялар рад этилди.
1890-йилда Оберн қамоқхонасида электрик бўлиб ишлаган Эдвин Девис электр стулнинг биринчи ишчи моделини ишлаб чиқди. 1890-йил 6-августда Wиллиам Кеммлер Оберн қамоқхонасида электр стулда қатл этилган дунёдаги биринчи одам эди. Гарчи журналистлардан бири: „У умуман азобланмага!“ деган бўлса-да, аслида, ижро унчалик муаммосиз ўтмади: оқим биринчи ёқилгандан кейин Кеммлер ҳали ҳам тирик эди, оқим яна ёқилиши керак эди. Жорж Wестингҳоусе қатл ҳақида шундай деган: „Улар болта билан яхшироқ иш қилган бўлишарди“ (Кеммлер ўз хўжайинини болта билан ўлдирган).
1896-йилда электр стул Огаёда, 1898-йилда Массачусецда, 1906-йилда Ню-Жерсида, 1908-йилда Виржинияда, 1910-йилда Шимолий Каролинада тақдим этилган. Кейинги ўн йил ичида у ўндан ортиқ штатларда қонунийлаштирилди ва Америкада энг машҳур қатл воситасига айланди. Фақат юз йилдан ортиқ фойдаланиш даврида 4300 дан ортиқ одам электр стулда ўлдирилган.
Кейинчалик Эдисон ўзгарувчан токнинг афзалликларини кам баҳолаганини тан олишга мажбур бўлди. 1912-йилда Wестингҳоусе ушбу технологияни ишлаб чиқишдаги ютуқлари учун Эдисон медали билан тақдирланди.
1967-йилда ўлим жазосига қўйилган мораторий Қўшма Штатларда 1976-йилда бекор қилингандан сўнг, илгари электр стулда қатл қилиш амалиётини ўтказган штатларнинг аксарияти ўлимга олиб келадиган инексияга ўтди. Ушбу қарорга асосий туртки, электр стулни ишлатиш учун жуда қиммат бўлгани эди. Бундан ташқари, кўпчилик электр токи уришини шафқациз ва ғайриоддий жазо деб билади. Ҳозирча электр стулдан 8 та штатда фойдаланиш мумкин. Баъзи штатларда маҳкум ўзини ўзи жазолаш усулини танлаш ҳуқуқига эга (инексия ва электр стулдан ташқари, отиш, осиш ва газ камераси).
АҚШдан ташқарида
Вяцкие полянийлик серияли қотил Александр Комин ўз қурбонларидан бирини ўлдириш учун қўлда ясалган электр стулдан фойдаланган.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „В Теннесси решили вернуться к электрическому стулу“. «Комсомольская правда» (2014-йил 23-май). Қаралди: 2018-йил 7-апрел.
- ↑ „Метҳодс оф Эхеcутион | Деатҳ Пеналтй Информатион Cентер“ (эн). деатҳпеналтйинфо.орг. Қаралди: 2018-йил 17-сентябр.
- ↑ „В штате Виргиния отменили смертную казнь“. форбес.кз (2021-йил 25-март). Қаралди: 2021-йил 8-апрел.
- ↑ „Деатҳ Пеналтй Неwс & Упдатес“. пеопле.сму.эду. Қаралди: 2018-йил 7-апрел.
- ↑ „В США заключенного казнили на электрическом стуле“ (2020-йил 21-феврал).
- ↑ (16 октября 1985 г., штат Индиана (1001 смерт, А. П. Лаврин))
- ↑ В. А. Ухин „В мире электричества“, Горковскоэ книжноэ издателство, 1959, новелла „Электричество, опозоренноэ в Америке“ стр.53
- ↑ „Пеопле в. Жосепҳ Чаплеау“. www.cорреcтионҳисторй.орг. Қаралди: 2018-йил 7-апрел.