Elektrogitara
|
Гибсон Лес Паул электрогитараси (1954) | |
| Торли асбоб | |
|---|---|
| Тури |
Торли асбоб |
| Ҳорнбостел–Сачс классификацияси |
321.322 (Композит хордофон) |
| Регистри | |
|
(стандарт созланган гитара) | |
Электрогитара — торли чолғу асбоби, гитаранинг бир тури. Электрогитаралар овоз олувчилар орқали метал торларнинг тебранишини электр аудио сигналларга айлантиради. Электрогитарадан чиққан сигнал радиокарнайга тўғридан-тўғри улаш учун жуда кучсиз бўлгани сабаб бу сигнал радиокарнайга берилишидан аввал кучайтирилади. Электрогитарадан чиққан сигнал электрон сигнал бўлгани учун уни осонлик билан электрон схемалар ёрдамида турли хил қилиб ўзгаритиш мумкин. Сигнални ўзгартиришнинг икки кенг тарқали усули овозни бузиш (инглизча дистортион) ва акс садо (инглизча реверб) эффектларидир.
Электрогитара 1931-йил ихтиро қилинган. Кейин бу асбоб жазз мусиқачилари орасида тезлик билан кенг тарқаган. Бугунга келиб электрогитара поп мусиқанинг энг муҳим асбобига айланди.[1] Замонавий электрогитаралар минглаган овоз чиқара олади. Электрогитара яна рок ва мусиқанинг бошқа турларининг ривожланишидаги муҳим омиллардан биридир.
Тарихи

ХХ асринг бошларида торли асбоблар овозини электр токи ёрдамида кучайтириш учун бир неча марта ҳаракат қилишган. 1910-йилларда маъқулланган патентлар ичида скрипка ва банжо каби асбобларнинг ичига телефоннинг қисмаларини ўрнатиб овоз кучайтириш бўйича патентлар бор. 1920-йилларда мусиқачилар бир нечта торли асбобнинг кўпригига микрофон ўрнатиб кўришган. Лекин бу мосламалрнинг овози суст бўлган. 1920- ва 1930-йилларда жуда кўп одам электрик асбоблар билан тажрибалар қилгани учун электрогитарани биринчи кашф қилганман деб даво қиладиганлар кўп.
Электрогитараларни бошида гитара ясовчилар ва гитара ишлаб чиқарувчилар турли хил қилиб ясашган. Гитара ясовчи Лес Паул гитарага микрофон ўрнатиб бер неча тажриба қилган. Энг биринчи электрогитараларнинг баъзиларини ясашда акустик инструментлардаги каби ичи бўш қоринлардан фойдаланилган. Биринчи электрик кучайтирилган гитарани 1931-йил АҚШ Миллий Гитара Корпорациясининг (Натионал Гуитар Cорпоратион) бошлиғи Георге Беаучамп ва унинг ёрдамчиси Паул Бартҳ ясашган.[2]
Битта бутун қисмдан иборат ва „това“ (инглизча „Фрйинг Пан“) деб аталувчи гитаранинг биринчи прототипини Миллий Гитара Корпорациясининг ишчиси Ҳаррй Wацон ясаган.[2] Савдога ишлаб чиқариш 1932-йилнинг ёзида Беаучамп, Адолпҳ Риcкенбаcкер (бошида Риcкенбачер) ва Паул Бартҳнинг ҳамкорлигида тузилган Ро-Пат-Ин Корпорацияси (инглизча „Элеcтро-Патэнт-Инструмент Cомпанй Лос Ангелес“ бирикмасидан олинган) томонидан бошланган.[3][4] 1934-йилда компания Риcкенбаcкер Электр Торли Асбоблар Компанияси (Элеcтро Стрингед Инструмент Cомпанй) деб қайта номланган.
Оркестрлар катталашгани сари гитаранинг овозини кучайтиришга бўлган эҳтиёж ҳам ўсди. Жазз мусиқада ишлатилган илк электрогитаралар ичи бўш, электромагнетик мосламалар ўрнатилган акустик гитаралар бўлган. 1932-йилга келиб электр ёрдамида овози баландлатиладиган гитаралар бозорга чиқди. Илк электогитара ишлаб чиқарган компаниялар рўйхатига Риcкенбаcкер (Ро-Пат-Ин деб аталган бошида) (1932-йил), Добро (1933-йил), Натионал (1934-йил), АудиоВох ва Волу-тоне (1934-йил), Вега, Эпипҳоне ва Гибсон (1935-йил) компанияларини киритиш мумкин. 1936-йилга келиб электрогитара ишлаб чиқарган компанияларнинг сони жуда кўпайиб кетди.
Қаттиқ қоринли экелтрогитара ёғочдан ясалади. Унда овозни баландлатадиган ҳаво бўшлиғи йўқ. Риcкенбаcкер 1931-йил алуминийдан қуйиб ясалган „това гитара“ (инглизча „Тҳе Фрйинг Пан“ ёки „Тҳе Панcаке Гуитар“) дизайнини тайёрлаб, кейинги йил сотувга чиқарган. Бу гитаранинг овози замонавий гитараларнинг овозига ўхшаш. Яна „това гитара“ жуда шовқинли овоз чиқара олади.
Илк бор ҳужжатланган электрик кучайтирилган гитара билан саҳнага чиқиш 1932-йил Гаге Бреwер томонидан бўлган.[5] 1933-йил илк бор овоз ёзишда электрогитарадан қўлланган. Акустик қоринларда овоз карнайлардан қайтиб гитарага келиб шовқин чиқарар эди (буни инглизча „феэдбаcк проблем“ дейилади). Шу сабаб 1940-йилларга келиб электрогитараларда акустик қорин ўрнига асосан қаттиқ қориндан қўлланила бошланди.
Тузилиши

Электрогиатарларнинг турли хилллари мавжуд. Гитара тайёрлашда ишлатилган материал, қориннинг шакли, даста, кўприк, овоз олгичларнинг тузилиши турлича бўлиши мумкин. Шундай бўлсада, деярли барча электрогитараларда учрайдиган муайян қисмлар бор. Чапдаги расмда аксар гитараларда мавжуд бўлган қисмлар кўрсатилган.
Замонавий электрогитараларнинг қорни одатда қаттиқ бўлиб, ёғоч ёки пластмассадан ясалади. Гитаранинг жуда ҳам тури кўп. Олти торли электрогитара энг кенг тарқалган. Электрогитараларда овоз олувчилар (инглизча „пиcкуп“ деб номланади) метал торларнинг тебранишини электр аудио сигналларга айлантиради. Овоз олувчиларнинг сони бир нечта бўлиши мумкин.
Электрогитара дастаси ҳам турли шаклда бўлиши мумкин. Узун дасталарда парда сони кўп бўлади. Электрогитара пардалари чалиш осон бўлиши учун баъзан бир оз ёйсимон қилиб ясалади.
Электрогитарадан чиққан овоз кучайтиргичга (инглизча „амплифиэр“) етишдан аввал педал ва бошқа мосламалар ёрдамида ўзгартирилади. Кучайтиргичлар ёрдамида ҳам турли эффект қўшиш мумкин.
Эффект берувчи қисмлар

1960-йилларда мусиқачилар электрогитарани янада мукаммалаштириш учуун эффект берувчи қисмлардан фойдалана бошлашди. Бу қисмлар овозга турли хил эффектлар қўша олади. Эфект берувчи қисмларнинг тури жуда кўп. Энг кенг тарқалган қисмларда педал (инглизча „стомп бох“ ёки „педал“) бўлади. Педал электрик қисмлар ўрнатилган метал ёки пластмасса қутидир. У гитарачининг олдида полга қўйилади. Гитарадан келаётган сигнал педалдан ўтади. Қути бир ёки икки оёқни ишлатиб бошқарилади.
Қуйидаги эффектлар кенг тарқалган:
- Хор эффектидан фойдаланиш;
- Овозни бир октава баландлатиш ёки пастлатиш ;
- Овозни бузиш (инглизча дистортион);
- Одам овозига ўхшатадиган овоз чиқарадиган турли хил филтрлардан қўлланиш (инглизча „wаҳ-wаҳ“ деб аталади);
- Овозни бўғиш;
- Овозни кечиктириш.
Педалда одатда эффект оз бўлади. Гитара педал тахталарида бир нечта педал бўлиши мумкин. Бунақа мосламаларни одатда мусиқачиларнинг ўзлари ясашади. Бир нечта эффект қўша оладиган ва кўп педалли мосламалар (инглизча „мулти-эффеcц девиcе“ ёки „мулти-ФХ девиcе“ деб номаланади) электрон қисмлар ёрдамида жуда кўп эффект қўша олади. Зоом ва Корг каби япон компаниялари 1990-йиллардан бери кўп эффектли мосламаларни чиқариб келишмоқда.
Электрогитара аксессуарлари
Капо
Акустик гитарани чалгандаги каби электрогитара чалаётганда ҳам каподан қўлланиш мумкин. Капо (италянча cапо тасто (бош тўхтатгичи) жумласидан олинган) очиқ симларнинг овоз баландлигини ўзгартириш учун қўлланади. Каполарда одатда пружина бўлади ва улар гитаранинг симларини сиқиб қўйиш учун қўлланади. Гитаранинг тонини ярим тон кўтариш учун капо биринчи парданинг устига қўйилади. Бир тон кўтариш учун эса иккинчи пардага қўйилади ва ҳоказо. Капо аккорд чалишни осонлаштиради.
Медиатор

Медиатор (инглизча гуитар пиcк ёки плеcтрум) бирор қаттиқ материалнинг кичик бўлакчасидир. Медиатор одатда кўрсатгич ва бош панжа ўртасида ушланади ва симларни чалиш учун қўлланади. Ўзбек асбобларидан рубоб ҳам медиатор билан чалинади. Классик гитарачилар одатда панжалари билан чалишади. Медиатор асосан пўлат симли ва электрогитараларни чалиш учун қўлланади.
Медиаторлар асосан пластмассадан ясалади. Аммо суяк, тошбақа косаси ва ёғочдан ясалган турлари ҳам мавжуд. Илк медиаторлар тошбақа косасидан ясалган. Кейинчалик тошбақаларнинг сони камайгани учун улардан медиатор ёки бошқа нарса ясаш тақиқланган. Ҳозирги кунда тақиқдан аввал тошбақа косасидан ясалган медиаторлар жуда қадрланади.
Медиаторларнинг шакли ва ўлчами ҳар хил бўлади. Жазз учун ишлатиладиган медиаторлар кичик бўлади. Бас гитара медиаторлари бўлса катта бўлади. Медиатор қалинлигига қараб ишлатилади. 0,2 мм дан 0,5 мм гача бўлган юпқа медиаторлар одатда ритм чалиш учун ишлатилади. 0,7 мм дан 1,5 мм ёки ундан ҳам қалин бўлган медиаторлар эса соло чалиш учун қўлланади.
Чалиш техникалари

Электрогитарнаинг овозини нафақат электоник овоз эффектлари билан, балки чалишда турли техникалардан қўлланиб ҳам ўзгартириш мумкин. Бундай техникаларнинг мисоллари қуйидагилардир:
- Торни эгиш; Бу техника фақат электрогитара учун хос эмас. Лекин электрогитарада қаттиқ қоринга юмшоқ симлар ўрнатилгани учун бундай гитараларда симларни эгиш жуда осондир.
- Дастани эгиш; бунда қоринни ушлаб туриб даста ёки олдинга, ёки орқага эгилади. Жуда қаттиқ эгилса даста синиб кетиши мумкин.
- Тремоло (эхо) қўшувчини ишлатиш.
- Иккала қўл билан ҳам пардаларни босиш.
- Ўйиш; бу кўрсатгич панжа ёки бош панча билан чалинган торга тегишдир.
- Овозни баланд-паст қилиш; бу ишни махсус педал орқали ҳам қилса бўлади.
- Овоз чийиллашидан қўлланиш; бу овоз сигнали микрофондан карнайга ва карнайдан яна қайтадан микрофонга ўтиб занжир ҳосил қилганида чиқадиган овоздан қўлланишдир (бу овоз занжири инглизча „феэдбаcк“ деб аталади).
- Медиатор ўрнига бошқа жисм қўлланиш.
- Гитаранинг ўзига ўрнатилган эффект чиқарувчилардан қўлланиш.
- Панжаларни сирғалтириш; бунда бир нота чалинганидан кейин қўл сим бўйлаб пастга ёки юқорига юргизилади.
- Гитарага турли хил қўшимчалар қўшиш; масалан учинчи кўприк қўшиш.
Вибрато, торни тортиш (инглизча пулл-офф), торни уриш (инглизча ҳаммер-он), кафт билан овозни бўғиш (инглизча палм мутинг), гармоника ва ўзгартириб созлаш техникалари нафақат элкторгитараларни чалишда, балки классик ҳамда акустик гитараларни чалишда ҳам кенг қўлланади.
Электрогитара турлари
Электрогитаранинг жуда ҳам кўп тури бор. Масалан электрогитаранинг қаттиқ қоринли, ярим акустик, электро-акустик турлари мавжуд. Торларнинг сони ҳам ҳар хил бўлади. Ҳатто битта торли гитаралар мавжуд. Тўрт, етти, саккиз, тўққиз, ўн, ўн икки симли турлари ҳам бор. Иккита дастали электрогитаралар ҳам кенг тарқалган.
Электрогитара маркалари
Қуйида дунёнинг турли мамлакатларида чиқариладиган электрогитара маркалари кўрсатилган.
АҚШ электрогитара маркалари
Австралия электрогитара маркалари
|
Олмон электрогитара маркалари
Италян электрогитара маркалари
Канада электрогитара маркалари
Корейс электрогитара маркалари
Япон электрогитара маркалари
|
|
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Ҳемпстеад, Cолин; Wортҳингтон, Wиллиам Э.. ХХ аср технологиясининг энсиклопедияси, 2-жилд (ингл.). Тайлор & Франcис, 2005 — 793-бет. ИСБН 1-57958-464-0. [1]
- ↑ 2,0 2,1 Wҳеэлер, Том. Гитара китоби: Акустик ва электрик гитаралар бо'йича қо'лланма (ингл.). Ҳарперcоллинс, 1978 — 153-бет. ИСБН ИСБН 0-06-014579-Х.
- ↑ Ричард Р. Смитҳ. Риcкенбаcкер гитараларининг тарихи (ингл.). Cентерстреам Публиcатионс, 1987-09-01 — 10-бет. ИСБН 978-0-931759-15-4.
- ↑ Эванс, Том. Гитара: О'рта асрлардан бошлаб роккача мусиқаси, тарихи, тузилиши ва чалувчилари (ингл.). Паддингтон Пресс, 1977 — 344-бет. ИСБН ИСБН 0-448-22240-Х.
- ↑ Wҳеэлwригҳт, Лйнн; Wалтер Cартер. Ро-Пат-Иннинг Биринчи Электрик Испан Гитараси (ингл.), 2007.
Ҳаволалар
- „Электрогитаранинг ривожланиши“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-08-31 санасида архивланган), Леменсон Маркази (ингл.)
- Бошланғич ўрганунвчилар учун электрогитара бўйича дарс ЁуТубе видео (ингл.)
- „Ёқиқ! Электр овоз чиқаришнинг бошловчилари“, Мусиқа ёзиш музейининг кўргазмаси (ингл.)
- „Электрогитаранинг кашф қилиниши“, Смитҳсониан Институтининг Америка Тарихи Музейи ташкил қилган онлайн кўргазма (ингл.)
| Викиомборда „Электрогитара“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |

