Элементар функсиялар — кўпҳадлар, рационал, кўрсаткичли, даражали, логарифмик, тригонометрик, тескари тригонометрик функсиялар, шунингдек, бу функсиялардан тўрт арифметик амал ва чекли марта қўлланган суперпозициялар ёрдамида ҳосил қилинадиган функсияларни ўз ичига олган функсиялар синфи.

Элементар функсиялар синфи яхши ўрганилган ва у амалий математикада кўп қўлланади. Элементар функсиялар нинг ҳосиласи ҳамиша Элементар функсиялар бўлади, лекин Элементар функсиялардан олинган интеграл Элементар функсиялар бўлмаслиги ҳам мумкин.

Бутун рационал функсиялар

Ушбуй=а0+а1х+а2х2+...ан−1хн−1+анхн{\дисплайстйле й=а_0+а_1х+а_2{х}^2+...а_{н-1}х^{н-1}+а_нх^н}кўринишдаги функсия бутун рационал функсия дейилади. Бунда а0,а1,...,ан{\дисплайстйле а_0, а_1,...,а_н} - ўзгармас сонлар, н∈Н{\дисплайстйле н\ин Н}. Бу функсия Р=(−∞,+∞){\дисплайстйле Р=(-\инфтй, +\инфтй)} да аниқланган. Бутун рационал функсиянинг баʻзи хусусий ҳоллари:

Чизиқли функсия

Бу функсия й=ах+б{\дисплайстйле й=ах+б} (а≠0){\дисплайстйле (а\неқ0)} кўринишга эга, бунда а, б, c - ўзгармас сонлар.

Чизиқли функсия (−∞,+∞){\дисплайстйле (-\инфтй, +\инфтй)} да аиқланган а>0{\дисплайстйле а>0} бўлганда ўсувчи, а<0{\дисплайстйле а<0} бўлганда камаювчи: графиги текисликдаги тўғри чизиқдан иборат.

Квадрат функсия

Параболанинг текисликда жойлашиши а{\дисплайстйле а} ҳамда Д=б2−4аc{\дисплайстйле Д=б^2-4аc} ларнинг ишорасига боғлиқ бўлади. Масалан, а>0{\дисплайстйле а>0}, Д>0{\дисплайстйле Д>0} ва а<0{\дисплайстйле а<0}, Д<0{\дисплайстйле Д<0} бўлганда унинг графиги шундай бўлади.

Бу функсия й=ах2+бх+c{\дисплайстйле й=ах^2+бх+c} (а≠0){\дисплайстйле (а\неқ0)} кўринишга эга, бунда а, б, c - ўзгармас сонлар.

Квадрат функция Р да аниқланган боълиб, унинг графиги параболани ифодалайди.

Равшанки й=ах2+бх+c=а(х+б2а)−б2−4аc4а{\дисплайстйле й=ах^2+бх+c=а\Бигл(х+\фраc{б}{2а}\Бигр)-\фраc{б^2-4аc}{4а}}

Каср рационал функсиялар

Ушбу й=а0+а1х+а2х2+...+анхнб0+б1х+б2х2+...+бмхм{\дисплайстйле й=\фраc{а_0+а_1х+а_2х^2+...+а_нх^н}{б_0+б_1х+б_2х^2+...+б_мх^м}} кўринишдаги функсия каср рационал функсия дейилади. Бунда а0,а1,...,ан{\дисплайстйле а_0, а_1,...,а_н} ва б0,б1,...,бм{\дисплайстйле б_0, б_1,...,б_м} лар ўзгармас сонлар н∈Н{\дисплайстйле н\ин Н}, м∈Н{\дисплайстйле м\ин Н}. Бу функсия Х=(−∞,+∞){х∣б0+б1х+...+бмхм=0{\дисплайстйле Х=(-\инфтй, +\инфтй) \ \{х\мид б_0+б_1х+...+б_мх^м=0} тўпламда аниқланган.

Каср рационал функсиянинг баʻзи хусусий ҳоллари:

Тескари пропорсионал боғланиш

Бу функсия Х=(−∞,0)⋃(0,+∞)=Р∖{0}{\дисплайстйле Х=(-\инфтй,0)\бигcуп(0,+\инфтй)=Р\баcкслаш\{0\}} тўпламда аниқланган, тоқ функсия, а{\дисплайстйле а} нинг ишорасига қараб функсия (−∞,0){\дисплайстйле (-\инфтй,0)} ва (0,+∞){\дисплайстйле (0,+\инфтй)} оралиқларнинг ҳар бир камаювчи ёки ўсувчи бўлади.

У й=ах{\дисплайстйле й=\фраc{а}{х}} (х≠0{\дисплайстйле х\неқ0} а=cонст{\дисплайстйле а=cонст}) кўринишга эга.

Каср чизиқли функсия

У ушбу й=ах+бcх+д{\дисплайстйле й=\фраc{ах+б}{cх+д}} кўринишга эга. Бу функсия Х=Р∖{−дc}{\дисплайстйле Х=Р\баcкслаш\{-\фраc{д}{c}\}} (c≠0){\дисплайстйле (c\неқ0)} тўпламда аниқланган:

Равшанки, й=ах+бcх+д=бc−адc2*1х+дc+аc{\дисплайстйле й=\фраc{ах+б}{cх+д}=\фраc{бc-ад}{c^2}*\фраc{1}{х+\фраc{д}{c}}+\фраc{а}{c}}. Демак, й=ах+β+γ{\дисплайстйле й=\фраc{а}{х+\бета}+\гамма}, (а=бc−адc2,β=дc,γ=аc){\дисплайстйле \Бигр(а=\фраc{бc-ад}{c^2}, \бета=\фраc{д}{c}, \гамма=\фраc{а}{c}\Бигр)}. Унинг графигини й=ах{\дисплайстйле й=\фраc{а}{х}} функсия графиги ёрдамида чизиш мумкин.

Даражали функсия

Ушбу й=ха{\дисплайстйле й=х^а}, (х≥0){\дисплайстйле (х\геқ0)} кўринишдаги функсия даражали функсия дейилади.

Бу функсиянинг аниқланиш тўплами а{\дисплайстйле а} га боғлиқ. Даражали функсия а>0{\дисплайстйле а>0}, бўлганда (0,+∞){\дисплайстйле (0, +\инфтй)} да ўсувчи, а<0{\дисплайстйле а<0} бўлганда камаювчи бўлади. й=ха{\дисплайстйле й=х^а} функсия графиги текисликнинг (0,0) ва (1,1) нуқталардан ўтади.

Кўрсаткичли функсия

Ушбу й=ах{\дисплайстйле й=а^х} кўринишдаги функсия кўрсаткичли функсия дейилади. Бунда а∈Р{\дисплайстйле а\ин Р}, а>0{\дисплайстйле а>0}, а≠1{\дисплайстйле а\неқ1}. Кўрсаткичли функсия (−∞,+∞){\дисплайстйле (-\инфтй, +\инфтй)} аниқланган, ∀х∈Р{\дисплайстйле \форалл х\ин Р} да ах>0{\дисплайстйле а^х>0}; а>0{\дисплайстйле а>0} бўлганда ўсувчи; 0<а<1{\дисплайстйле 0<а<1} бўлганда камаювчи бўлади.

Хусусан, а=э{\дисплайстйле а=э} бўлса, математикада муҳим рўл ўйнайдиган й=эх{\дисплайстйле й=э^х} функсия ҳосил бовлади.

Кўрсаткичли функсиянинг графиги Ох{\дисплайстйле Ох} ўқидан юқоридан жойлашган ва текисликнинг (0,1) нуқтасидан ўтади.

Логарифимик функсия

Ушбу й=лог⁡йх{\дисплайстйле й=\лог_йх} кўринишдаги функсия логарифмик функсия дейилади. Бунда а>0{\дисплайстйле а>0}, а≠1{\дисплайстйле а\неқ1}.

Логарифимлик функсия (0,+∞){\дисплайстйле (0, +\инфтй)} да аниқланган, й=ах{\дисплайстйле й=а^х} функсияга нисбатан тескари; а>1{\дисплайстйле а>1} бўлганда ўсувчи, 0<а<1{\дисплайстйле 0<а<1} бўлганда камаювчи бўлад.

Логарифмик функсиянинг графиги Ой{\дисплайстйле Ой} ўқининг ўнг томонида жойлашган ва текисликнинг (0,1) нуқтасидан ўтади.

Тригонометрик функсиялар

Ушбу й=син⁡х{\дисплайстйле й=\син х}, й=cос⁡х{\дисплайстйле й=\cос х}, й=тгх{\дисплайстйле й=тгх}, й=cтгх{\дисплайстйле й=cтгх}, й=сэcх{\дисплайстйле й=сеcх}, й=cосэcх{\дисплайстйле й=cосеcх} функсиялар тригонометрик функсиялар дейилади.

й=син⁡х{\дисплайстйле й=\син х}, й=cос⁡х{\дисплайстйле й=\cос х} функсиялар Р=(−∞,+∞){\дисплайстйле Р=(-\инфтй, +\инфтй)} да аниқланган, 2π{\дисплайстйле 2\пи} даврли функсиялар ∀х∈Р{\дисплайстйле \форалл х\ин Р} да −1≤синх≤1{\дисплайстйле -1\леқ синх\леқ 1}, −1≤cосх≤1{\дисплайстйле -1\леқ cосх\леқ 1} бўлади. Ушбу й=тгх{\дисплайстйле й=тгх} функсия Х=Р∖{х∈Р|х=(2к+1)π2;к=0,±1,±2,...}{\дисплайстйле Х=Р\баcкслаш\{х\ин Р |х=(2к+1)\фраc{\пи}{2}; к=0, \пм1,\пм2,...\}} тўпламда аниқланган π{\дисплайстйле \пи} даврли функсия cтгх{\дисплайстйле cтгх}, сэcх{\дисплайстйле сеcх}, cосэcх{\дисплайстйле cосеcх} функсиялар синх{\дисплайстйле синх}, cосх{\дисплайстйле cосх}, тгх{\дисплайстйле тгх} лар орқали қуйидагича ифодалайди: cтгх=1тгх,сэcх=1cосх,cосэcх=1синх{\дисплайстйле cтгх=\фраc{1}{тгх}, сеcх=\фраc{1}{cосх}, cосеcх=\фраc{1}{синх}}.

Гиперболик функсиялар

Кўрсаткичли й=эх{\дисплайстйле й=э^х} функсия ёрдамида тузилган ушбу эх−э−х2,эх+э−х2,эх−э−хэх+э−х,эх+э−хэх−э−х{\дисплайстйле \фраc{э^х-э^{-х}}{2}, \фраc{э^х+э^{-х}}{2}, \фраc{э^х-э^{-х}}{{э^х+э^{-х}}}, \фраc{э^х+э^{-х}}{{э^х-э^{-х}}}} функсиялар гиперболик (мос равишда гиперболик синус, гиперболик косинус, гиперболик тангенс, гиперболик катангенс) функсиялар дейилади ва улар қуйидагича сҳх=эх−э−х2,cҳх=эх+э−х2,тҳх=эх−э−хэх+э−х,cтҳх=эх+э−хэх−э−х{\дисплайстйле шх=\фраc{э^х-э^{-х}}{2}, чх=\фраc{э^х+э^{-х}}{2}, тҳх=\фраc{э^х-э^{-х}}{{э^х+э^{-х}}}, cтҳх=\фраc{э^х+э^{-х}}{{э^х-э^{-х}}}} белгиланади.

Тескари тригонометрик функсиялар

Маʻлумки, й=синх{\дисплайстйле й=синх} функсия Р да аниқланган ва унинг қийматлари тўплами Йф=[−1,1]{\дисплайстйле Й_ф= [-1,1]} бўлади.

Агар х∈(−π2)(π2){\дисплайстйле х\ин \лефт (- \фраc{\пи}{2} \ригҳт ) \лефт ( \фраc{\пи}{2} \ригҳт )} бўлса, у ҳолда Х=(−π2)(π2){\дисплайстйле Х= \лефт (- \фраc{\пи}{2} \ригҳт ) \лефт ( \фраc{\пи}{2} \ригҳт )} ва Йф=[−1,1]{\дисплайстйле Й_ф= [-1,1]} тўламларининг элементлари ўзаро бир қийматли мосликда бўлади.

й=синх{\дисплайстйле й=синх} функсияга нисбатан тескари функсия й=арcсинх{\дисплайстйле й=арcсинх} каби белгиланади

Шунга ўхшаш й=cосх,й=тгх,й=cтгх{\дисплайстйле й=cосх, й=тгх, й=cтгх} функсияларга нисбатан тескари функсия мос равишда й=арccосх,й=арcтгх,й=арccтгх{\дисплайстйле й=арccосх, й=арcтгх, й=арccтгх}, каби белгиланади.

Ушбу й=арcсинх,й=арccосх,й=арcтгх,й=арccтгх{\дисплайстйле й=арcсинх, й=арccосх, й=арcтгх, й=арccтгх} функсиялар тескари тригонометрик дейилади[1].

Манбалар

  1. ↑ Гулмирза Худойберганов, Азизжон Ворисов. Элементар функциялар, МАТЕМАТИК АНАЛИЗДАН МАЪРУЗАЛАР, 2010 — 67-70-бет.