одам эмбриони (бир ой)

Эмбрион (қадимги юнонча: ἔμβρυον-ҳомила) пушт, муртак — дастлабки тараққиёт босқичидаги организм; тухумпарда ва пуштпарда ичида бўлади. Одатда, уруғланган тухумдан ривожланади, тухум ичидаги захира озиқ моддалар ёки она организмидаги озиқ моддалар билан озиқланади. Одам ва ҳайвонлар эмбрионини эмбриология ўрганади. Ўсимликларнинг муртаги-янги индивиднинг ҳосил бо'лиши билан бог'лиқ. У муртак халтачасидаги тухум ҳужайранинг уруғланишидан ёки нуцеллус ҳужайрасидан вужудга келган зиготадан ривожланади. Эмбрион ривожланишининг энг содда типи яшил сувўтлар (спирогира)да учрайди. Бунда зигота спорофит иплар ҳосил қилмай, тўғридан тўғри меёзга ўтади. Мохсимонлар муртаги гаметофитда ўсади. Яланғоч уруғлилар муртагидаги эркин ядро (саговникларда 1024 тача) ҳужайра ҳосил бўлиши билан алмашинади. Кейинчалик шаклланган эмбрионда новда, илдиз ва уруғпаллаларнинг ўсиш нуқтаси вужудга келади. Кўпчилик ёпиқ уруғлилар зиготаси икки — апикал (Эмбрион бошланғичини беради) ва базал ҳужайрага бўлинади. Эмбриогенез маълумотлари асосида эмбрионал типлар таснифи тузилган. Бундан ўсимликлар филогенияси ва эволюцияси тўғрисидаги масалаларни ҳал қилишда фойдаланилади[1].

О'симлик эмбрионлари

Гуллаб о'садиган о'симликлар (ангиоспермлар) полен орқали гаплоид тухумни уруг'лантиришдан кейин эмбрионлар яратадилар. Ёг'оч ва поленнинг ДНК-си бир эмбрионга айланувчи диплоид, битта ҳужайралик зигота ҳосил қилади[2]. Заргарлик ривожланишида ко'п марта бо'линади ва уруг'нинг бир қисми ҳисобланади. Бошқа уруг'лар таркибида эндосперм, у о'сиб бораётган о'симлик эмбрионини қо'ллаб-қувватлашга ёрдам берадиган озиқ-овқат моддаларига бой то'қималар ва ҳимоя қилувчи ташқи қоплама бо'лган уруг' қопқог'и мавжуд. Зйготнинг биринчи ҳужайра бо'линиши асиметрик, натижада бир кичик ҳужайра (апикал ҳужайра) ва бир катта ҳужайра билан эмбрион пайдо бо'лади[3]. Кичик, апикал ҳужайра охир-оқибат о'симликнинг ко'пгина тузилмаларига, масалан, стенд, барг ва илдизларига сабаб бо'лади[4]. Катта базали ҳужайра суспенсорга сабаб бо'лади, у эмбрионни эндоспермага улашади, шунда о'заро озиқ-овқат моддалари о'тиши мумкин. О'симлик эмбрионлари ҳужайралари о'зларининг умумий ко'риниши учун номланган ривожланиш босқичлари орқали бо'линишни ва ривожланишни давом эттиради: глобулар, юрак ва торпедо. Гламулар босқичда учта асосий то'қима тури (дермал, ер ва суюқлик) тан олинади. Дермал то'қима о'симликнинг эпидерма ёки ташқи қопламасига сабаб бо'лади, ер то'қими фотосинтез, ресурсларни сақлаш ва жисмоний қо'ллаб-қувватлашда ишлайдиган ички о'симлик материалини яратади ва суяк то'қимлари эса о'симликлар бо'йлаб суюқлик, озуқа ва минералларни транспорт қиладиган хйлем ва пҳлоэм каби бог'лиқ то'қимга сабаб бо'либ қолади[5][6][7]. Қалбнинг босқичи даврида бир ёки иккита котилдон (эмбрион барглари) ҳосил бо'лади. Меристема (тамки ҳужайралар фаолиятининг марказлари) торпедо босқичида ривожланади ва охир-оқибат о'симликнинг катта ёшдаги ко'пгина о'симликларини бутун ҳаёти давомида ишлаб чиқаради. Эмбрион о'сиши охирида уруг' одатда уруг'лар о'сиб чиқмагунча ҳосил бо'лмайди[8]. Эмбрион уруг'дан о'сиб чиқиши ва биринчи ҳақиқий баргини ҳосил қилиши билан, новда деб аталади[9].

Биологик жараёнлари

Ко'плаб о'симлик ва ҳайвон турларининг эмбрионлари бутун дунё бо'йлаб биологик тадқиқот лабораторияларида стем ҳужайралари[10], авлод ва ривожланиш[11], ҳужайра бо'линиши[12] ва генлар ифодалаш каби мавзулар ҳақида о'рганиш учун о'рганилмоқда.[13] Физиология ва тиббиётда Нобел мукофоти билан тақдирланган эмбрионларни о'рганишда қилинган илмий кашфиётларнинг мисоллари Спеманн-Манголд ташкилотчиси, аслида нейрон то'қималарга сабаб бо'лган амфибия эмбрионларида кашф этилган ҳужайралар гуруҳи ва Чристиане Нüсслеин-Волҳард ва Эрик Wиэсчаус томонидан Дросопҳила мошка эмбрионларида аниқланган тана сегментларига сабаб бо'ладиган генларни о'з ичига олади[14][15].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ
  2. ↑ „сеэд | Форм, Фунcтион, Дисперсал, & Герминатион“ (эн). Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 2019-йил 9-ноябр.
  3. ↑ „Чаптер 12А. Плант Девелопмент“. биологй.кенён.эду. Қаралди: 2019-йил 9-ноябр.
  4. ↑ Ҳове, Cолетте А. тен; Лу, Куан-Жу; Wеижерс, Долф (2015-02-01). "Буилдинг а плант: cелл фате спеcифиcатион ин тҳе эарлй Арабидопсис эмбрё" (эн). Девелопмент 142 (3): 420–430. дои:10.1242/дев.111500. ИССН 0950-1991. ПМИД 25605778. 
  5. ↑ „| CК-12 Фоундатион“. www.cк12.орг. Қаралди: 2019-йил 9-ноябр.
  6. ↑ „ГЛОССАРЙ Г“. www2.эстрелламоунтаин.эду. 2022-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-ноябр.
  7. ↑ „Васcулар Тиссуэ“ (эн-УС). Биологй Диcтионарй (2018-йил 21-май). Қаралди: 2019-йил 9-ноябр.
  8. ↑ Пенфиэлд, Стевен (2017-09-11). "Сеэд дорманcй анд герминатион" (эн). Cуррент Биологй 27 (17): Р874–Р878. дои:10.1016/ж.cуб.2017.05.050. ИССН 0960-9822. ПМИД 28898656. 
  9. ↑ „Герминатион анд Сеэдлинг Эмергенcе“ (эн). Фораге Информатион Сйстем (2016-йил 28-март). Қаралди: 2019-йил 9-ноябр.
  10. ↑ Муммерй, Чристине; ван де Столпе, Анжа; Роэлен, Бернард А. Ж.; Cлеверс, Ҳанс, муҳ. (2014-01-01), „Чаптер 4 - Оф Миcе анд Мен: Тҳе Ҳисторй оф Эмбрёниc Стем Cеллс“, Стем Cеллс (Сеcонд Эдитион), Аcадемиc Пресс, 69–100-бет, дои:10.1016/Б978-0-12-411551-4.00004-0, ИСБН 9780124115514, қаралди: 2019-11-14
  11. ↑ Мартíн-Дурáн, Жосé М.; Монжо, Франcисcо; Ромеро, Рафаэл (2012). "Планариан эмбрёлогй ин тҳе эра оф cомпаративе девелопментал биологй". Тҳе Интернатионал Жоурнал оф Девелопментал Биологй 56 (1–3): 39–48. дои:10.1387/иждб.113442жм. ИССН 1696-3547. ПМИД 22450993. 
  12. ↑ Кумар, Мегҳа; Пушпа, Кумари; Мйлаварапу, Сиварам В. С. (Жулй 2015). "Сплиттинг тҳе cелл, буилдинг тҳе органисм: Мечанисмс оф cелл дивисион ин метазоан эмбрёс". ИУБМБ Лифе 67 (7): 575–587. дои:10.1002/иуб.1404. ИССН 1521-6551. ПМИД 26173082. ПМC 5937677. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5937677. 
  13. ↑ Жукам, Давид; Шариати, С. Али М.; Скотҳеим, Жан М. (2017-08-21). "Зйготиc Геноме Аcтиватион ин Вертебратес". Девелопментал Cелл 42 (4): 316–332. дои:10.1016/ж.девcел.2017.07.026. ИССН 1878-1551. ПМИД 28829942. ПМC 5714289. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5714289. 
  14. ↑ „Спеманн-Манголд Организер | Тҳе Эмбрё Прожеcт Энcйcлопедиа“. эмбрё.асу.эду. Қаралди: 2019-йил 14-ноябр.
  15. ↑ „Тҳе Нобел Призе ин Пҳйсиологй ор Медиcине 1995“ (эн-УС). НобелПризе.орг. Қаралди: 2019-йил 14-ноябр.