Emmy Noether
| Ама́лия Э́мми Нётер | |
|---|---|
 | |
| Таваллуди |
23-март 1882-йил Эрланген, Германия империяси |
| Вафоти |
14-апрел 1935-йил (53 ёшда) Пенсилвания, АҚСҲ |
| Истиқомат жойлари | Германия |
| Соҳаси | Математика |
| Таълими | Эрланген университити |
| Мукофотлари | Аккерман-Тёбнер соврини |
Эммй Ноэтҳер — алгебра ва назарий физикага қо'шган ҳиссаси билан машҳур бо'лган германиялик олима. Павел Алехандров , Алберт Эинстеин , Жеан Диэудоннé каби буюк олимлар уни математика тарихидаги энг буюк аёл деб ҳисоблашган.[1]
Иқтибос
Замонамизнинг сараланган энг етук математикларининг фикрича,
аёллар учун олий ма'лумот эшиклари очилганидан
буён дунёга келганлар орасида Эммй Ноэтҳер
энг юксак математик ижодий исте'дод соҳибаси бўлган. Алберт Эинстеин
Мен унинг шубҳасиз математик исте'додини албатта тан оламан, лекин унинг аёл киши эканига ишонишим қийин. Эрwард Ландаw
Эммй Ноэтҳерга та'риф
Эммй Ноэтҳер ташқи кўриниши жиҳатдан бироз аёлларга хос бўлмаган хусусиятлар эгаси бўлган. У жуда гавдали, елкалари кенг, овози йўғон, қисқасини айтганда, эркакшода аёл бўлган эди. Эммй шунингдек, одатий аёллардан фарқли равишда, ўз ташқи кўринишига унчалик ҳам жиддий э'тибор бермайдиган, одми, тўпори аёл бўлган. Айниқса, у ўзи текшираётган бирор математик масалага берилиб кетган пайтларда, ёки, илмий мунозаралар чоғида, аёлларга хос бўлган ҳар қандай назокат ва уятчанликни бир четга суриб қўйиб, вазиятга жон-жаҳди билан киришиб кетарди. Эмми Нётерни яқиндан таниган одамлар, уни одатда сочлари тартибланмаган, кийимларни ҳам пала-партиш киядиган, овқатни ҳам яхши чайнамасдан, чапиллатиб, ютоқиб ейдиган аёл сифатида эслаб қолишган. Албатта, айниқса у яшаган ўта тартибли немис жамиятида, бу каби ҳолатлар "маданияцизлик" деб қараларди ва шунинг учун, Эммйни кўпчилик ёқтирмасди. Устига-устак, Эммй Ноэтҳер деярли бутун умри давомида линзалари жуда қалин ва катта-катта бўлган кўзойнак тақиб юрган. Олима яқинни кўра олмайдиган кўз хасталигидан азият чекарди. Кўзойнаклари унинг юзини деярли ярмини тўсиб турарди ва шунга кўра айрим ғаламислар Эммйга "бойқуш" деб лақаб қўйишган. Бироқ, Эммининг ўзи, худди ўз ташқи кўринишига бефарқ бўлганидек, ўзи ҳақидаги бу каби узун-қулоқ гапларга ҳам мутлақо бепарво аёл бўлган. Унинг учун кийимлар ва буюмларни танлашдаги яккаю-ягона мезон - фақат қулайлик бўлиб, олимани мода ва бошқа урфга кирган нарсаларга қизиққанлигини биров кўрмаган. Шу хислатига кўра, Эммй одатда бошига эркаклар шляпасини кийиб юрарди. Шунингдек, олиманинг қўлида ичи доимо турли қоғозлар ва математика китоблари билан лиқ тўла юрадиган катта қора чамадони бўларди. Тасаввур қилинг: гавдали, овози йўғон, сочи бетартиб, бир-бирига мос бўлмаган кийимларни кийиб, бошига шляпа қўндириб олган, қўлида катта қора чамадон кўтарган немис аёли! Эммй Ноэтҳер айнан шундай аёл бўлган!
Болалик
Та'бир жоиз бўлса, Эммй Ноэтҳер - аёлларнинг оёқ-қўллари кишанланган жамиятда туғилган деб айтиш мумкин. ўша вақтларда Германияни дабдабали зиёфатлар ва маросимлар ишқибози бўлган, қудратли кайзер Вилгелм ИИ бошқарарди. Кайзер одатда бирор шаҳарга поездда ташриф буюрар, у вагондан тушиб келаётган пайтда эса, маҳаллий шаҳар ҳокими тантанали нутқ сўзлаб, юксак мартабали меҳмонни қутлаб кутиб олиши керак бўлган. Мамлакатнинг ички ва ташқи ишлари билан боғлиқ барча оғир-енгил ишларни эса, "Темир Канслер" номини олган Отто фон Бисмарк юритарди. Бисмарк том ма'нода, давлат ва жамиятнинг етакчиси бўлиб, у Германиянинг консерватив структурасини сақлаб қолиш тарафдори бўлган. Бисмаркнинг тушунчасига кўра, жамиятда омманинг ёппасига саводли-ма'лумотли бўлиши - номақбул тузум - социализмнинг белгиси ҳисобланарди. Шу сабабли, Бисмарк бошчилигидаги ҳукумат, аёлларнинг олий ма'лумот олишини унчалик ҳам хушламайдиган консерватор амалдорлардан иборат бўлган.
Эммй Ноэтҳер 1882-йилнинг 23-мартида, шундай бирёқлама ғализ тушунчаларга кўмилиб ётган Германиянинг Эрланген шаҳрида дунёга келган. Унинг ота-онаси жамиятнинг ўрта қатламига мансуб оддий ўқитувчилар бўлишган. Эрланген - Эммй Ноэтҳердан ташқари, дунёга яна Христиан фон Штаудт (1798-1867) ҳамда, Феликс Кляйн (1849-1925) сингари етук математикларни ҳам етказиб берган мўжаз шаҳарча бўлиб, шунингдек бу шаҳар номини математикада Феликс Кляйн шакллантирган "Эрланген дастури" номли тушунча ҳам машҳур қилиб турибди. Ушбу дастурда Феликс Кляйн геометрияни гуруҳлар назарияси нуқтаи назаридан қайта таснифлайди.
Эмми Нётернинг отаси Макс Нётер Эрланген университетида математикадан дарс берган. Макс Нётер ҳам ёшлигиданоқ кучли математик исте'доди билан ажралиб турган экан. Отасининг ажойиб математик салоҳиятини Эммидан аввал унинг акаси Фриц Нётер ҳам ўзлаштирган бўлиб, у ҳам ўз ҳаётини ушбу ажойиб фанга бағишлаган. Фриц Нётер амалий математика билан шуғулланган.
Германияда идеал аёл тимсоли
ХИХ ва ХХ-асрлар чегарасида яшаган немис хотин-қизлари учун идеал аёл тимсоли сифатида, кайзернинг хотини - императрица Августа Виктория қиёфаси кўрсатиларди. Императрицанинг ҳаёт фалсафаси эса, "тўрт К" шаклида бўлиб, қуйидагича янграган: К - кайзер; К - Киндер (я'ни, болалар); К - Кирче (черков); К - К"че (ошхона). Табиийки, оддий немис аёллари учун ҳам, императрицанинг ушбу маслаги ўрнак қилиб кўрсатилган ва уни халққа сингдиришга уринилиган. Бундай муҳитда эса, жамиятда деярли ҳамма аёлларнинг ўрни, худди олдиндан қат'ий белгилаб қўйилган ссенарий сингари, фақат муайян маиший юмушларни бажариш билан чекланиб қолаверган. ўша замонда яшаган бир немис жамияцҳуносининг та'бири билан айтганда, немис аёлларининг ижтимоий даражаси эркакларникидан пастда ва уй ҳайвонлариникидан тепада бўлган...[2]
Математикага қадам
Математикадан олий ма'лумотга эга бўлиш учун Эмми университетга тингловчи мақомида қатнашига тўғри келган. Унинг олий ўқув юртининг тўлақонли талабаси бўлишга ҳуқуқи бўлмаган. Шунга қарамай, Эммй Ноэтҳер университетдаги барча имтиҳонларни муваффақиятли топшириб, докторлик даражаси олиш имконини қўлга киритган. ўз докторлик иши учун Эмми тернар квадрат шаклларнинг алгебраик инвариантлари мавзусини танлаган. Эрлангенда ушбу йўналишда та'лим берадиган мутахассис - Паул Гордан (1837-1912) исмли математик бўлиб, у шунингдек Эммининг отаси Макс Нётер билан яқин дўст бўлган. Замондошлари Паул Горданни "инвариантлар қироли" дейишарди. Гордан ушлаган жойидан узадиган, ўта инжиқ, лекин ниҳоятда пухта иш юритадиган математик бўлган. Бошқа математикларнинг тоқати етмайдиган, ёки, фойдасиз деб ҳисоблаб ташлаб қўядиган узундан-узоқ ҳисоблашларни ҳам, Гордан сабр билан, қанча керак бўлса, шунча вақт сарфлаб синчиклаб бажариб чиқиши, кейин эса, натижани ҳам эринмай бир бошдан, бошқатдан текшириб чиқиши одатий ҳол бўлган. Алгебраик инвариант ва шаклнинг нима эканлигини тушунтириш унчалик ҳам қийин эмас. Лекин, замонавий математика учун ушбу тушунчалар долзарблигини йўқотган ва шу сабабли, улар ҳақида муфассал тўхталиб ўтирмаймиз.
<<Математик гимнастика>>
Эммй Ноэтҳер ўзининг "Тернар биквадратик шаклларнинг шаклий тизимларини аниқлаш ҳақида" деб номланган докторлик диссертациясида, жами 331 хил ўзи топган инвариантларни келтириб ўтган. У докторлик диссертациясини катта муваффақият билан ҳимоя қилган. Мазкур илмий иш унга математика билан профессионал шуғулланиш имконини берган бўлса-да (аслида бундай имкон доим бўлган), лекин, айтайлик, бирор олий ўқув юртида тўлақонли ишлаб, дарс бериш ҳуқуқини тақдим қилмаган. Фан доктори бўлган Эммй Ноэтҳерга Эрланген университетининг ўзида математикадан дарс таклиф қилишган. Бироқ, айтганимиздек, бу иш тўлақонли бўлмай, балки, фақат бир томонлама мажбурият бажариш билан чекланувчи иш эди. Я'ни, Эммига минг машаққат билан ўтадиган кўп соатлик дарслари учун сариқ чақа ҳам ҳақ тўланмаган. У ўзига юклатилган ва текинга ўтиладиган дарс соатларидан ташқари, вақти-вақти билан отасининг дарсларини ҳам ўтиб туришига тўғри келарди. Чунки, бу пайтга келиб ота Нётернинг саломатлиги анча ёмонлашиб қолганди ва у ба'зан университетга бориб келишга ҳам ярамай қоларди. Шундай ғалати ва мураккаб меҳнат шароитида Эмми Нётер нақ 8 йил меҳнат қилиб, талабаларга математикадан дарс берган. Олиманинг ўзи ўша пайтдаги фаолиятини ҳазил аралаш "математик гимнастика" деб атарди. Гарчи Эммй Ноэтҳер Германияда Софя Ковалевскаядан кейин математикадан фан доктори даражасига эришган иккинчи аёл бўлган бўлса-да, бироқ, ушбу даража амалда унга деярли ҳеч нарса бермаган. Эмми кейинчалик ўз илмий фаолиятини таҳлил қилаётган пайтларда, ўша - йилларни эслаб "бема'нилик" деб қўярди.
Эрнст Фишернинг келиши
Вақт ўтиши билан Нётернинг устози Гордан нафақага чиқиб кетади. Унинг ўрнига эса университет ма'мурияти Эрнст Фишер исмли ёш математик мутахассисни ишга тайинлайди. Фишер жамиятда аёлларнинг ҳам тенгҳуқуқли та'лим олиши тарафдори бўлиб, у ўз мутахассислигини пухта эгаллаган, илғор фикрли киши эди. Эмми Нётер ва Эрнст Фишер ҳам профессионал-касбий йўналишда, ҳам ишдан ташқари ҳаётда ниҳоятда яқин дўст ва ҳамкасб бўлиб қолишган.
Эрнст Фишер ўз даврининг энг етук математиклари - Давид Гилберт ва Феликс Кляйн билан шахсан таниш бўлиб, у мазкур математика даҳоларига ўз ҳамкасабаси Эммининг беқиёс математик исте'доди ҳақида сўзлаб берган. Бироз вақт ўтиб, Фишер Эммй Ноэтҳер ва Давид Гилбертларни ўзаро таништириб қўяди. Гилберт ва Кляйн Эммининг қай даражада юксак математик исте'дод соҳибаси эканлигини дарҳол пайқашган ва илмий тадқиқотларни биргаликда олиб бориш истагини билдиришган. Ушбу икки математик олимлар, "жаҳоннинг энг математик университети" деб шарафланувчи Гёттинген университетида меҳнат қилишар эди. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам, аёлларнинг эркаклар билан тенгҳуқуқли та'лим олиши ва илмий тадқиқотларда тўлақонли иштирок этиши тарафдори бўлишган.
Биринчи Жаҳон Уруши даврида
Европани ўз домига тортган биринчи жаҳон урушининг энг авж палласида, я'ни, 1915-йилда Гилберт ва Кляйн биргаликда зўр бериб ҳаракат қилиб, Эммй Ноэтҳерни Эрлангендан Гёттингенга кўчиб ўтишга кўндиришга муваффақ бўлишди. Айни шу йилларда бутун дунё илм-фанида Эйнштейннинг инқилобий ғоялари муҳокама қилинмоқда эди. Гилберт эса, Эммининг алгебраик инвариантлар бўйича кучли мутахассис эканлигини инобатга олиб, унинг инвариантлар бўйича ишланмаларини Эйнштейннинг назарияларининг исботи учун кучли математик аппарат сифатида тадбиқ этишни кўзлаган (бу ҳақида кейинроқ яна тўхталамиз).
Албатта, буларнинг ҳаммаси Эмми учун порлоқ келажак ва'да қилаётгандек эди. Бир қарашда жуда силлиқ бошланган Гёттинген ҳаёти жуда тезкорлик билан саробга айланди. Қанчалик нуфузли олим бўлмасин, на Гилберт ва Кляйн Эммй Ноэтҳер учун Гёттинген университетдан муқим иш ўрни топиб бера олишмади. Аниқроғи, улар таклиф қилган беназир математик аёлни университет илмий кенгаши ўз сафига қўшишни истамади. Нётерга Гёттинген университетида тўлақонли ишлаш имкони берилмаслиги учун ягона баҳона - унинг шунчаки аёл киши эканлиги бўлган. Чунончи, университет раҳбарларидан бири Гилбертга бу борада раддия берар экан: "Урушда қаҳрамонларча жанг қилаётган аскарларимиз ватанга қайтишганида, аудиторияларда ўтирган ва дарс бераётган аёл кишини кўришса нима деган одам бўламиз? Уларга аёл киши дарс берса қандай ҳолга тушишади?". Бу каби бўлмағур та'наларни эшитишдан тоқати тоқ бўлган Гилберт ҳам, ўзига хос бўлмаган равишда кескин фикр билдиришга мажбур бўлган: "Мен ҳечам тушунолмайман, нима учун номзоднинг жинси уни бирор ишга тайинланишига халақит бериши керак? Ахир биз эркаклар ҳаммомида эмас, университетда ишлаймиз-ку?!"
Эммй Ноэтҳер теоримаси
1918-йилда Эммй Ноэтҳер ўз номи билан аталувчи сенсацион теоремани э'лон қилди. Гарчи Эмми ҳаёти математик фаолияти давомида бошқа кўплаб ва муҳим теоремаларни исботлаган бўлса-да, лекин мутахассислар унинг айнан ўша, 1918-йилда исботлаган теоремасини "Эммй Ноэтҳер" теоремаси деб атай бошлашган. Аслида Эмми мазкур теореманинг исботини уч йил аввалроқ, я'ни, 1915-йилдаёқ топган бўлиб, қандайдир сабабларга кўра уни э'лон қилишни орқага суриб келган эди. Эммй Ноэтҳер теоремаси мавҳум алгебра соҳасига тегишли бўлиб, у физика ва математика фанлари уйғунлашган нуқтага, аниқроқ айтганда эса, механика соҳасига таалуқлидир. Нётер теоремасини тушуниш учун ўқувчида олий математика ва физика фанларидан мустаҳкам билимлар эгаси бўлиш талаб этилади. Шу сабабли, китобхонни ушбу теорема билан батафсил таништириб ўтиришни ма'қул топмадик. Қизиқувчилар бу борадаги керакли ма'лумотларни кутубхоналардан ва интернет саҳифаларидан ўзлари топа оладилар деган умиддамиз.
Агар оддий китобхонни чўчитувчи математик формулалар ва белгилашларсиз, оддий тил билан баён қиладиган бўлсак, Нётер теоремасининг қисқача та'рифи қуйидагича янграйди: "Агар физик система узлуксиз симметрияга эга бўлса, унда ўз қийматини вақт бўйича сақлаб турадиган мос катталиклар албатта мавжуд бўлади".[3]
Манбалар
- ↑ „Эммй Ноэтҳер: Ингениоус Абстраcт Алгебраист“. Ҳисторёфдатасcиэнcе. Қаралди: 2022-йил 30-июн.
- ↑ „Дети, кухня, церковь“. Cултура. Қаралди: 2022-йил 30-июн.
- ↑ „Ин ҳер шорт лифе, матҳематиcиан Эммй Ноэтҳер чангед тҳе фаcе оф пҳйсиcс“. Сcеинcеэ Неwс. Қаралди: 2022-йил 30-июн.