Endofora
Эндофора бу матн ичида бир-бирига ишора қилувчи матн бўлаклари орқали ҳосил бўлувчи тилшуносликка боғлиқ ҳодиса[1]. Бу атама "ичкарида" маъносини билдирувчи „эндо-“ ва „кўтармоқ“ маъносини билдирувчи „-фор“ сўзларидан тузилган[2].
Масалан, "И саw Саллй естердай. Ше wас лйинг он тҳе беач" (Мен кеча Саллини кўрдим. У соҳилда ётган эди) жумлаларида "ше" (у) эндофорик иборадир, чунки у матннинг дастлабки қисмида тилга олинган шахсга, яъни "Саллй"га ишора қилмоқда.
Эндофорик муносабатлар кўпинча ишора қилувчи ибора сифатида тилга олинади[3]. Қарама-қарши равишда, гап фақат "Ше wас лйинг он тҳе беач, „ (У соҳилда ётган эди) кўринишида келтирилса, у экзофорик ифодалаш кўриниши ҳисобланади. “Ше" (у) олмоши матнда мавжуд бўлмаган шахсни англатади, шунинг учун "ше" (у) кимга тегишли эканлигини мустақил равишда аниқлаб бўлмайди, чунки матн ичида етарли маълумот йўқ. Бу кўринишдаги гапларда олмош кимга ишора қилганини билиш учун сўзловчи ва тингловчига олдиндан маълум бўлган шахс ифодаланиши зарур. Қисқа қилиб айтганда, экзофорик ишорани матнда аниқлаш учун тингловчида аввалдан қўшимча маълумот бўлиши керак, акс ҳолда уни кимга қарата ишора қилганлигини аниқлаб бўлмайди[4].
Эндофоранинг уч кўриниши мавжуд: катафора, анафора ва ўз-ўзига ҳавола . К. Бюллер дейксис ибораларини 3 турга ажратади. Улардан бири контекст дейксиси яъни матнда олдинги ўринларда қўлланган сўзларга ишора. Анафора нутқий тузилма бирликларининг боғланишини таъминлайди, у корефентлик ҳақида ҳақида маълумот берувчи лисоний ҳодисадир Матн қисмлари алоқаси уч кўринишда бўлиб, матн бўлагининг ўзидан олдинги қисмдаги элемент билан боғлиқлиги анафора дейилади. Матндаги яширин бевосита ифода топмаган ёки матн қисмлари муносабатини инобатга олиб изланадиган кореферентлик „ассоссиатив анафора“ ҳодисасидир. Масалан: Ойбек жавоннинг устки қаватида. У чарм муқовали. Ушбу гапда метонимия маъно кўчиш туридан фойдаланилган ҳолда эндофоранинг бир тури бўлган анафора ҳодисаси юзага келган. Юқоридаги гапдан шу англашиладики, Ойбек атоқли оти номи остида унинг муаллифлигидаги асар тушунилмоқда ва у жавоннинг устида эканлиги айтилмоқда. Бундан ташқари анафоранинг бир неча турлари мавжуд:
- Прономинал
- ВП эллипсис
- Пропозицияга оид
- Сифат
- Модал
- Вақтинчалик
- Оддий даражадаги
Булардан энг кенг тарқалгани прономинал анафора тури бўлиб, у шахсга ёки нарсага ишора қилади[5]. Масалан: Жоҳн лефт. Ҳе саид ҳе ис илл. (Жон кетди. У касаллигини айтди). Аммо бу турдаги анафора турини оддий кўрсатиш олмоши билан адаштирмаслик зарур. Чунки бу турдаги гапларда антисидент битта бўлади ва у бир кишига ишора қилади.
Катафора ҳодисаси эса ўзбек тилида ҳавола бо'лакли эргаш гаплар орқали номоён бўлади.
- Эга эргаш гапли қўшма гап
Шуниси (эга) муҳимки, дўстларимиз ғалаба қилди.
- Кесим эргаш гапли қўшма гап
Шартим шуки (кесим), уйга вақтида келасан.
- Тўлдирувчи эргаш гапли қўшма гап
Аҳмаджон фақат шуни (тўлдирувчи) биладики, немислар бу тепаликни ҳаддан ташқари ўққа тутдилар.
- Аниқловчи эргаш гапли қўшма гап
Шундай (аниқловчи) сўзлар борки, улар жуда ёқимли эшитилади. Юқоридаги мисолларда шу кўрсатиш олмоши катафорик ишора ҳисобланиб, у ўзидан кейин келган матн бўлагига ишора қилмоқда ва бу олмош синтактик таҳлилда қайси гап бўлаги вазифасида келса эргаш гапнинг номи ҳам унга монанд ҳолда номланади.
Яна қаранг
- Дейксис – Сўзларнинг маъносини тушуниш учун контекст талаб этилади.
- Умумий антиседент – умумий олмош кишилар ёки нарсалар гуруҳини ифодалайди. Бундай ҳолатда уларнинг жинси ҳам номаълум бўлади.
- Ҳомофора – Ҳеч қандай ишоравий белгиларсиз ҳам оддий таъриф орқали тушунилувчи референт.
- Метафора – Маъно кўчиш тури бўлиб, таққослаш ёрдамида нарса ёки шахсни таърифлаш.
- Метонимия – Маъно кўчиш тури бўлиб, бунда ассоциатив мурожаат шаклидан фойдаланилади.
- Синекдоха – Маъно кўчиш тури.
Манбалар
- ↑ Гиллон, Брендан. Грамматиcал Струcтуре анд иц Интерпретатион: Ан Интродуcтион то натурал Лангуаге Семантиcс. МИТ Пресс — Чаптер 4-бет. Қаралди: 1-июн 2024-йил.
- ↑ „Эндопҳориc референcе“. Студй Смартер. Қаралди: 1-июн 2024-йил.
- ↑ Шарон, Бакер „Эндопҳора (анапҳора анд cатапҳора)“. Сcрибд. Қаралди: 1-июн 2024-йил.
- ↑ Сафаров, Шаҳриёр. Прагмалингвистика, Тошкент, 2008.
- ↑ „Анафора“. станфорд.эду. Қаралди: 1-июн 2024-йил.