Ensefalit
Энсефалит (лотинча: энcепҳалитис — „бош мия“) — бош лшянинг яллиғланиши (тра кўтарилиши, бош оғриши, фалажлар, эшуш бузилиши ва ҳ.к.), шикастланиш, заҳарли моддалар (қўрғошин, бензин ва бошқалар), касаллик туғдирувчи микроорганизмлар таъсирида юзага келади. Бирламчи ва иккиламчи энсефалит фарқ қилинади. Бирламчи энсефалит, одатда, вирусли касаллик ҳисобланааи ва маълум шароитларда эпидемияга ўхшаб тарқалади. Кўпчилик бирламчи энсефалит маълум бир жойга хос бўлиб, қўзғатувчисининг биология хусусиятларига кўра касаллик маълум фаслларда пайдо бўлади. Бирламчи энсефалитга чивин ва каналар орқали тарқаладиган, шунингдек, энтеровирусли, шикастланиш ва кимёвий агентлар билан боғлиқ энсефалит ҳам киради.
Иккиламчи энсефалит баъзи инфексион касалликлар (грипп, қизамиқ, қизилча ва бошқалар) натижасида келиб чиқади.
Каналар юқтирадиган энсефалит манбаи кемирувчилар. қорамол, қўй, эчкилар ва баъзи қушлардир. Энсефалит билан касалланган ҳайвон қонини сўрган кана энсефалитга қарши эмланмаган одамни чақиши оқибатида касаллик юқади. Энтеровирусли энсефалитда бемор ёки вирус ташувчи инфексия манбаи бўлади. Касаллик ифлосланган овқат маҳсулотлари. сув ва беморнинг қўли орқали тарқалади.
Бош миянинг яллиғланиши гавда температурасининг кўтарилиши, дармонсизлик, тинка қуриши, уйқу босиши, бош оғриши, қусиш ва бошқалар, шунингдек, оғир шаклларида онг бузилиши, алаҳлаш, тутқаноқ тутиши ва бошқалар кузатилади. Энсефалитнинг турига қараб касаллик белгилари турлича кечади (ҳар бирининг ўзига хос хусусиятлари бор). Касалликнинг оғиренгиллиги ва шаклига қараб бемор бутунлай тузалиб кетиши ёки бирор асорат (оёққўлларнинг дармонсизлиги, фалаж, тутқаноқ тутиши) қолиши мумкин.
Олдини олиш учун энсефалит билан зарарланиш гумони бўлган жойларда ишлайдиган кишилар (ўрмон ишчилари, овчилар, геологик қидирув ходимлари ва бошқалар)ни энсефалитга қарши эмлаш, шунингдек, чивин ва каналардан сақланиш учун махсус коржома кийиш, юзига тўр ниқоб тутиш зарур. Иккиламчи энсефалитнинг олдини олиш юқумли касалликларни ўз вақгида аниқлаш ва даволашдан иборат.
Япон энсефалити
Тарихи
Чивинли энсефалит Японияда тахминан 6125 киши касалланган катта эпидемиядан кейин ўрганилган. Улардан тахминан 80 %и вафот этди. Япон энсефалитининг қўзғатувчиси биринчи марта 1930-йилларда тасвирланган. Россияда чивинли энсефалитнинг биринчи ҳолатлари 1938—1939-йилларда Примореда қайд этилган. Касалликнинг клиникасига бағишланган биринчи нашр 1940-йилда профессор А. Г. Пановга тегишли[1]. Олдини олиш жуда қийин бўлган: барча эпидемик хавфли сув омборлари нефт эмулсияси билан ишлов берилган[2].
Эпидемиологияси
Япон (чивин) энсефалитига чивинлар (Cулех пипиэнс, Cулех тритҳаэниорҳйнчус, Аэдес тогои, Аэдес жапониcус) олиб келадиган вирус сабаб бўлади. Кўпинча одамларга таъсир қилади, аммо маймунлар, оқ сичқонлар ва чорва молларига ҳам юқиши мумкин. Одамга инфекция чивин чақиш пайтида чивин сўлагининг қонга киритилиши натижасида юзага келади. Япон энсефалити чивинларнинг кўпайиш вақти билан боғлиқ мавсумийлик билан тавсифланади. Кўпинча сув-ботқоқ жойларда ишлайдиган ёшлар касал бўлишади.
Этиопатогенез
Япон энсефалитининг қўзғатувчиси Флавивиридаэ оиласига, Флавивирус жинсига тегишли ва арбовирусларнинг экологик гуруҳига киради. Вирус ўз ичига олади РНКнинг ҳажми 15-22 нм дан ошмайди. Қайнатилганда у икки соат давомида сақланади. Спиртли ичимликлар, диэтил эфир ва асетон патогеннинг фаоллигига фақат 3 кундан кейин инҳибитив таъсир кўрсатади. Лиёфилланган ҳолатда узоқ вақт сақланади. Паст ҳароратларда у бир йилдан ортиқ сақланиши мумкин. Кириш йўли тери орқали. Вируснинг тарқалиши ҳам гематоген, ҳам перинеурал йўл билан содир бўлиши мумкин. Кейин вирус мия паренхимасига киради, у ерда у кўпаяди. Оғир шаклларда инфекциянинг умумлаштирилиши ва патогеннинг асаб тизимида ҳам, ундан ташқарида ҳам кўпайиши кузатилади. Нейронларда тўпланганидан сўнг, вирус яна қонга киради, бу клиник кўринишларнинг бошланишига тўғри келади[3].
Патоморфология
Касалликдан вафот этганларда миянинг мембраналари ва моддаси шишган ва тўлиқ қонли бўлади, мия моддасида қон кетишлар, юмшаган ўчоқлар мавжуд. Гистологик текширув периваскуляр инфилтратлар, қон кетиши, нейронофагия ва асаб ҳужайралари дистрофиясини аниқлайди. Ички органларда — кўплик, сероз ва шиллиқ пардаларда қон кетиш, дистрофик ўзгаришлар, айниқса юрак мушаклари, жигар ва буйраклар. Ўлимнинг бевосита сабаби мия поясининг шикастланиши, мия шиши, ИТСҲ[4].
Клиникаси
Касалликнинг инкубация даври 5 дан 15 кунгача. Касаллик тез ўсиб бораётган умумий юқумли белгилар билан тўсатдан бошланади. Тез чарчаш, умумий заифлик, уйқучанлик, ишлашнинг пасайиши шаклида продромал ҳодисалар бўлиши мумкин. Баъзида диплопия бор, кўриш кескинлигининг пасайиши, нутқнинг бузилиши, дизурик касалликлар. Касалликнинг биринчи кунида фебрил иситма пайдо бўлади, иккинчи кундан бошлаб касаллик иссиқлик ҳисси ёки кучли совуқлик, ўткир бош оғриғи, қусиш, қаттиқ дармонсизлик, заифлик, ҳайратланиш, миялгия, юзнинг қизариши ва конъюнктивит, брадикардия билан кечади., кейин тахикардия, тахипнеа. Кўпинча, кома ривожланади, петечиал экзантема, бу онгдаги ўзгаришлар билан бирга келади. Ўткир даврнинг тез-тез белгилари — турли мушак гуруҳларида, айниқса, юз ва оёқ-қўлларда миёклоник фибриллар ва фасикуляр бурмалар, қўлларнинг қўпол ритмик бўлмаган тремори, ҳаракат билан кучаяди. Касалликнинг клиник кўринишида бир-бири билан бирлаштирилиши мумкин бўлган бир нечта синдромлар ажралиб туради.
Профилактика
Япон энсефалитининг ўчоқларида чивинларга қарши комплекс чора-тадбирлар амалга оширилилада, чивин ҳужумларидан ҳимоя қилиш ва аҳолида фаол иммунитетни шакллантириш чоралари кўрилади. Эмлаш формол вакцинаси ёрдамида эндемик ўчоқлар аҳолисига эпидемик кўрсаткичлар бўйича амалга оширилади. Фавқулодда пассив профилактика учун 10 мл гипериммун от зардоби ёки 6 мл иммуноглобулин бир марта ишлатилади[5].
Манбалар
- ↑ В.Н. Тимченко, Л.В. Быстрякова.. Инфекционные болезни у детей, 4000 экз, Спб.: СпецЛит, 2001 — 400 — 417-бет. ИСБН 5-299-00096-0.
- ↑ "На улице моэй которий год…": [Памятниэ места и улици города Арсенева] / ред. П. Ф. Бровко, сост. Е. Н. Язовских. — Арсенев: ЗАО „Полицентр“, 2014
- ↑ Гусев Е.А., Бурд Г.С., Коновалов А.Н.. Неврология и нейрохирургия. Медицина, 2000 — 49 — 69-бет. ИСБН 5-225-00969-7.
- ↑ Н. Д. Ящук, Ю. Я. Венгеров.. Инфекционные болезни, 10000 экз, М.: Медицина, 2003 — 421 — 431-бет. ИСБН 5-225-04659-2.
- ↑ Е.П. Шувалова.. Инфекционные болезни, 5-е издание 5000 экз, Ярославль: Медицина, 2001 — 439-451-бет. ИСБН 5-225-04578-2.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |