Epigenez

Эпигенез (эпи... ва ...генез) — организмларнинг муртакдан аста-секин янги шакл ўзгаришлар натижасида ривожланиши тўғрисидаги таълимот. "Э." терминини инглиз врачи ва физиологи У. Гарвей таклиф этган (1651). Э. организмлар тузилиши хусусиятларнинг жинсий ҳужайраларда мужассамлашуви тўғрисидаги преформизм таълимотига қарши вужудга келган. Аммо Э. ва унга қарама-қарши консепсиялар антик даврдан маълум бўлган. Рус эмбриологи ва анатоми К.Ф.Волф ва бошқалар олимлар ишлари туфайли Э. таълимоти ғалаба қозониб, эмбриологиянит ривожланиши учун замин яратилди. ХИХ асрнинг 70—80- йилларида ситологиянинг ривожланиши билан Э.ни инкор қилувчи жуда кўп ирсият консепсиялари пайдо бўлди. ХИХ аср охирида ривожланиш механикасининг пайдо бўлиши билан Э. яна қайта ўз мавқеини эгаллайди. Лекин Э. кўп жиҳатдан виталистик хусусиятга эга бўлган (қаранг Вицҳшзм). Э. таълимоти тарафдорлари ҳужайрада организм учун хос бўлган белгилар тўлиқ жо қилинганлиги, унинг бундан кейинги ривожланиши олдиндан белгилаб қўйилган белгиларни ташқи, яъни моддий бўлмаган омиллар таъсирида юзага чиқиши тўғрисидаги ғояни илгари суришган. ХХ асрда генетиканинг юзага келиши билан олдинги содда тушунчалар ўрнига организмлар онтогенези қонуниятларини кўрсатиб берувчи генетик информация тўғрисидаги ғоялар пайдо бўлди.

Ҳозирги замон биологиясида организмлар ривожланиши давомида генетик информациянинг амалга оширилишини организмда пайдо бўладиган нейрогуморал ва гормонал боғланиш ҳамда муаяйн ташқи таъсир билан боғлаб тушунтирилади.