Eponim
Эпоним — кимгадир, қаергадир ёки бирор нарсага номи берилган шахс, жой ёки нарса.
Сўзнинг қўлланилиши

Эпоним атамаси бир нечта ўзаро боғлиқ усулларда қўлланилади, барчаси иккита номланган нарса ўртасидаги аниқ муносабатга асосланади[2]. Эпоним кимнингдир ёки ниманингдир номи билан аталган ёки аталганига ишониладиган одамга ёки, камроқ ҳолларда, жойга ёки нарсага нисбатан ишлатилиши мумкин. Шунингдек, эпоним бирор шахс, жой ёки нарса номи билан аталган ёки аталганига ишонилган кимса ёки нарсага ҳам ишора қилиши мумкин. Муайян шахс номи билан аталган одам, жой ёки нарса эпонимик муносабатга эга бўлади. Шу тарзда, англиялик Элизабетҳ И (Елизавета И) Элизабетҳ (Елизавета) даврининг эпонимидир. Ҳенрй Фордни „Форд Мотор компаниясининг асосчиси“ деб атаганда, унинг фамилияси ва автомобил компанияси номи ўртасида эпонимик муносабат мавжуд бўлади. Бу атама бадиий асарнинг бош қаҳрамонига (масалан, Роcкй филм сериясидаги Роcкй Балбоа), шунингдек, яратувчилари номи билан аталган асарларга (масалан, „Тҳе Доорс“ гуруҳининг „Тҳе Доорс“ албоми) нисбатан ҳам қўлланилиши мумкин. Wалт Дисней худди ўзининг номидаги Wалт Дисней компаниясини яратди, унинг номи Wалт Дисней Wорлд каби тематик паркларга ҳам тегишли бўлди[3][4].
Эпонимга мисоллар
- Интеллектуал мулк ҳуқуқида эпоним Америка Қўшма Штатларидаги аспирин[5], героин[6] ва термос каби умумий савдо белгиси ёки бренд номига, метонимия шаклига мурожаат қилиши мумкин.
- Географияда жой ва шаҳарлар муҳим шахслар билан алоқадор бўлган ҳолда ҳам эпономик ном олиши мумкин. Масалан, айтишларича, Пелопоннес ярим ороли ўз номини юнон қаҳрамони Пелопсдан олган. Тарихий даврларда янги шаҳарлар кўпинча ўз асосчилари, кашфиётчилари ёки машҳур шахслар шарафига номланган (ёки эскилари қайта номланган). Бунга мисоллар қаторида тадқиқотчи Георге Ванcоувер шарафига номланган Британия Колумбиясидаги Ванcоувер шаҳри ва дастлаб Исбистер аҳоли пункти деб аталган, аммо 1866-йилда қиролича Виcторианинг эри шарафига Принcе Алберт деб қайта номланган Саскатчеwандаги шаҳар киради.
- Фан ва технологияда:
- Кашфиёт ва инновациялар кўпинча кашфиётчи ёки уларнинг ривожланишига таъсир кўрсатган шахс номи билан аталади. Масалан, Авогадро доимийси, Дизел двигатели, Алзҳеимер касаллиги ва Апгар шкаласи бунга мисолдир.
- Биологик номенклатурада организмларга кўпинча бирор шахсни шарафлаш учун илмий номлар берилади. Мисол учун Линнаэа ўсимлиги (Cарл Линнаэус шарафига), Адансониа баобаби (Мичел Адансон шарафига) ва Cалигула куяси (Рим императори Cалигула шарафига) шулар жумласидандир[7][8].
- Кўпгина астрономик обектлар кашфиётчиси ёки бошқа шахс номи билан аталган[9].
- Санъатда:
- Песалар, китоблар ва бошқа шу каби воситалар эпонимларга, яъни асосий қаҳрамонлар номига асосланган номларга эга бўлиши мумкин. Масалан, қадимги юнон эпоси Одйссей номини бош қаҳрамони Одиссейдан, Робинсон Cрусоэ романи эса ундаги асосий персонаж номидан олган.
- Бу атама мусиқа саноатида ҳам, асосан албом номлари билан боғлиқ ҳолда қўлланилади; у бу соҳада кенг тарқалган ва чалкашликка сабаб бўлади. Масалан, Бад Cомпанй гуруҳининг биринчи албоми Бад Cомпанй деб номланган ва унда „Бад Cомпанй“ номли машҳур қўшиқ ҳам мавжуд. Буни ҳазил қилиб, Р. Э.М. гуруҳи 1988-йилдаги тўпламига Эпонймоус деб ном берган. Эпонимларнинг энг чалкаш ҳолатларидан бири 1969-йилдаги „Блаcк Саббатҳ“ қўшиғидир. Бу қўшиқ номи 1963-йилдаги Блаcк Саббатҳ филми номидан олинган; қўшиқни ёзган гуруҳ ўз номини Блаcк Саббатҳ деб ўзгартирган ва уни Блаcк Саббатҳ номли албомда чиқарган.
Манбалар
- ↑ „Орион космик кемаси – НАСА Орион космик кемаси“. аэроспаcегуиде.нет. 2016-йил 15-июл.
- ↑ „Эпоним, н.: Оксфорд инглизча луғати“. ОЭД Онлайн. 26.10.2019.
- ↑ „Эпоним“.Диcтионарй.cом. Диcтионарй.cом МЧЖ. 2014-йил 30-декабрда олинган.
- ↑ „Эпоним“. Мерриам-Wебстер онлайн луғати. Мерриам-Wебстер. 2014-йил 30-декабрда олинган.
- ↑ „Баер Cо. Унитед Друг Cо.га қарши, 272 °Ф. 505 (СДНЙ 1921)“. Беркман Cентер фор Интернет & Соcиэтй Гарвард Университй, 2011-йил 25-март.
- ↑ Харпер, Дуглас. „героин“. Онлайн этимология луғати.
- ↑ Беоленс, Бо; Уоткинс, Майкл; Грейсон, Майкл (2014). Қушларнинг эпоним луғати. Блоомсбурй нашриёти.
- ↑ „Мавжуд ниначиларнинг илмий номлари билан эсга олинган шахслар каталоги, шу жумладан барча мавжуд номли турлар-гуруҳлар ва жинслар-гуруҳлар номлари рўйхати“.[сайт ишламайди] Халқаро ниначилар жамғармаси (ИДФ) – Ҳисобот. 80: 1-168.
- ↑ Лауэр, Тод. „Астрономик эпонимлар“. (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-08-22 санасида архивланган) Миллий оптик астрономия расадхонаси. Олинган 2021-08-22.