Etnogenez

Этногенез (грек. ἔθνος (этҳнос) — „қабила, халқ“ ва γένεσις (генозіс) — „келиб чиқиш“) — ҳар хил халқ маданиятига оид таркибий қисмлар асосида этник умумийликнинг (миллатнинг) соқит қилиш жараёни.

Этногенез (этно... ва ...генез) — халқнинг келиб чиқиши. Тарих фанидаги мавжуд илмий методологик ишланмага кўра, Э. деб илгаридан мавжуд бўлган бир неча этник компонентлар асосида янги этнос (элат)нинг вужудга келишига айтилади. "Э." тушунчаси фанга илк маротаба ХХ аср нинг 20-йилларида Н.Я.Марр томонидан киритилган.

Ҳар бир халқнинг тарихи унинг Э.и ва этник тарихи билан узвий боғлиқсир. Э. этник тарихнинг маълум босқичларида вужудга келиб маълум бир этноснинг элат, халқ бўлиб шаклланишига қадар бўлган даврда давом этадиган тарихий ва этномаданий жараёндир. Одатда, бирор бир халқнинг Э.ини, унинг этник қатламлари таркибини аниқламай туриб, у халқ ҳақида, у таркиб топган ҳудуд ва унинг давлатчилиги ҳақида бирор илмий тасаввур яратиш мумкин эмас.

Э. жараёнида этносни белгиловчи ҳудудий омиллар: тил ва этник ном бирлиги, этномаданий бирлик, ижтимоийиқтисодий ва хўжалик, этник ном (этноним) ҳамда ўзликни англаш бирлиги, сиёсий уюшма бирлиги, дин умумийлиги ва бошқалар қатор этник аломатлар муҳим аҳамият касб этади. Ушбу этник аломатлар ва белгиларнинг барчаси содир бўлгандагина этнос — халқ шаклланади, яъни Э. жараёни якунланади.

Аммо амалда бу этник аломатлар барчаси Э. жараёнида, яъни муайян бир вақтда ҳозир бўлиши ёки бир даврда муҳим аҳамият касб этиши мумкин бўлмаган. Жумладан, маълум бир халқнинг ташкил топишида тил бирлиги бош рол ўйнаган бўлса, иккинчи бир элатнинг шаклланиш жараёнида хўжалик, учинчисида эса моддий маданият етакчи белги бўлган.

Илмий адабиётларда кўрсатилишича, Э. жараённинг 2 усули мавжуд: 1) туб ерли (автохтон) этник компонентларнинг ўзаро яқинлашуви, уларнинг қўшилиб, биргаликда тараққий этиб бориши; 2) шаклланган ёки шаклланаётган этник бирликка бошқа ҳудудлардан кўчиб келган компонентларнинг маҳаллий аҳолига қўшилиши. Одатда, янги этноснинг шаклланиши жараёнида, яъни Э. босқичида ва ундан кейин ҳам ҳар хил тарихий ҳамда ижтимоий-иқтисодий сабабларга кўра, унинг таркибига янгиянги этник қатламлар қўшилиб боради. Янги этнос вужудга келгач, олдинги этник компонентлар аста-секин йўқолиб тарих майдонидан батамом чиқиб кетадилар (мас, саклар, массагетлар, тохарлар ва бошқалар) ёки қисман (этник таркиби ўзгарган ҳолда) сақланиб қоладилар. Шу ўринда таъкидлаш жоизки янги этник бирликнинг шаклланиш жараёнининг охирига етиши билан ҳам этник жараён тўхтаб қолмайди. Шаклланган этник бирликка турли даврларда янгиянги компонентларнинг қўшилиши ёки ундан ажралиб чиқиб кетиш ҳоллари этник бирлик шакллангандан кейин ҳам давом этади.

Дарҳақиқат, дунёда ҳеч бир халқ йўқки, у ўз Э. жараёнининг илк босқичларидан то миллат даражасига кўтарилгунича бошқа этник қўшилмаларсиз ривожланган бўлса. Жумладан, ўзбек халқининг Э.и бунга яққол мисолдир. Ўзбек халқи Э.ининг илк босқичларидан то халқ сифатида шаклланиб бўлгунига қадар унинг асосий таркибини ташкил этган автохтон суғдийхоразмий ва қадимий туркий қатламлардан ташқари ўзига турли даврларда хилмахил миқдорда маҳаллий ва теварак атрофлардан келиб қўшилган этник гуруҳларни сингдириб борган. Демак, ер шаридаги барча халқлар келиб чиқиши жиҳатидан кўп этник қатламлидир.

Э.ни тадқиқ қилишда (айниқса, унинг дастлабки босқичларини) этнология, этник антропология, археология, этнолингвистика, фолклор материалларни жалб қилган ҳолдаги комплекс ёндашувни талаб қилади.

Э.га оид бугунги кунда турлитуман қарашлар ва консепсиялар мавжуд.

Жумладан, айрим мутахассислар (Л.Н.Гумилёв) этносни биофизик воқеийлик деб биладилар ва шу боис Э. тизимини табиий жараёнлар билан боғлиқ деб ҳисоблайдилар. Мазкур консепсияга кўра, этнос биосферанинг таркибий қисми бўлгани боис ундаги қонуниятларга бўйсунади, Э. эса биосферада содир бўладиган жараёнларнинг бир қисми деб ҳисобланади.

Адабиёт

• Бромлей Ю.В., Очерки теории этноса, М., 1982; Алексеев В.П., Историческая антропология и этногенез, М., 1989; Гумилев Л.Н., Этногенез и биосфера земли, М., 1992; Садохин А.П., Этнология, М., 2000; Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.

Адҳамжон Аширов.

Этногенез — нима бўлса ҳам халқлар тарихининг бошланиш жойи. У ҳар доим ривожланиш жараёнида бўлади. Баъзида унга янги этник топлар қўшилиб, бирлашиб, аралашиб кеца, баъзида ундан айрим тўплар ажралиб, бўлиниб кетади.

Ҳаволалар

Смирнова-Сеславинская М. В. Актуалниэ проблеми исследования ранней истории сиган (протоциган) в обшем индолого-ромологическом поле (источники, методология) (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-11-13 санасида архивланган)