Fadluya
Амир Абулаббос Фадл Форсдаги Шабанкара қабиласининг курд етакчиси[1][2]. Асосан Фадлуя (Фадлавайҳ шаклида ҳам ёзилади) номи билан танилган. Фадлуя Шабанкара қабиласининг Рамани уруғидан бўлган Али ибн Ҳасан ибн Айюбнинг ўғли бўлган. Ушбу уруғ Суриядан Форсга кўчиб келган курдлар бўлиб[3][4], Али Форсдаги Шабанкара сулоласи асосчиси (ҳ. 1030–1078) эди. Мазкур сулола 1030-йилдан 1355-йилгача узилишлар билан ҳукмронлик қилган. Шабанкаралар тоғли Куҳгилуя минтақасини эгаллаб, мутлақ мустақилликни сақлаб қолишга муваффақ бўлдилар[2].
| Низомиддин Фазлуллоҳ | |
|---|---|
| Амир Абулаббос Фадлавайҳ | |
| Форс бувайҳийлари сипоҳсолори ва Шабанкара қабиласи етакчиси | |
| Салтанат | 1030—1049 |
| Форс амири | |
| Салтанат | 1055—1078 |
| Ўтмишдоши | Абу Мансур Фулад Сутун |
| Давомчиси |
Туроншоҳ (рақиб қирол) Абулаббос ибн Фадлуя ибн Ҳасануя (ворис) |
| Вафоти | 1078 |
| Сулола | Шабанкаранинг Раманийлар тармоғи |
| Отаси | Али ибн Ҳасан ибн Айюб Раманий |
| Дини | Ислом |
Ёшлик даври
Али ўғли Фадлуяни ёшлигида бувайҳийларнинг ўша пайтдаги ҳукмдори Абу Калижарнинг вазири Соҳиб-э Адел ҳузурига юборган[5]. Али ўғли саройдан лавозим беришларини сўраган[5]. Соҳиб-э Адел даврида Фадлуянинг лавозими кўтарилиб, охир-оқибат сипоҳсолор лавозимига эришган[5]. Бироқ, Абу Калижар Шабанкара ҳудудларини эгаллаб олиш қарори Фадлуяни ўзидан узоқлаштирди[5].
Форс ҳукмдори
1053-йилда Салжуқий шаҳзода Қавурт Форсга бостириб киргач, Фадлуя Қавуртнинг акаси Алп Арслонга мурожаат қилди[5]. Салжуқийларга Форс ҳукмдори бўлиб қолишига рухсат бериш эвазига ҳар йили 27 миллион дирҳам миқдорида ўлпон тўлашни таклиф қилди[5]. Алп Арслон таклифни қабул қилгач, 1055-йилда Фадлуя Форсда ҳукмронликни қўлга киритган[5]. Асосий пойтахти Фасанинг шимоли-шарқидаги Гошнобод ёки Жошнобод шаҳри эди[5]. Баъзан Дарабгерд ва Шерозда ҳам яшаган[5].
Орадан бироз ўтиб, Алп Арслон ҳукмронлиги давомида Фадлуя унга қарши исён кўтарган[5]. Йиллик ўлпон жўнатишни тўхтатиб, ўзини мустақил ҳукмдор деб эълон қилган ҳамда Жаҳром яқинидаги Хворша қалъасида мудофаа позицияларини эгаллаб, тайёргарлик кўра бошлаган[5]. Бироқ, исён мувафаққияциз якунланган. Алп Арслоннинг вазири Низомулмулк етиб келиб, 16 кунда қалъани эгаллашга муваффақ бўлган[5]. Фадлуя таслим бўлиб, товон тўлашни таклиф қилган[5]. У кечирилган ҳамда Форсдаги ҳукмронлигини давом эттиришига рухсат берилган[5].
Фадлуя 1072-йилда яна исён кўтарганда, бостириш учун яна Низомулмулк жўнатилган[5]. Низомулмулкнинг можарони тинч йўл билан ҳал қилишга уриниши мувафаққияциз якунланиб, Фадлуя яна қалъага қамалиб олди[5]. Низомулмулк қамал бошлади. Бу қамал нисбатан қисқа муддат давом этиб, қалъада сув танқислиги сабаб ҳимоячилар таслим бўлдилар[5]. Фадлуя қочмоқчи бўлганда, қўлга олиниб, Алп Арслон ҳузурига келтирилди[5]. Алп Арслон Фадлуяни яна бир бор кечирган. Бироқ, бу сафар Истахр қалъасига қамаб қўйилган[5].
Вафоти
Ибн ал-Балхийнинг маълумотига кўра, Фадлуя умрининг қолган қисмини Истахр маҳбуслигида ўтказган[5]. 1078-йилда қалъадан қочишга уринган, аммо мувафаққияцизликка учраб қўлга олинган ва ўлдирилган[5]. Терисига сомон тиқилиб, омма олдида осиб қўйилган[5].
Манбалар
- ↑ Спулер, Б. (2012), „Фаḍлаwайҳ“, Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Брилл Публишерс, дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_2233, ИСБН 9789004161214
- ↑ 2,0 2,1 Бüчнер, В. Ф. (2012), „С̲ҳ̲абāнкāра“, Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Брилл Публишерс, дои:10.1163/2214-871Х_эи1_СИМ_5253, ИСБН 9789004082656
- ↑ Потц, Даниэл Т.. Номадисм ин Иран: Фром Антиқуитй то тҳе Модерн Эра (эн). Охфорд Университй Пресс, 2014 — 166-бет. ИСБН 978-0-19-933079-9.
- ↑ Спулер, Б. (1987). „АТĀБАКĀН-Э ЛОРЕСТĀН“. Энcйcлопедиа Ираниcа. ИИ.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 Мардукҳ, 'Абд-Аллаҳ „ФАŻЛŪЙА, Амир АБУ'Л-ʿАББĀС ФАŻЛ“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 7-март.
Адабиётлар
- Чристенсен, Петер. Тҳе Деcлине оф Ираншаҳр: Ирригатион анд Энвиронменц ин тҳе Ҳисторй оф тҳе Миддле Эаст, 500 Б.C. то А.Д. 1500. Мусеум Тусcуланум Пресс, 1993 — 1–351-бет. ИСБН 9788772892597.
- Босwортҳ, C. Э. „Иран ундер тҳе Буйидс“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Волуме 4: Фром тҳе Араб Инвасион то тҳе Салжуқс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 250–305-бет. ИСБН 0-521-20093-8.
- Ҳопе, Мичаэл (2021). "Фаḍлаwайҳ, Банū". ин Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам (3- нашри). Брилл Онлине. ИССН 1873-9830. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-3/фадлаwайҳ-бану-CОМ_26910.
- Нагел, Тилман (1990). "БУЙИДС". Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. ИВ, Фасc. 6. Лондон у.а.: Роутледге & Кеган Паул. 578–586 б. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/буйидс.
- Брилл. Э. Ж. Брилл'с Фирст Энcйcлопаэдиа оф Ислам, 1913-1936, Бинд 4. БРИЛЛ, 1993 — 1–611-бет. ИСБН 9004097902.
- Потц, Даниэл Т.. Номадисм ин Иран: Фром Антиқуитй то тҳе Модерн Эра. Лондон анд Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2014 — 1–558-бет. ИСБН 9780199330799.