Fagotsitoz (tibbiyot)

Фагоцитоз (ҳужайра озиқланиши) - (юнонча: пҳагос — ейиш, озиқланиш ва cйтос — ҳужайра) — баъзи бир ҳужайралар томонидан қаттиқ заррачаларнинг (≥0,5мкм гача бўлган микроскопик тирик организмларнинг) ютилиши ҳисобланади[1]. Фагоцитоз эндоситознинг бир тури бўлиб, жараёнда қатнашадиган вакуола - фагосома дейилади. Тиббиётда фагоцитоз - оқ қон ҳужайралари томонидан патоген микроорганизмларнинг ютилиши ва йўқ қилиб юборишини англатади. Фагоцитоз атамаси дастлаб канадалик олим Wиллиам Ослер (1876-йил) томонидан қўлланган бўлсада, атамани ва жараён фанга И. И. Мечников томонидан киритилган. (1882-йил).[2] Фагоцитоз жараёнини амалга оширадиган ҳужайралар йиғиндиси - фагоцитлар дейилади ва уларга нейтрофиллар, моноцитлар билан биргаликда турғун тўқима макрофаглари киради. Фагоситоз жараёни қуйидаги босқичлардан иборат:
Маргинация
Нормада қон томирда ҳаракатланаётган қон марказий оқимида қон шаклли элементлари бўлиб, перифериясида я’ни томир деворига яқин қисмда плазманинг ўзи бўлади. Яллиғланиш соҳасида эса нейтрофиллар томир деворларига яқинлашади, я’ни улар капиллярлар деворига ёпишиб, девор бўйлаб умбалоқ ошиб ҳаракатланади (роллинг).[3] Ушбу жараён маргинация дейилади. Маргинация эндотелиал ҳужайраларнинг селектинлари нейтрофиллар юзасидаги углевод қисми, я’ни рецепторлари (интегрин) билан боғланишидан юзага келади. Яллиғланиш соҳаларида эндотелиал селектинлар сезиларли даражада кўпаяди. (яллиғланишда ажраладиган ИЛ-1 селектин синтезини стимуллайди)[1]
Эмиграция ва диапедез
Қон томир девори четки қисмида жойлашган нейтрофиллар микроорганизмлардан зарарланган соҳага қондан жуда кўп миқдорда ажралади. Улар диапедез йўли орқали эндотелиал ҳужайралар орасидан тўқимага ўтади.[1][4]
Хемотаксис

Хемотаксис – бактерияларнинг яллиғланиш соҳасига “тортилиши”, я’ни уларнинг яллиғланиш соҳасини сезиши ҳисобланади. Хемотаксис химокинлар деб аталувчи хемотактик моддалар орқали юзага келади, улар инфексияланган жойда кўп миқдорда ажралади. Уларнинг қуйидаги турлари мавжуд:[1]
Лейкотриен Б4 (ЛТБ4)
Комплимент система компонентлари (C5а)ва ситокинлар
Бунда бактериялар фагоситлар томонидан қамраб олиниш учун қулай бўлган шаклга ўтади, я’ни опсонинлар билан қопланади. Опсонинлар қон зардобида табиий ҳолатда бўлиб, таркибига комплимент оқсилининг ИгГ опсонини ва опсонин бўлаги киради. Опсонинланган бактерия фагоситлар юзасига осонгина бирикади. Бу жараёнлар Г-оқсиллари билан кечувчи қуйидаги жараёнларни та’минлайди: экзоситоз, респиратор портлаш, ҳужайра мотор фаоллиги.
Қамраб олиш босқичи

Нейтрофилларнинг мотор фаоллиги ортиши эндоситоз йўли билан бактерияларни ютилишига олиб келади. Нейтрофиллар опсонинланган бактерия юзаси йўналиши бўйлаб ўзининг псевдоподийларини ҳосил қилади.[1] Ҳосил бўлган псевдоподийлар опсонинланган бектерияни ҳар томонлама қамраб, уни тўлиқ ўраб олади. Бундан кейин нейтрофиллар фагоситик пуфакчани (фагосома) ҳосил қилади. Фагосома эса нейтрофилнинг лизосомаси билан бирикиб фаголизосомани ҳосил қилади.
Секреция (дегрануляция)
Бактерияни қамраб олган нейтрофил лизосомаси фаол равишда лизосомал протеолитик ферментларни пуфакчага ва интерстициал бўшлиққа ажратади. Бундан ташқари макрофагларнинг лизосомал ферментлари таркибида бактериялар мембранаси фосфолипид қаватини парчаловчи липазалар ҳам мавжуд.
Ўлдириш (киллинг) – дегретация

Нейтрофиллар ва макрофаглар ўзларида кўп миқдорда бактерицид моддалар (α ва β дефенсин, лактофер ва лизоцим)ни тутади.[1] Бу моддалар лизосомал ферментлар та’сирида бактерия ўлмаганда ҳам, тирик қолган бактерияни йўқ қилинишини таъминлайди. Бактерицид моддаларнинг ўлдириш механизми қуйидагича:
Кислородга боғлиқ бо’лган бактерицид механизм
Мембрана билан боғланган НАДФҲ – оксидаза та’сирида ҳосил бўлган оксидловчи моддалар (суппероксидлар, Ҳ2О ва бошқалар) орқали тўқима ҳужайраларининг О2 ни қабул қилиши (респиратор портлаш) ва О2 миқдорининг ортишига сабаб бўлади. Бу жараён қуйидаги реаксиялар орқали амалга оширилади:
О2- эркин фрадикали О2 молекуласининг битта электрон бириктирб олиши натижасида ҳосил бўлади. О2- 2та Ҳ+ билан реаксияга киришиб Ҳ2О2 ни ҳосил қилади. Бу реаксия ситоплазмадаги супероксид – дисмутаза (СОД1) ферменти билан бошқарилади.[1][3][4]
О2- ва Ҳ2О2 (оксидловчилар) иккаласи бактерицид та’сирга эга, аммо Ҳ2О2 каталаза ферменти таʻсирида Ҳ2О ва О2 га парчаланиб кетади.
Нейтрофиллар миэлопероксидаза деб номланувчи яна бир ферментни ажратиб чиқаради, у Cл, Бр−, И− ва CН− ни уларга мос келадиган кислоталарга (ҲОCл, ҲОБр, ҲОИ ва бошқалар) айлантиради. Ушбу кислоталар ҳам кучли оксидловчилардир.
Кислородга боғлиқ бўлмаган бактерицид механизм
Бу жараён нейтрофилларнинг лизосомал гидролазалар, дефенсинлар, лактофер, лизоцимлар,[1] катион оқсиллари орқали амалга оширилади. Эластазалар ва металопротеиназалар тўғридан – тўғри коллагенларни, бошқа протеиназалар эса бактерия мембраналарини зарарлайди.
Фагоцитоз функсиясининг бузилиши
Фагацитоз функсиясининг бузилиши ва ундаги нуқсонлар организмнинг инфексион касалликлар билан қайта касалланишга мойил қилиб қўяди. Қуйидаги аномалиялар фагоцитоз функсиясининг нуқсонлари билан боғлиқ бўлиши мумкин[1].
Хемотаксис нуқсонлари[1]
Лазй лейкоситлар синдроми – камдан - кам учрайдиган аномалия
Кортикостероидлар билан даволаш
Алкоголизм
Миелоид лейкемия
Опсонизация жараёнидаги нуқсонлар[1]
Гипогаммаглобулинемия
Гипокомплиментемия
Спленоэктомиядан кейинги ҳолатлар
Ўроқсимон анемия
Киллинг босқичидаги нуқсонлар[1]
Болаликдаги сурункали грануломатоз касалликлар: Бунда, нейтрофилларда ҳам, моноситларда ҳам бактерияларни ўлимига сабаб бўлувчи супероксид радикали ҳосил бўлиш жараёни бузилади.
Чедиак - Ҳигаши синдроми: аутосомал-рессесив типда ирсийланадиган касаллик бўлиб, бунда хемотаксис жараёни ва фаголизосомалардаги лизис жараёнлари сусайиб кетади[1].
Миелопероксидаза етишмовчилиги: Фагоситоз жараёнида бактерияларни парчалашга миелопероксидаза ва НАДФҲ-оксидаза ферментлари жавобгар. Миелопероксизада оксидловчи моддалар ҳосил бўлишини катализлайди. Шунинг учун унинг етишмовчилигида бактерияларни ўлдириш жараёни сустлашади, аммо буткул йўқолиб кетмайди. Чунки, кислородга боғлиқ бўлган бактерицид жараённинг кўп қисми актив ҳолатда сақланади.
Ревматоид артритда: нейтрофиллар таркибидаги НАДФҲ ферменти тўқималарнинг маҳаллий (локал) деструксиясига сабаб бўлади[4].
Глюкоза-6- фосфатнинг конгенитал етишмовчилигида: НАДФҲ ишлаб чиқарилиши нуқсонли бўлади, натижада организм бактериялар та’сирига чидамсиз бўлиб, касаликка берилувчан бўлади.
Амиотрофик латерал склероз[1]: - я’ни супероксид-дисмутаза(СОД) ферментини кодловчи ген мутацияси билан кечувчи касаллик бўлиб, СОД ферментида аномалиялар бўлишига сабабчи бўлади. Натижада мотор нейронларда О2- радикали кўпайиб, улар ўз-ўзини йўқ қила бошлайди.
Фагоцитар ҳужайралар
Нейтрофиллар, макрофаглар, моноситлар, дендритик ҳужайралар, остеокластлар ва эозинофиллар профессионал фагоцитлар сифатида таснифланиши мумкин.[5] Биринчи учтаси кўпчилик инфексияларга қарши иммунитетда жуда катта аҳамиятга эга.[6]
Нейтрофилларнинг роли қон оқимини назорат қилиш ва тўқималарга фақат инфексия бўлган тақдирда тез кўчишдир.[6] У ерда улар фагоцитоз орқали бевосита бактериоцид та'сирни амалга оширади. Ютишдан кейин нейтрофиллар патогенларни ҳужайра ичидаги ўлдиради. Нейтрофиллар асосан Фcй рецепторлари ва комплемент рецепторлари 1 ва 3 орқали фагоцитозланади. Нейтрофилларнинг бактериоцид та'сири олдиндан ҳосил бўлган гранулаларда мавжуд бўлган молекулаларнинг катта репертуарига боғлиқ. Ушбу гранулаларда тайёрланган ферментлар ва бошқа молекулалар протеазалар, масалан, коллагеназа, желатиназа ёки серин протеазлар, миелопероксидаза, лактоферрин ва антибиотик оқсиллари. Уларнинг фагосомага дегрануляцияси, юқори реактив кислород турларини ишлаб чиқариш (оксидланиш портлаши) билан бирга жуда катта бактериоцид таъсирга эга.[7]
Моноцитлар ва улардан ҳосил бўлган макрофаглар тўқималар бўйлаб кўчиб ўтиш учун қон айланишини тарк этадилар. Макрофаглар манноз рецепторлари, тозалаш рецепторлари, Фcй рецепторлари ва комплемент рецепторлари 1, 3 ва 4 томонидан фагоцитозни бошлайди. Макрофаглар нейтрофиллардан фарқ қилиб фагоцитоздан кейин ҳам узоқ муддат яшаб қолиши мумкин ва янги лизосомалар ҳосил қилиш орқали фагоцитозни давом эттириши мумкин.[8]
Дендритик ҳужайралар ҳам тўқималарда яшайди ва патогенларни фагоцитоз билан ютади. Уларнинг роли микробларни ўлдириш ёки тозалаш эмас, балки уларни адаптив иммун тизимининг ҳужайраларига антиген тақдим этиш учун парчалашдир.[6]
Фагосома
Фагосома - бу микроорганизмнинг фагоцитози натижасида ҳосил бўлган органелла. Кейин у фагоцитнинг сентросомасига қараб ҳаракатланади ва лизосомалар билан бирлашади ва фаголизосома ҳосил қилади ва деградацияга олиб келади. Фаголизосома аста-секин кислоталаниб, деградатив ферментларни фаоллаштиради.[9] Баъзи бактериялар, масалан, Трепонема паллидум, Эсчериа cоли ва Стапҳйлоcоccус ауреус, бир неча механизмлар билан фагоцитоздан қочишга қодир.
Апоптоздаги аҳамияти
Апоптоздан сўнг, ўлаётган ҳужайралар эффероцитоз деб аталадиган жараёнда макрофаглар томонидан атрофдаги тўқималарга олиниши керак. Апоптотик ҳужайранинг хусусиятларидан бири ҳужайра юзасида калретикулин, фосфатидилсерин (плазма мембранасининг ички қатламидан), аннексин А1, оксидланган ЛДЛ ва ўзгарган гликанлар каби турли ҳужайра ичидаги молекулаларнинг пайдо бўлишидир.[10] Ушбу молекулалар фосфатидилсерин рецепторлари каби макрофагнинг ҳужайра юзасидаги рецепторлари ёки тромбоспондин 1, ГАС6 ва МФГЕ8 каби эрувчан (эркин сузувчи) рецепторлари томонидан тан олинади, улар кейинчалик CД36 каби макрофагдаги бошқа рецепторларга боғланади. Апоптотик ҳужайра клиренсидаги нуқсонлар одатда макрофагларнинг фагоцитозининг бузилиши билан боғлиқ. Апоптотик ҳужайра қолдиқларининг тўпланиши кўпинча аутоиммун касалликларни келтириб чиқаради. Шундай қилиб, фагоцитознинг фармакологик кучайиши аутоиммун касалликларнинг айрим шаклларини даволашда тиббий аҳамиятга эга.[11][12][13][14]
Манбалар
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 Инду Кҳурана, Аруши Кҳурана: Техтбоок оф медиcал пҳйсиологй; 2нд эдитион, 2009.
- ↑ Гордон, Сиамон (Марч 2016). "Пҳагоcйтосис: Ан Иммунобиологиc Проcесс". Иммунитй. 44 (3): 463–475. дои:10.1016/ж.иммуни.2016.02.026. ПМИД 26982354.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Артур Гуйтон, Жоҳн Ҳалл: Техтбоок оф медиcал пҳйсиологй; 14тҳ эдитион, 2020.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Линда Cостанзо: Медиcал пҳйсиологй; 6тҳ эдитион, 2018.
- ↑ Гордон, Сиамон (Марч 2016). "Пҳагоcйтосис: Ан Иммунобиологиc Проcесс". Иммунитй. 44 (3): 463–475. дои:10.1016/ж.иммуни.2016.02.026. ПМИД 26982354.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 М.), Мурпҳй, Кеннетҳ (Кеннетҳ (2012). Жанеwай'с иммунобиологй. Траверс, Паул, 1956-, Wалпорт, Марк., Жанеwай, Чарлес. (8тҳ эд.). Неw Ёрк: Гарланд Сcиэнcе. ИСБН 9780815342434. ОCЛC 733935898.
- ↑ Wитко-Сарсат, Вéрониқуэ; Риэу, Пҳилиппе; Десcампс-Лацча, Бéатриcе; Лесавре, Пҳилиппе; Ҳалбwачс-Меcарелли, Лисе (Май 2000). "Неутропҳилс: Молеcулес, Фунcтионс анд Патҳопҳйсиологиcал Аспеcц". Лабораторй Инвестигатион. 80 (5): 617–653. дои:10.1038/лабинвест.3780067. ИССН 0023-6837. ПМИД 10830774.
- ↑ Адерем, Алан; Ундерҳилл, Давид М. (Април 1999). "Мечанисмс оф Пҳагоcйтосис ин Маcропҳагес". Аннуал Ревиэw оф Иммунологй. 17 (1): 593–623. дои:10.1146/аннурев.иммунол.17.1.593. ИССН 0732-0582. ПМИД 10358769.
- ↑ Фланнаган, Роналд С.; Жаумоуиллé, Валентин; Гринстеин, Сергио (2012-02-28). "Тҳе Cелл Биологй оф Пҳагоcйтосис". Аннуал Ревиэw оф Патҳологй: Мечанисмс оф Дисеасе. 7 (1): 61–98. дои:10.1146/аннурев-патҳол-011811-132445. ИССН 1553-4006. ПМИД 21910624.
- ↑ Билйй РО, Шкандина Т, Томин А, Муñоз ЛЕ, Франз С, Антонюк В, Кит ЙЙ, Зирнгибл М, Фüрнроҳр БГ, Жанко C, Лаубер К, Счиллер М, Счетт Г, Стоика РС, Ҳеррманн М (Жануарй 2012). "Маcропҳагес дисcриминате глйcосйлатион паттернс оф апоптотиc cелл-деривед миcропартиcлес". Тҳе Жоурнал оф Биологиcал Чемистрй. 287 (1): 496–503. дои:10.1074/жбc.М111.273144. ПМC 3249103. ПМИД 22074924.
- ↑ Мукундан Л, Одегаард ЖИ, Морел CР, Ҳередиа ЖЕ, Мwанги ЖW, Риcардо-Гонзалез РР, Гоҳ ЙП, Эагле АР, Дунн СЕ, Аwакуни ЖУ, Нгуен КД, Стеинман Л, Мичиэ СА, Чаwла А (Новембер 2009). "ППАР-делта сенсес анд орчестратес cлеаранcе оф апоптотиc cеллс то промоте толеранcе". Натуре Медиcине. 15 (11): 1266–72. дои:10.1038/нм.2048. ПМC 2783696. ПМИД 19838202.
- ↑ Росзер, Т; Менéндез-Гутиéррез, МП; Лефтерова, МИ; Аламеда, Д; Нúñэз, В; Лазар, МА; Фисчер, Т; Риcоте, М (Жан 1, 2011). "Аутоиммуне кидней дисеасе анд импаиред энгулфмент оф апоптотиc cеллс ин миcе wитҳ маcропҳаге перохисоме пролифератор-аcтиватед реcептор гамма ор ретиноид Х реcептор алпҳа дефиcиэнcй". Жоурнал оф Иммунологй. 186 (1): 621–31. дои:10.4049/жиммунол.1002230. ПМC 4038038. ПМИД 21135166.
- ↑ Крусе, К; Жанко, C; Урбонавиcиуте, В; Миэрке, CТ; Wинклер, ТҲ; Волл, РЕ; Счетт, Г; Муñоз, ЛЕ; Ҳеррманн, М (Септембер 2010). "Инеффиcиэнт cлеаранcе оф дйинг cеллс ин патиэнц wитҳ СЛЕ: анти-дсДНА аутоантибодиэс, МФГ-Э8, ҲМГБ-1 анд отҳер плаерс". Апоптосис. 15 (9): 1098–113. дои:10.1007/с10495-010-0478-8. ПМИД 20198437. С2CИД 12729066.
- ↑ Ҳан, CЗ; Равичандран, КС (Деc 23, 2011). "Метаболиc cоннеcтионс дуринг апоптотиc cелл энгулфмент". Cелл. 147 (7): 1442–5. дои:10.1016/ж.cелл.2011.12.006. ПМC 3254670. ПМИД 22196723.