Fakt
Факт (лотинча: фаcтум „бажарилпфт“ [1]) — атама, кенг маънода ҳақиқатнинг синоними бўлиб хизмат қилиши мумкин. У ҳодиса ёки натижа;ҳақиқий, хаёлий эмас;умумий ва мавҳумдан фарқли равишда аниқ ва бирлик каби маъноларни англатади[2].
Фан фалсафасида факт эмпирик билимларни тасдиқловчи махсус жумла[2],тасдиқланиши мумкин бўлган баёнот ёки шартдир. Факт назария ёки гипотезага қарама-қаршидир. Илмий назария фактларни тавсифлайди ва тушунтиради, шунингдек, янгиларини башорат қилиши мумкин. Тўғридан-тўғри тасдиқлаш ёки рад этиш мумкин бўлмаган гап тахмин ёки фикр дейилади.
Замонавий фан фалсафасида фактнинг иккита асосий тушунчаси:фактуализм ва назария кенг тарқалган. Биринчиси фактларнинг назарий конструкциялардан мустақиллигини таъкидлаб, назарияга нисбатан фактларнинг автономлигини тасдиқлайди. Иккинчисига кўра, фактлар бутунлай назарияга боғлиқ, назарий позицияни танлашга қараб, фактлар ўзгариши мумкин. Кўрсатилган иккита тушунчани умумлаштирадиган ва бир вақтнинг ўзида фактларнинг назарий юкланишини ва уларнинг назарияга нисбатан автоном характерини тан оладиган кенг тарқалган ёндашувлар ҳам мавжуд [2] .
Фан фалсафасида факт тушунчалари
Ҳақиқат ҳақида турли хил тушунчалар мавжуд. Мантиқий позитивизмда фактлар бевосита тажрибада берилган элементар ҳодисалар ёки ҳодисалар сифатида кўриб чиқилди. Фактлар протокол жумлалари — бу воқеалар ҳақидаги элементар баёнотлар шаклида ифодаланади. Бу гапларни текшириш (текшириш) мумкин ва шу тариқа уларнинг ҳақиқат ёки ёлғонлиги аниқланади [3].Витгенштейннинг фикрига кўра, ҳақиқат „бўлган нарсадир“.
Фактларга, уларнинг назарий юкланишига эътибор қаратган ҳолда, бошқа ёндашувнинг келиб чиқишини немис фалсафасида топиш мумкин — ҳодисанинг априори шакллар билан шартлилигини таъкидлаган Кантда ва фактларнинг ўзи ҳам характерга эга эканлигини таъкидлаган Гётеда . назарияси [4] . Бу ғоялар ўзининг ривожланиши ва батафсил ривожланишини неокантизм доирасида олди, унинг вакиллари фақат фактларга асосланган позитивизмни танқид қилдилар [5] . Кантнинг априори ҳақидаги таълимотига асосланиб, неокантчилар (Коген, Наторп) илмий фактларни тадқиқотчининг назарий муносабати билан шартланган деб ҳисобладилар [6] . Фактлар тушунтириш сифатида эмас, балки тушунтириш предмети сифатида қаралади [6] . Коэн томонидан ишлаб чиқилган транссендентал усул доирасида фактлар априор элементларни (олдиндан метафизик даражада баён қилинган) онг элементлари сифатида талқин қилиш натижасида асосланади [5].Фактлар, шундай қилиб, онг мазмунининг мустаҳкам ўрнатилган элементлари характерига эга бўлади [7].Шу билан бирга, Баден неокантизм мактаби (Винделбанд) вакиллари, умуман олганда,Марбург мактабининг (Коген, Наторп) онгнинг априори шакллари билан шартланган фактларга ёндашувини баҳам кўриш билан бирга, иккинчисидан фарқли ўлароқ, табиийлик ўртасида фарқланади. илмий фактлар ва " руҳий фанлар " фактлари. Иккинчиси Баден томонидан нафақат соф ақлнинг априори шакллари, балки амалий ақл тамойиллари — қадриятлар ва идеаллар билан ҳам шартланган деб тушунилади [6] .
Мантиқий позитивистлар дастурига танқидий муносабат бўлган постпозитивизм доирасида яна фактларнинг назарий юкланишига эътибор қаратилади. Фаннинг фактлардан ташкил топган эмпирик асоси рационал конвенсия, яъни қабул қилинган назарий позицияларга асосланган келишув сифатида қаралади. Фактлар назария билан шартланган деб ҳисобланади ва эмпирик ва назарий дихотомия сўроқ қилинади [8] .
Замонавий фан фалсафасида бу иккала тенденция ҳам долзарб бўлиб, кўпинча фактуализм ва назария деб аталади. Биринчиси доирасида фактларнинг назарияга нисбатан мустақиллиги ва мустақиллиги таъкидланади; иккинчиси доирасида, фактларнинг назарий конвенцияларга боғлиқлиги. Иккала экстремални ҳам танқид қиладиган ва бир вақтнинг ўзида фактларнинг назарий юкланишини ва уларнинг автоном табиатини тан оладиган кенг тарқалган ёндашув мавжуд [2] .
Табиий фанлардаги фактлар
Табиий фанларда фактлар назарияни қуриш учун асос бўлиб хизмат қилади. Энг умумий маънода илмий факт об’эктив ва текширилиши мумкин бўлган кузатишдир [9] . Бу ерда об’эктивлик кузатувчидан мустақилликни билдиради: тажрибани ким ўтказмасин, унинг кузатилган натижалари ўзгаришсиз қолиши керак [10].Фактларга дунёнинг илмий манзараси („илмий факт“) доирасида исботланган баёнотлар ҳам киради [11].Шу муносабат билан, илмий ҳамжамият жараёнларнинг табиати, натижада баёнот умумеътироф этилган ҳақиқатга айланади [11], шунингдек, назарияларни фактлардан ажратиб турадиган чегара, аниқ ажратиш мумкинми, деган саволларни муҳокама қилади.[11]
Тарихий факт
Тарих фанида тарихий фактларнинг икки тури ажратилади: ҳақиқий тарихий факт ва илмий-тарихий факт.
Тарихий факт-бу содир бўлган ва ҳар доим қуйидаги хусусиятларга эга бўлган реал воқеа: вақт ва маконда локализация, об’эктивлик ва туганмаслик. Тарихий вақт хронологик категориялар билан ифодаланади:йил, мингйиллик, давр, давр, босқич ва ҳаракатлар (корреляциялар, таққослашлар, давомийлик ва кетма-кетликнинг таърифлари, синхронлик/асинхронлик корреляциялари).
Кўпгина олимлар тарихий фактларнинг 3 тоифасини ажратиб кўрсатишган:
- Маълум бир фазо-вақт доирасида жойлашган ва моддийликка эга бўлган об’эктив мавжуд воқелик фактлари (тарихий ҳодисалар, ҳодисалар, жараёнлар);
- Манбаларда акс эттирилган фактлар, воқеа ҳақидаги маълумотлар;
- Тарихчи томонидан олинган ва тавсифланган „илмий“ фактлар.
Илмий-тарихий факт-тарихчи олим фаолияти об’эктига айланган тарихий факт;ўтмишдан қолган изларга асосланган хулосанинг натижаси[12] .
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Словарь иностранных слов. М.: Рус. яз., 1989. ИСБН 5-200-00408-8.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Никифоров 2010.
- ↑ Швырев 2010.
- ↑ Сеамон, Зажонc 1998.
- ↑ 5,0 5,1 Круглов 2009.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Мареев 2001.
- ↑ Радлов 1911.
- ↑ Порус 2010.
- ↑ Гоwер 1997.
- ↑ Cасселл 1994.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Раветз 1996.
- ↑ Про А. Двенадсат уроков по истории. М.: Российск. гос. гуманит. университет, 2000, с. 73
Адабиётлар
- Никифоров А. Л. Факт // Новая философская энсиклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. общэств.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурсов. — 2-э изд., испр. и допол. — М.: Мисл, 2010. — ИСБН 978-5-244-01115-9.
- Порус В. Н. Постпозитивизм // Новая философская энсиклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. общэств.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурсов. — 2-э изд., испр. и допол. — М.: Мисл, 2010. — ИСБН 978-5-244-01115-9.
- Швирев В. С. Протоколниэ предложения // Новая философская энсиклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. общэств.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурсов. — 2-э изд., испр. и допол. — М.: Мисл, 2010. — ИСБН 978-5-244-01115-9.
- Круглов А. Н. Неокантианство // Энсиклопедия эпистемологии и философии науки. — М.: „Канон+“, РООИ „Реабилитация“. И. Т. Касавин, 2009.
- С. Н. Мареев, Е. В. Мареева, В. Г. Арсланов „Глава 5. Неокантианство против позитивизма“, . Философия ХХ века, Гаудеамус. М.: Академический проект», 2001. ИСБН 5-8291-0131-9.
- Философский словарь, СПб., 1911.
- Cасселл, Эриc Ж.. Тҳе Натуре оф Суфферинг анд тҳе Гоалс оф Медиcине. Охфорд Университй Пресс, 1994.
- Гоwер Б.. Сcиэнтифиc Метҳод: А Ҳисториcал анд Пҳилосопҳиcал Интродуcтион. Роутледге, 1997. ИСБН 0-415-12282-1.
- Раветз, Ж. Р.. Сcиэнтифиc Кноwледге анд Иц Соcиал Проблемс. Трансаcтион Публишерс, 1996. ИСБН 1-56000-851-2.
- Гоэтҳе’с Wай оф Сcиэнcе: А Пҳеноменологй оф Натуре. Албанй, НЙ: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1998. ИСБН 0-7914-3682-9.