Фактчекинг — бу шубҳали ҳисобот ва баёнотларнинг фактик тўғрилигини текшириш жараёни. Фактчекинг матн ёки контент эълон қилиниши ёки бошқа йўл билан тарқатилишидан олдин (анте ҳоc) ёки кейин (пост ҳоc) ўтказилиши мумкин[1]. Ички фактчекинг — бу ношир томонидан нотўғри контент нашр этилишининг олдини олиш учун уйда ўтказиладиган бундай текшириш; матн учинчи шахс томонидан таҳлил қилинганда, жараён ташқи факт текшируви деб номланади[2].

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, фактларни текшириш ҳақиқатан ҳам фуқаролар ўртасидаги тасаввурларни тўғрилаши мумкин[3], шунингдек, у сиёсатчиларни ёлғон ёки чалғитувчи даъволарни тарқатишдан қайтаради[4][5]. Бироқ тузатишлар вақт ўтиши билан парчаланиши ёки унчалик аниқ бўлмаган даъволарни илгари сурадиган элитанинг маслаҳатлари билан тўлиб кетиши мумкин[5]. Сиёсий фактларни текшириш баъзан фикр журналистикаси сифатида танқид қилинади[6][7]. АҚШ сиёсатидаги факт-текширувчиларни кўриб чиқиш фактларни текшириш нотўғри тушунчаларни камайтиришнинг самарали усулими ёки бу усул ишончлими ёки йўқми деган аралаш натижани кўрсатади[8].

Фактларни текшириш тарихи

1850-йилларда ва кейинчалик сенсацион газеталарнинг оммалашиши кўпроқ фактик оммавий ахборот воситаларига бўлган эҳтиёжни келтириб чиқарди. Cолин Диcкей фактларни текширишнинг кейинги эволюциясини тасвирлаб берди[9]. Асосий элементлар 1850-йилларда Ассоcиатед Пресснинг ташкил этилиши (қисқа фактик материаллар керак эди), Неw Ёрк дунёсидан Ралпҳ Пулитзер (унинг Аниқлик ва адолатли ўйин бюроси, 1912), Ҳенрй Луcе ва Тиме журнали (асл ишчи номи: Фактлар) ва Тҳе Неw Ёркернинг машҳур фактларни текшириш бўлими бўлди. Тез орада асосий оммавий ахборот воситалари онлайн стартаплар томонидан жиддий иқтисодий таҳдид остида қолди. Бундан ташқари, ҳозирда ҳам ижтимоий тармоқлар орқали нотўғри маълумотлар ва фитна назарияларининг тез тарқалиши аста-секин асосий оммавий ахборот воситаларига кириб бормоқда. Ечимлардан бири кўпроқ оммавий ахборот воситалари ходимларига фактларни текшириш вазифасини тайинлашдир. Масалан. бу борада Тҳе Wашингтон Пост, Политифаcт каби мустақил фактларни текшириш ташкилотлари ҳам машҳур бўлди.

Фактларни текшириш турлари

Анте ҳоc фактларни текшириш матнни тарқатишдан олдин тузатиш ёки рад этиш учун хатоларни аниқлашга қаратилган. Пост ҳоc факт текширувидан сўнг кўпинча нотўғриликлар тўғрисида ёзма ҳисобот, баъзан текширувчи ташкилот томонидан тақдим этилган визуал кўрсаткичлар (масалан, Тҳе Wашингтон Пост Фаcт Чеcкер’дан Пиноcчиос ёки ПолитиФаcтъдан ТРУТҲ-О-МЕТЕР рейтинглари) тақдим этилади. Бир нечта ташкилотлар пост ҳоc факт текширувига ихтисослашган: масалан, ФаcтЧеcк.орг, АҚШдаги ПолитиФаcт ва Буюк Британиядаги Фулл Фаcт шулар жумласидандир.

Ташқи пост ҳоc фактларни текшириш ташкилотлари биринчи марта 2000-йилларнинг бошида АҚШда пайдо бўлган[2]. Концепсия 2010-йилларда ўз аҳамиятига эга бўлиб, бошқа турли мамлакатлар бўйлаб тарқалди[10].

Пост ҳоc факт текшируви

Мустақил ташкилотлар томонидан ташқи пост ҳоc факт-чеcкинг АҚШда 2000-йилларнинг бошида бошланган[2]. 2010-йилларда, хусусан, 2016-йилда Доналд Трамп АҚШ президенти этиб сайланганидан сўнг, фактчекинг машҳурликка эришди ва асосан Европа ва Лотин Америкасидаги кўплаб мамлакатларга тарқалди. Бироқ АҚШ фактларни текшириш учун энг катта бозор бўлиб қолмоқда[10].

Факт текширувчилари ўртасидаги изчиллик

Бир тадқиқот шуни кўрсатадики, ПолитиФаcт, ФаcтЧеcк.орг ва Тҳе Wашингтон Постнинг Фаcт Чеcкер факт-текширувчилари даъволарни баҳолашда кўпинча ҳамфикр[11][12]. Бироқ Морган Мариэтта, Давид C. Баркер ваТодд Боwсерлар томонидан олиб борилган тадқиқот „сўралган саволлар ва таклиф қилинган жавобларда жиддий фарқларни“ аниқлади. Улар бу „баҳсли воқеликнинг қайси версиясига ишонишни ҳал қилмоқчи бўлган фуқаролар учун фактчекингнинг фойдалилигини“ чеклаб қўйган деган хулосага келишди[13]. Станфорд университетининг докторанти Члоэ Лимнинг мақоласида факт-текширувчилар текширадиган баёнотларда бир-бирига ўхшашлик топилди. ПолитиФаcт томонидан ўтказилган 1178 та факт текшируви ва Тҳе Wашингтон Постнинг 325 та факт текширувидан атиги 77 таси иккала фактчекер томонидан текширилган. Тадқиқот шуни кўрсатдики, факт-текширувчилар 77 та баёнотдан 49 тасига бир хил баҳо беришган ва 77 та баёнотдан 22 таси учун яқин рейтинглар, тахминан 92% ўхшашлик қайд этилган. Лим шундай хулосага келди: „Ҳеч бўлмаганда, баъзи ҳолларда сиёсатчиларнинг стратегик ноаниқлиги фактларни текшириш ҳаракатининг мақсадларига тўсқинлик қилиши мумкин“[14][15]. Фактларни текшириш жараёни баъзан шубҳали бўлиб қолади, бу қисман фактчекерлар шунчаки инсон субектлари бўлгани сабабли, шунингдек, фактларни текширишнинг баъзи ҳолатларининг мақсади ноаниқ бўлгани сабабли содир бўлади[16][17].

Эффектлар

Пост ҳоc фактларни текшириш бўйича тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бундай ҳаракатлар кўпинча маърузачининг ўз нутқида эҳтиёткор бўлишига ва тингловчининг ёки ўқувчининг хатти-ҳаракатларида ўзгаришларга олиб келади (уларни кўпроқ тушунарли қилади); Кузатишлар орасида аудиториянинг энг бўлинувчи мавзулардаги хатоларни тузатишга тўлиқ таъсир қилмаслик мойиллиги ёки салбий ҳисоботларни тузатишга кўпроқ ишонтириш тенденсияси (масалан, „ҳужум рекламалари“) киради.

Нотўғри тушунчаларни тузатиш

Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, фактларни текшириш фуқароларнинг сиёсий рекламадаги даъволарнинг тўғрилигига ишончига таъсир қилиши мумкин[18]. Париж Иқтисодиёт ва фанлар мактаби иқтисодчилари томонидан 2020-йилда олиб борилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, 2017-йилги Франсия президентлигига сайлов кампанияси пайтида Марине Ле Пеннинг ёлғонлари сайловчиларни муваффақиятли ишонтиришга муваффақ бўлди, (ии) фактлар текширилганда улар ўз ишонтириш қобилиятини йўқотди ва (иии) сайловчиларнинг Ле Пенни сиёсий қўллаб-қувватлашлари даражаси камайди[19] Жоурнал оф Политиcс журналида 2017-йилда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, „шахслар сиёсий эътиқодларини тегишли йўналишда, ҳатто сиёсий партиялар обрўсига аниқ таъсир кўрсатадиган фактлар бўйича ҳам доимий равишда янгилайдилар, лекин улар буни эҳтиёткорлик билан ва қандайдир тарафкашлик билан қилишади“[20].

Ел университетининг когнитив олимлари Гордон Пеннйcоок ва Давид Г. Ранд томонидан олиб борилган тадқиқот шуни кўрсатдики, Фаcебоок’да сохта мақолалар теглари „тегларсиз бошқарувга нисбатан уларнинг аниқлигини сезиларли даражада пасайтирган“[21]. Брендан Нйҳан бошчилигидаги Дартмоутҳ тадқиқоти шуни кўрсатдики, Фаcебоок теглари Ел тадқиқотига қараганда кўпроқ таъсир кўрсатади[22][23]. Нотўғри сарлавҳадаги „баҳсли“ тег сарлавҳани тўғри деб ҳисоблаган респондентлар сонини 29 фоиздан 19 фоизга, „нотўғри“ ёрлиғи эса бу рақамни 16 фоизга камайтирди[22]. 2019-йилда ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, „баҳсли“ тег Фаcебоок фойдаланувчиларининг сохта янгиликларни баҳам кўриш ниятларини камайтиради[24]. Ел тадқиқоти 26 ёшдан кичик бўлган Трамп тарафдорлари орасида тескари таъсир кўрсатадиган далилларни топди, бунинг натижасида ёрлиқсиз ва ёрлиқли сохта мақолалар мавжудлиги тегсиз сохта мақолаларни янада аниқроқ кўрсатишга ёрдам берди[21]. Фаcебоок „баҳсли“ тегларининг самарадорлигини шубҳа остига олган тадқиқотга жавобан, Фаcебоок тегларни 2017-йил декабр ойида олиб ташлашга қарор қилди ва унинг ўрнига сохта хабарлар ҳақиқати текширилган мақолаларни сохта хабарлар ҳаволаси ёнида жойлаштирди[25].

Псйчологиcал Сcиэнcе журналида 2017-йилги тадқиқот натижаларига асосланиб, тузатишлар орқали нотўғри маълумотни камайтиришнинг энг самарали усуллари сифатида қуйидагилар келтирилган[26]:

  • нотўғри маълумотлар фойдасига ёки далилларнинг батафсил тавсифларини чеклаш;
  • нотўғри маълумотни ёлғон деб белгилашдан кўра, унинг нотўғри эканлиги сабабларини кўриб чиқиш;
  • ўқувчиларга воқеалар ҳақидаги билимларини янгилаш ва нима учун уларда биринчи навбатда нотўғри тушунча пайдо бўлганини тушунишга имкон берадиган янги ва ишончли маълумотларни тақдим этиш;
  • видеодан фойдаланиш, чунки видеолар диққатни ошириш ва чалкашликни камайтиришда матндан кўра самаралироқ кўринади, видеоларни матндан кўра нотўғри тушунишни тузатишда самаралироқ қилади.

Этҳан Портер ва Тҳомас Ж. Wоод томонидан олиб борилган йирик тадқиқотлар шуни кўрсатдики, Доналд Трумп томонидан тарқатилган нотўғри маълумотни бир хил усуллар билан йўқ қилиш қийинроқ бўлиб, қуйидаги тавсияларни ишлаб чиқилди[27][28]:

  • Ишончли манбалар энг самарали ҳисобланади, айниқса ўзларининг нотўғри тушунчаларига қарши фактларни ҳайратда қолдирадиганлар.
  • Контекстни қўшиш орқали муаммони қайта кўриб чиқиш уни нотўғри ёки исботланмаган деб белгилашдан кўра самаралироқ бўлиши мумкин.
  • Ўқувчиларнинг ўзига хослиги ёки дунёқарашига қарши чиқиш самарадорликни пасайтиради.
  • Сохта ғоялар кенг тарқалмасдан олдин дарҳол фактларни текшириш самаралироқ бўлади.

2019-йилда фактчекингнинг нотўғри маълумотларга таъсири бўйича тадқиқотнинг мета-таҳлили шуни кўрсатдики, факт текшируви сиёсий эътиқодларга сезиларли даражада ижобий таъсир кўрсатади. Шахсларнинг илгари мавжуд бўлган эътиқодлари, мафкураси ва билимлари фактларни текшириш қанчалик таъсир қилганига таъсир кўрсатди[29]. Жоурнал оф Эхпериментал Политологй журналида 2019-йилда ўтказилган тадқиқот „фуқаролар ўзларининг мафкураси ва сохта ҳикоялар мазмунидан қатъи назар, сохта янгиликларга тузатишларни қабул қилишга тайёр эканликларининг кучли далилларини“ топди[30].

2018-йилги тадқиқот шуни кўрсатдики, агар тузатиш ПолитиФаcт каби партиявий бўлмаган нейтрал манбадан кўра, масалан, Бреитбарт Неwсдан келган бўлса, республикачилар сайловчиларнинг фирибгарлиги ҳақидаги ёлғон маълумотларини тўғрилаш эҳтимоли кўпроқ0[31]. 2022-йилги тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, ўта ўнг сиёсатчининг ёлғон баёноти фактчекига дучор бўлган шахслар ёлғон баёнотни баҳам кўриш эҳтимоли камроқ[32].

Баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, фактларни текширишга таъсир қилиш нотўғри тушунчаларни камайтиришга барқарор таъсир кўрсатди[33][34][35], бошқа тадқиқотлар эса ҳеч қандай таъсирни исботламади[36][37].

Олимлар фактларни текшириш „тескари таъсир“ га олиб келиши мумкинми ёки йўқлигини муҳокама қилишди, бунинг натижасида нотўғри маълумотни тузатиш партиявий шахсларни ўз қарашларига қаттиқроқ ёпишишига олиб келиши мумкинлиги қайд этилди. Бир тадқиқотда бундай „тескари таъсир“ ҳақида далиллар топилди[38], бироқ бошқа бир қанча тадқиқотларбуни исботламади[39][40][41][42][43].

Сиёсий нутқ

2015-йилги экспериментал тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, фактларни текшириш сиёсатчиларни нотўғри маълумот тарқатмасликка ундаши мумкин. Тадқиқот шуни кўрсатдики, бу сиёсий элита учун нотўғри маълумот тарқатиш хавфини ёки обрўсини ошириш орқали сиёсий нутқни яхшилашга ёрдам бериши мумкин. Тадқиқотчилар „шубҳали баёнотлар билан қўлга олинса, уларнинг обрўси ва сайлов хавфсизлигига таҳдид солиши ҳақида бир қатор хатлар юборишди. Ушбу хатларни юборган қонун чиқарувчиларнинг салбий фактларни текшириш рейтингини олиш ёки уларнинг тўғрилигини жамоатчилик олдида шубҳа остига қўйиш эҳтимоли сезиларли даражада камроқ эди, бу фактларни текшириш жиддий хавф туғдирса, ноаниқликни камайтириши мумкинлигини кўрсатмоқда“[4].

Сиёсий имтиёзлар

Бир экспериментал тадқиқот шуни кўрсатдики, дебатлар пайтида фактларни текшириш томошабинларнинг номзодларнинг дебат фаолиятига баҳосига таъсир қилади ва „фактчек номзоднинг ҳалоллигини кўрсаца, номзодга овоз беришга кўпроқ тайёр бўлади“[44].

2016-йилги президентлик кампанияси давомида Трамп тарафдорлари ўртасида ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, Трамп томонидан қилинган ёлғон даъволарни текшириш унинг тарафдорларининг ушбу сохта даъволарга ишончини камайтирган бўлса-да, тузатишлар уларнинг Трампга бўлган муносабатини ўзгартирмаган[45].

2019-йилда ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, фактчекер сиёсатчининг қанча ёлғон баёнотлар берганлигини умумлаштирадиган „жамланма фактчекинг“ сиёсатчининг алоҳида баёнотларини текширишдан кўра сиёсатчини қўллаб-қувватлашни камайтиришга кўпроқ таъсир қилади[46].

Норасмий фактларни текшириш

Индивидуал ўқувчилар фактларни текширишнинг айрим турларини амалга оширадилар, масалан, бир хабардаги даъволарни бошқасидаги даъволар билан солиштириш шулар жумласидандир.

Рабби Моше Беновитзнинг таъкидлашича, „замонавий талабалар ўзларининг симсиз дунёларидан шубҳаланишни кучайтириш ва догмани рад этиш учун фойдаланадилар“. Унинг айтишича, бу қадриятлар ривожланишига ижобий таъсир қилади.

Қиролича университетининг Белфаст тадқиқотчиси Женнифер Росенинг сўзларига кўра, сохта янгиликлар ўқувчиларни чалғитиш мақсадида яратилганлиги сабабли ўқиган мақолаларини текширишга уринаётган онлайн янгиликлар истеъмолчилари сохта янгиликлар мақоласи қонуний деган нотўғри хулосага келиши мумкин. Росенинг таъкидлашича, бу ёлғон хабарлар истеъмолини камайтириш учун фактларни текширишнинг ўзи етарли эмаслигини кўрсатади. Шунга қарамай, Росенинг таъкидлашича, фактларни текшириш „сохта янгиликларга қарши курашда ёрдам бериш учун таълим кун тартибида қолиши керак“[47].

Сохта янгиликларни аниқлаш

Сўнгги бир неча йил ичида сохта янгиликлар сони тобора кўпайиб бормоқда. 2016-йилги сайловлар онлайн медиа платформалари дезинформация ва нотўғри маълумотни тарқатишга айниқса мойил эканлигини кўрсатди[10]. Сохта янгиликлар мақолалари одатда сатирик янгиликлар веб-сайтларидан ёки индивидуал веб-сайтлардан келиб чиқади, улар ёлғон маълумотни тарқатиш учун рағбатлантиради ёки клик сифатида ёки бирор мақсадга хизмат қилади[48]. Ушбу мақолалар одатда нотўғри маълумотни қасддан тарғиб қилишни мақсад қилганлиги сабабли, уларни аниқлаш қийин. Ахборот манбасини аниқлашда кўплаб атрибутларга эътибор қаратиш керак, шу жумладан, электрон почта ва ижтимоий медиа билан боғланиш мазмунига. Тил, хусусан, сохта янгиликларда ҳақиқий мақолаларга қараганда кўпроқ қўзғатувчидир, чунки қисман мақсад чалкаштириш ва босишларни яратишдан иборат бўлади. Бундан ташқари, н-грамм кодлаш ва сўзлар сумкаси каби моделлаштириш усуллари янгиликлар курсининг қонунийлигини аниқлаш учун бошқа лингвистик усуллар бўлиб хизмат қилди. Бундан ташқари, тадқиқотчилар визуал асосли ишоралар мақолани туркумлашда ҳам муҳим рол ўйнашини аниқладилар, хусусан, баъзи хусусиятлар расмнинг қонунийлигини баҳолаш учун мўлжалланган бўлиши мумкин ва бу янгиликларга кўпроқ равшанлик беради[49]. Бундан ташқари, кўплаб ижтимоий контекстнинг рол ўйнаши мумкин бўлган хусусиятлари, шунингдек, янгиликларни тарқатиш модели мавжуд. "Снопес" каби веб-сайтлар бу маълумотни қўлда аниқлашга ҳаракат қилмоқда, баъзи университетлар эса буни ўзлари амалга ошириш учун математик моделларни яратишга ҳаракат қилмоқдалар[48].

Баъзи шахслар ва ташкилотлар ўзларининг фактларни текшириш ҳаракатларини интернетда нашр этадилар. Булар Снопес.cом сайтининг шаҳар афсоналарига эътибор қаратиши ёки Дуке университети қошидаги Репортёрлар лабораториясининг журналистларни ресурслар билан таъминлашга қаратилгани каби алоҳида мавзуга эга бўлиши мумкин.

Сохта янгиликлар ва ижтимоий тармоқлар

Ижтимоий медианинг қонуний ва тез-тез ишлатиладиган платформа сифатида мослашуви ушбу соҳадаги сохта янгиликлар учун кенг қамровли хавотирларни келтириб чиқарди. Фаcебоок, Тwиттер ва Инстаграм каби ижтимоий медиа платформалари орқали сохта янгиликларнинг тарқалиши жамиятга ўта салбий таъсир кўрсатиш имкониятини тақдим этади, шунинг учун ижтимоий тармоқларда сохта янгиликларни аниқлаш бўйича янги тадқиқот йўналишлари тобора кучайиб бормоқда. Бироқ ижтимоий тармоқларда сохта янгиликларни аниқлаш олдинги маълумотларни йиғиш ва аниқлаш усулларини эйтарли даражада бўлмаган қийинчиликларга олиб келади[50]. Шундай қилиб, тадқиқотчилар психология ва ижтимоий назарияларга зид бўлган сохта янгиликлар бўйича кўпроқ иш олиб боришга ва мавжуд маълумотларни йиғиш алгоритмларини ижтимоий медиа тармоқларига қўллаш учун мослаштиришга чақирмоқдалар[50]. Бундан ташқари, сохта янгиликларни ижтимоий медиа вақт жадвалларидан филтрлашнинг автоматик усулларини топишга даъват этадиган кўплаб илмий мақолалар нашр этилди.

Фактларни текшириш ва сохта янгиликларни аниқлаш бўйича давом этаётган тадқиқотлар

2016-йилги Америка Қўшма Штатлари президентлик сайловларидан бери сохта янгиликлар президент Трамп ва ахборот агентликлари томонидан машҳур муҳокама мавзуси бўлиб келган. Сохта янгиликлар ҳақиқати ҳамма жойда мавжуд бўлиб қолди ва сохта янгиликларни тушуниш, аниқлаш ва уларга қарши курашиш бўйича кўплаб тадқиқотлар олиб борилди. Шунингдек, бир қатор тадқиқотчилар 2016-йилги президентлик кампаниясига таъсир қилиш учун сохта янгиликлардан фойдаланишни бошладилар. Тадқиқотлардан бири 2016-йилда Трамп тарафдори сохта янгиликлар танлаб олинган консерваторлар ва Трамп тарафдорларига қаратилганлиги ҳақида далилларни топди[51]. Тадқиқотчилар ижтимоий медиа сайтлари, хусусан, Фаcебоок 2016-йилги президентлик пойгаси пайтида мақсадли гуруҳларга уларнинг ҳис-туйғуларини жалб қилиш учун маълум сохта хабарларни тарқатиш учун кучли платформа бўлиб хизмат қилганлигини аниқладилар. Бундан ташқари, Стенфорд, НЙУ ва НБЕР тадқиқотчилари 2016-йил давомида Фаcебоок ва Тwиттер’да сохта янгиликлар тарқатиш билан шуғулланиш ҳолатлари кўрсаткичлари қанчалик юқори бўлганини кўрсатадиган далилларни топдилар[52].

Сўнгги пайтларда машинани ўрганиш ва сунъий интеллект орқали сохта янгиликларни аниқлаш ва аниқлашга ёрдам бериш бўйича кўп ишлар қилинди[53][54][55]. 2018-йилда МИТнинг CСАИЛ тадқиқотчилари одатда сохта янгиликларда пайдо бўладиган умумий нақшлар, сўзлар ва белгиларни излаш орқали ёлғон маълумотларни аниқлаш учун машинани ўрганиш алгоритмини яратдилар ва синовдан ўтказдилар[56]. Бундан ташқари, улар бошқа тадқиқотчиларни сохта янгиликларни аниқлашнинг янги усуллари ва технологияларини ўрганиш ва ишлаб чиқишга ундаш учун тарихий янгиликлар манбаларининг катта каталогига эга очиқ манба маълумотлар тўпламини чиқардилар.

2022-йилда тадқиқотчилар Тwиттердаги 800дан ортиқ замонавий элиталар, шунингдек, улар билан боғлиқ таъсир қилиш балларини ишлаб чиқиш орқали оммабоп ва расмий шахслар учун ёлғон баҳоларнинг мақсадга мувофиқлигини кўрсатди[57][58].

Бундан ташқари, платформада ўрнатилган (дизайн бўйича), шунингдек, браузер билан интеграцияланган (ҳозирда қўшимчалар шаклида) нотўғри маълумотни юмшатиш намойишлари мавжуд[59][60][61][62] эканлиги аниқланди. Постларда тузилган аниқлик баҳолашларини тақдим этиш ва кўриш каби ҳаракатлар „ҳозирда платформалар томонидан қўллаб-қувватланмайди“[59]. Одатий ёки марказлаштирилмаган дизайнларда фойдаланувчилар томонидан танланган баҳолаш провайдерларига[59] (ва уларнинг ишончлилигига) ишониш, шунингдек, кўп миқдордаги хабарлар ва мақолалар бундай ёндашувлар дуч келиши мумкин бўлган иккита муаммодир. Бундан ташқари, улар чатларда, босма оммавий ахборот воситаларида ва телевидениэда нотўғри маълумотни юмшата олмайди.

Халқаро фактларни текшириш куни

Халқаро фактларни текшириш куни консепсияси 2014-йил июн ойида Лондон Иқтисодиёт мактабида журналистлар ва фактчекерлар учун конференсияда тақдим этилган эди[63]. Байрамга расман 2016-йилда асос солинган ва биринчи марта 2017-йил 2-апрелда нишонланган[64]. Халқаро фактларни текшириш кунини ўтказиш ғояси Интернетда, хусусан, ижтимоий медиа сайтларида топилган кўплаб нотўғри маълумотлар кампанияларидан келиб чиқди. 2016-йилги сайловлардан сўнг унинг аҳамияти ошди, бу эса сохта хабарлар, шунингдек, бу борадаги айбловларни оммавий ахборот воситаларининг муаммолари қаторига олиб чиқди. Байрам 2-апрел куни ўтказилади, чунки „1-апрел аҳмоқлар куни, 2-апрел фактлар кунидир“[65]. Халқаро фактларни текшириш кунига бағишланган тадбирлар турли оммавий ахборот воситаларининг фактларни текшириш манбалари, мақолалари ва дарсларида талабалар ва кенг жамоатчилик учун сохта янгиликларни аниқлаш ва нотўғри маълумотлар тарқалишини тўхтатиш ҳақида кўпроқ маълумот олиш учун ўз ҳиссасини қўшмоқда. 2020-йилги Халқаро фактларни текшириш куни CОВИД-19 ҳақидаги маълумотларни қандай аниқ аниқлашга қаратилган эди.

Баҳслар

Сиёсий фактларни текшириш фикр журналистикаси сифатида тобора кўпроқ танқид қилинмоқда[66][6][7]. Танқид ҳақиқатни текширадиган ташкилотларнинг ўзи бир томонлама ёки „тўғри“ ёки „нотўғри“ каби мутлақ атамаларни табиатан баҳсли даъволарга қўллаш мумкин эмаслигини ўз ичига олади[67]. 2016-йил сентябр ойида Расмуссен Репорц миллий телефон ва онлайн сўрови шуни кўрсатдики, „АҚШ сайловчиларининг атиги 29 фоизи номзодларнинг изоҳларини текширишнинг холислигига ишонч билдиради. Олтмиш икки фоизи (62%) эса, бунинг ўрнига, янгиликлар ташкилотлари ўзлари қўллаб-қувватлаган номзодларга ёрдам бериш учун фактларни бузиб кўрсатишига ишонишади“[68][69].

Эндреw Гуэсс (Принстон университетидан), Брендан Найҳан (Дартмут коллежи) ва Жасон Реифлер (Эксетер университети) томонидан чоп этилган мақолада сохта янгиликлар истеъмолчилари, хусусан, Трамп тарафдорлари фактчекингга нисбатан унчалик ҳамоҳанг эмаслиги аниқланди[70]. Газета сохта янгиликлар истеъмолчилари фактчекларга камдан-кам дуч келишини аниқлади: „Ўрганиш даврида сохта янгиликлар веб-сайтига ташриф буюрган америкаликларнинг ярмига яқини махсус фактчекинг веб-сайтларидан бирида бирон бир фактчекни кўрганмаган (14,0%)“[70].

Дезинформацияни тарғиб қилиш учун факт-текширувчи сифатида намоён бўлган ёлғон веб-сайтлар ҳам ишлатилган; бу тактикани Россия, Туркия каби давлатлар қўллаган[71].

CОВИД-19 пандемияси даврида Фаcебоок ўзининг фактларни текшириш бўйича ҳамкорларига асосланиб, „глобал пандемия яратган янги коронавирус[72] билан боғлиқ ёлғон ёки рад этилган даъволарни олиб ташлашини“ эълон қилди[73]. 2021-йилда Фаcебоок CОВИД-19 касаллигининг Хитой лабораторияларидан келиб чиққанлиги ҳақидаги тахминлар ҳақидаги постларга қўйган тақиқини[74][75] CОВИД-19 нинг келиб чиқишига оид тадқиқотлардаги ўзгаришлар, шу жумладан, Байден маъмуриятининг даъволари ва унинг мактубидан кейин бекор қилди. "Сcиэнcе" журналида ўн саккиз олим янги тадқиқот ўтказиш зарурлигини таъкидлади, чунки „лабораториядан тасодифий чиқиш ва зоонотик тарқалиш назариялари ҳам ҳаётийлигича қолмоқда“ эди[76][77]. Сиёсат Тҳе Неw Ёрк Пост газетасининг мақоласига олиб келди, унда лабораторияда сизиб чиқилишини дастлаб платформада „нотўғри маълумот“ деб белгилаш мумкин бўлади[78][73][79][80]. Бу илмий консенсус тушунчаси бўйича мунозараларни кучайтирди. Журналист Лауриэ Cларке Тҳе БМЖ тиббий журналида чоп этилган мақоласида шундай деди: „Ушбу қарорларнинг мунозарали табиати қисман ижтимоий медиа платформалари дезинформация ва дезинформациянинг силлиқ тушунчаларини қандай белгилашига боғлиқ. Ушбу қарор илмий консенсус ғоясига таянади. Аммо баъзи олимларнинг таъкидлашича, бу турли хил фикрларни бўғиб, илм-фан монолит деган нотўғри фикрни муаммоли равишда кучайтиради.“ Давид Спиэгелҳалтер, Кембриж университетининг Рискни жамоатчилик тушуниш бўйича Уинтон профессори, „ёпиқ эшиклар ортида олимлар бутун вақтларини баъзи фундаментал нарсалар бўйича баҳслашиш ва чуқур келишмовчиликлар билан ўтказишади“, деб таъкидлади. Cларкенинг таъкидлашича эса, „Илмий даъволарнинг тўғри ёки нотўғри эканлиги ҳақидаги иккилик ғоя пандемияни тавсифловчи бўлинишни келтириб чиқарди“[73].

Нашрдан олдин фактларни текшириш

Фақат текширилган нусхани чоп этишнинг афзалликларидан бири шундаки, у жиддий, баъзан қимматга тушадиган муаммоларнинг олдини олади. Бу муаммолар одамларга ёки корхоналарга зарар етказадиган хатолар учун даъволарни ўз ичига олиши мумкин, аммо кичик хатолар ҳам нашрнинг обрўсини йўқотишига олиб келиши эҳтимоли йўқ эмас. Обрў-эътиборни йўқотиш кўпинча журналистлар учун энг муҳим омил ҳисобланади[81].

Факт текшируви мақола ёки китобдаги исмлар, саналар ва фактларнинг тўғрилигини текширади[81]. Масалан, улар таклиф қилинаётган янгилик мақоласида келтирилган шахс билан боғланиб, ундан бу иқтибос тўғри ёки йўқлигини ёки унинг исмини қандай ёзишни сўрашлари мумкин. Фактчекерлар, биринчи навбатда, тасодифий хатоларни аниқлашда фойдалидир.

Карера сифатида

Профессионал факт текширувчилари одатда газеталар, журналлар ва китоб нашриётлари томонидан ёлланган. 1920-йилларнинг бошида Қўшма Штатларда Тиме журнали яратилиши билан бошланган фактчекинг тарихи бошланган[2][81], лекин улар дастлаб „факт-текширувчилар“ деб аталмаган. Факт текшируви интилувчан ёзувчилар, бўлажак муҳаррирлар ёки бошқа лойиҳалар билан шуғулланувчи фрилансерлар бўлиши мумкин; бошқалари касбий профессионаллардир[81].

Тарихан, бу соҳа аёллар иши ҳисобланган ва биринчи профессионал америкалик факт текшируви давридан камида 1970-йилларгача медиа компаниясидаги факт текширувчиларнинг аксарият қисми фақат аёллардан иборат бўлган.

Фактчекингда ишлайдиганлар сони нашрга қараб фарқ қилади. Баъзи ташкилотларда фактларни текшириш бўлимлари мавжуд. Масалан, Тҳе Неw Ёркер журнали 2003-йилда 16 та факт текширувчисига эга эди[81]. Германия ҳафталик Дер Спиэгел журналининг фактларни текшириш бўлими 2017-йилда 70 нафар ходимга эга бўлган[82]. Айрим бошқа нашрлар эса ҳар бир қисм учун фрилансерларни ёллашлари ёки фактларни текширишни бошқа вазифалар билан бирлаштириши мумкин. Журналлар газеталардан кўра фактларни текшириш воситаларидан кўпроқ фойдаланади[2]. Телевидение ва радио дастурларида камдан-кам ҳолларда махсус факт текширувчилари қўлланади ва бунинг ўрнига бошқалардан, шу жумладан, юқори лавозимли ходимлардан ўзларининг бошқа вазифаларига қўшимча равишда фактларни текшириш билан шуғулланишларини кутишади[81].

Фактларни текшириш бўйича таълим

Интернетда сохта янгиликларнинг тарқалиши билан кўплаб ташкилотлар ўзлари истеъмол қилаётган маълумотларни текшириш учун ўқишга ёрдам берадиган кўрсатмалар яратишга вақт ажратдилар. Америка бўйлаб кўплаб университетлар университет талабаларига манбаларини текширишда ёрдам бериш учун ресурслар ва воситаларни тақдим этади. Университетлар талабаларга академиядаги нуфузли манбалар билан пухта тадқиқот ўтказишга ёрдам берадиган тадқиқот қўлланмаларидан фойдаланиш имкониятини беради. ФаcтЧеcк.орг, ОнтҳеМедиа.орг ва ПолитиФаcт.cом каби ташкилотлар одамларга манбани факт-текшириш жараёнини бошқаришга ёрдам берадиган процессуал кўрсатмалар беради.

МИТ ва Стенфорд 2020-йилнинг кузида „Ҳақиқатни фантастикадан саралаш: Фуқаролик онлайн мулоҳазалари“ номли онлайн МООC курсини бошладилар[83]. Ушбу курс талабаларга фактларни текширишнинг асосий усулларини ўргатмоқчи бўлган ўқитувчилар учун мўлжалланган.

Қўшимча ўқиш учун

„Факт-текширувчи фабулистга қарши“ . Тҳе Неw Ёрк Тимес . 2016 йил 28 декабрда асл нусхадан архивланган . 2015-йил 27-июлда олинган .
  • Хеффернан, Виржиния (2010) "Ўрта: „факт текшириш“ онлайн нимани англатади", Тҳе Неw Ёрк Тимес журнали (онлайн), 2010 йил 20 август (босма нашр, 2010 йил 22 август, п. ММ14). 2015-йил 27-июлда фойдаланилган.
  • Силверман, Cраиг (2010) „Энг яхши фактларни текширувчилар ва янгиликларнинг аниқлиги бўйича экспертлар Германияда тўпланади“, „ Ререт тҳе Эррор“ (онлайн), 2010 йил 4 сентябр
    • Қаранг: 2015 йил 28 июлда фойдаланилган. Тобиас Реитз ва Керстен Алехандер Риэчерс томонидан иқтибос келтирилди (2011) „Қуо вадис Қуалитäцсичерунг? Cорриго, Конзептион эинес Cроwдсоурcед Медиа Аccоунтабилитй Сервиcес“, п. 151, Фачбереич Медиа, 2011 йил 31 май (Ҳочсчуле Дармштадт, Амалий фанлар университети) 2015-йил 28-июлда очилган.
  • Бергстром, Карл Т. ва Жевин Wест. „Буллшитга қўнғироқ қилиш: рақамли дунёда маълумотларни ўйлаш.“ Онлайн маъруза ИНФО 198 / БИОЛ 106Б, 2017, Вашингтон университети
  • Нйҳан, Брендан. 2020. " Нотўғри тушунчалар ҳақидаги фактлар ва афсоналар ". Иқтисодий истиқболлар журнали, 34 (3): 220-36. 

Манбалар

  1. ↑ Феллметҳ, Аарон Х. „Анте ҳоc“, . Гуиде то Латин ин Интернатионал Лаw. Охфорд Университй Пресс, 2009. ДОИ:10.1093/аcреф/9780195369380.001.0001. ИСБН 978-0-19-536938-0. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Гравес, Луcас; Амазеэн, Мичелле А. (25 Фебруарй 2019), „Фаcт-Чеcкинг ас Идеа анд Праcтиcе ин Жоурналисм“, Охфорд Ресеарч Энcйcлопедиа оф Cоммуниcатион (инглизча), Охфорд Университй Пресс, дои:10.1093/аcрефоре/9780190228613.013.808, ИСБН 9780190228613
  3. ↑ Друтман. „Фаcт-Чеcкинг Мисинформатион Cан Wорк. Бут Ит Мигҳт Нот Бе Эноугҳ.“ (эн-УС). ФивеТҳиртйеигҳт (2020-йил 3-июн). 2021-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-декабр.
  4. ↑ 4,0 4,1 Нйҳан, Брендан; Реифлер, Жасон (1 Жулй 2015). "Тҳе Эффеcт оф Фаcт-Чеcкинг он Элитес: А Фиэлд Эхперимент он У.С. Стате Легислаторс". Америcан Жоурнал оф Политиcал Сcиэнcе 59 (3): 628–40. дои:10.1111/ажпс.12162. ИССН 1540-5907. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-политиcал-сcиэнcе_2015-07_59_3/паге/628. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Нйҳан, Брендан (2021-04-13). "Wҳй тҳе баcкфире эффеcт доэс нот эхплаин тҳе дурабилитй оф политиcал мисперcептионс" (эн). Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес 118 (15): э1912440117. дои:10.1073/пнас.1912440117. ИССН 0027-8424. ПМИД 33837144. ПМC 8053951. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8053951. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Ридделл, Келлй. „Эигҳт эхамплес wҳере 'фаcт-чеcкинг' беcаме опинион жоурналисм“. Тҳе Wашингтон Тимес (2016-йил 26-сентябр). 2016-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 27-сентябр.
  7. ↑ 7,0 7,1 Гравес, Луcас. Деcидинг Wҳат'с Труэ: Тҳе Рисе оф Политиcал Фаcт-Чеcкинг ин Америcан Жоурналисм. Cолумбиа Университй Пресс, 2016 — 27-бет. ИСБН 9780231542227. 
  8. ↑ Ниэминен, Сакари; Рапели, Лаури (2018-07-19). "Фигҳтинг Мисперcептионс анд Доубтинг Жоурналисц' Обжеcтивитй: А Ревиэw оф Фаcт-чеcкинг Литературе.". Политиcал Студиэс Ревиэw 17 (3): 296–309. дои:10.1177/1478929918786852. ҳттпс://жоурналс.сагепуб.cом/дои/абс/10.1177/1478929918786852. Қаралди: 2022-07-16. Фактчекинг]]
  9. ↑ Диcкей, Cолин (Фалл, 2019). Тҳе рисе анд фалл оф фаcц. Cолумбиа Жоурналисм Ревиэw. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20191207195717/ҳттпс://www.cжр.орг/спеcиал_репорт/рисе-анд-фалл-оф-фаcт-чеcкинг.пҳп
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Алехиос Мантзарлис. „Фаcт-Чеcкинг 101 - Унесcо“. эн.унесcо.орг (2018). 2020-йил 1-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 19-январ.
  11. ↑ Амазеэн, Мичелле А. (1 Оcтобер 2016). "Чеcкинг тҳе Фаcт-Чеcкерс ин 2008: Предиcтинг Политиcал Ад Сcрутинй анд Ассессинг Cонсистенcй". Жоурнал оф Политиcал Маркетинг 15 (4): 433–464. дои:10.1080/15377857.2014.959691. ИССН 1537-7857. 
  12. ↑ Амазеэн, Мичелле А. (2 Жануарй 2015). "Ревиситинг тҳе Эпистемологй оф Фаcт-Чеcкинг". Cритиcал Ревиэw 27 (1): 1–22. дои:10.1080/08913811.2014.993890. ИССН 0891-3811. 
  13. ↑ Мариэтта, Морган; Баркер, Давид C.; Боwсер, Тодд (2015). "Фаcт-Чеcкинг Поларизед Политиcс: Доэс Тҳе Фаcт-Чеcк Индустрй Провиде Cонсистент Гуиданcе он Диспутед Реалитиэс?". Тҳе Форум 13 (4): 577. дои:10.1515/фор-2015-0040. Арчивед фром тҳе оригинал он 6 Оcтобер 2016. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20161006175358/ҳттпс://www.америcанпрессинституте.орг/wп-cонтент/уплоадс/2016/02/Мариэтта-Баркер-Боwсер-2015-Форум.пдф. Қаралди: 27 Септембер 2016. Фактчекинг]]
  14. ↑ „Чеcкинг ҳоw фаcт-чеcкерс чеcк“. 2017-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-май.
  15. ↑ Лим, Члоэ (2018-07-01). "Чеcкинг ҳоw фаcт-чеcкерс чеcк" (эн). Ресеарч & Политиcс 5 (3): 2053168018786848. дои:10.1177/2053168018786848. ИССН 2053-1680. 
  16. ↑ Cох. „Фаcт чеcк: Сатириcал cлаим тҳат тҳе 9тҳ Cирcуит Cоурт оф Аппеалс овертурнед Гинсбург'с деатҳ“. УСА Тодай. Қаралди: 2020-йил 17-декабр.
  17. ↑ „Тҳе Ступидест Фаcт-Чеcк ин тҳе Ҳисторй оф Фаcт-Чеcкинг“. Натионал Ревиэw (2020-йил 29-сентябр).
  18. ↑ Фридкин, Ким; Кенней, Патриcк Ж.; Wинтерсиэcк, Аманда (2 Жануарй 2015). "Лиар, Лиар, Панц он Фире: Ҳоw Фаcт-Чеcкинг Инфлуэнcес Cитизенс' Реаcтионс то Негативе Адвертисинг". Политиcал Cоммуниcатион 32 (1): 127–151. дои:10.1080/10584609.2014.914613. ИССН 1058-4609. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_политиcал-cоммуниcатион_политиcал-cоммуниcатион_жануарй-марч-2015_32_1/паге/127. 
  19. ↑ Баррера, Осcар; Гуриэв, Сергеи; Ҳенрй, Эмериc; Зҳуравская, Экатерина (2020-02-01). "Фаcц, алтернативе фаcц, анд фаcт чеcкинг ин тимес оф пост-трутҳ политиcс". Жоурнал оф Публиc Эcономиcс 182: 104123. дои:10.1016/ж.жпубеcо.2019.104123. ИССН 0047-2727. 
  20. ↑ Ҳилл, Сетҳ Ж. (16 Аугуст 2017). "Леарнинг Тогетҳер Слоwлй: Баесиан Леарнинг абоут Политиcал Фаcц". Тҳе Жоурнал оф Политиcс 79 (4): 1403–1418. дои:10.1086/692739. ИССН 0022-3816. ҳттпс://эсчоларшип.орг/уc/итем/7зн1ф7дн. 
  21. ↑ 21,0 21,1 Пеннйcоок, Гордон; Ранд, Давид Г. (12 Септембер 2017). Ассессинг тҳе Эффеcт оф "Диспутед" Wарнингс анд Соурcе Салиэнcе он Перcептионс оф Факе Неwс Аccураcй. 
  22. ↑ 22,0 22,1 Нйҳан, Брендан. „Wҳй тҳе Фаcт-Чеcкинг ат Фаcебоок Неэдс то Бе Чеcкед“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2017-йил 23-октябр). 2017-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 23-октябр.
  23. ↑ Cлайтон, Катҳерине; Блаир, Спенcер; Бусам, Жонатҳан А.; Форстнер, Самуэл; Гланcе, Жоҳн; Греэн, Гуй; Каwата, Анна; Коввури, Акҳила эт ал. (11 Фебруарй 2019). "Реал Солутионс фор Факе Неwс? Меасуринг тҳе Эффеcтивенесс оф Генерал Wарнингс анд Фаcт-Чеcк Тагс ин Редуcинг Белиэф ин Фалсе Сториэс он Соcиал Медиа" (эн). Политиcал Беҳавиор 42 (4): 1073–1095. дои:10.1007/с11109-019-09533-0. ИССН 1573-6687. 
  24. ↑ Мена, Паул (2019). "Cлеанинг Уп Соcиал Медиа: Тҳе Эффеcт оф Wарнинг Лабелс он Ликелиҳоод оф Шаринг Фалсе Неwс он Фаcебоок" (эн). Полиcй & Интернет 12 (2): 165–183. дои:10.1002/пои3.214. ИССН 1944-2866. 
  25. ↑ „Фаcебоок стопс путтинг "Диспутед Флагс" он факе неwс беcаусе ит доэсн'т wорк“ (эн). Ахиос (2017-йил 27-декабр). 2017-йил 28-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-декабр.
  26. ↑ Чокши, Нираж. „Ҳоw то Фигҳт 'Факе Неwс' (Wарнинг: Ит Исн'т Эасй)“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2017-йил 18-сентябр). 2017-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 19-сентябр.
  27. ↑ Этҳан Портер. Фалсе Аларм: Тҳе Трутҳ Абоут Политиcал Миструтҳс ин тҳе Трумп Эра. Cамбридге Университй Пресс, 3 Оcтобер 2019. ДОИ:10.1017/9781108688338. ИСБН 9781108688338. 
  28. ↑ „Фаcт-Чеcкинг Мисинформатион Cан Wорк. Бут Ит Мигҳт Нот Бе Эноугҳ.“. 2021-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 19-феврал.
  29. ↑ Wалтер, Натҳан; Cоҳен, Жонатҳан; Ҳолберт, Р. Ланcе; Мораг, Ясмин (24 Оcтобер 2019). "Фаcт-Чеcкинг: А Мета-Аналйсис оф Wҳат Wоркс анд фор Wҳом". Политиcал Cоммуниcатион 37 (3): 350–375. дои:10.1080/10584609.2019.1668894. ИССН 1058-4609. 
  30. ↑ Портер, Этҳан; Wоод, Тҳомас Ж.; Кирбй, Давид (2018). "Сех Траффиcкинг, Руссиан Инфилтратион, Биртҳ Cертифиcатес, анд Педопҳилиа: А Сурвей Эхперимент Cорреcтинг Факе Неwс" (эн). Жоурнал оф Эхпериментал Политиcал Сcиэнcе 5 (2): 159–164. дои:10.1017/ХПС.2017.32. ИССН 2052-2630. 
  31. ↑ Ҳолман, Миря Р.; Лай, Ж. Cелесте (2018). "Тҳей Сеэ Деад Пеопле (Вотинг): Cорреcтинг Мисперcептионс абоут Вотер Фрауд ин тҳе 2016 У.С. Пресидентиал Элеcтион" (эн). Жоурнал оф Политиcал Маркетинг 18 (1–2): 31–68. дои:10.1080/15377857.2018.1478656. 
  32. ↑ Ҳенрй, Эмериc; Зҳуравская, Экатерина; Гуриэв, Сергеи (2022). "Чеcкинг анд Шаринг Алт-Фаcц" (эн). Америcан Эcономиc Жоурнал: Эcономиc Полиcй 14 (3): 55–86. дои:10.1257/пол.20210037. ИССН 1945-7731. ҳттпс://www.аэаwеб.орг/артиcлес?ид=10.1257/пол.20210037. 
  33. ↑ Cарнаҳан, Дустин; Берган, Даниэл Э.; Леэ, Сангwон (2020-01-09). "До Cорреcтиве Эффеcц Ласт? Ресулц фром а Лонгитудинал Эхперимент он Белиэфс Тоwард Иммигратион ин тҳе У.С." (эн). Политиcал Беҳавиор 43 (3): 1227–1246. дои:10.1007/с11109-020-09591-9. ИССН 1573-6687. 
  34. ↑ Портер, Этҳан; Wоод, Тҳомас Ж. (2021-09-14). "Тҳе глобал эффеcтивенесс оф фаcт-чеcкинг: Эвиденcе фром симултанеоус эхперименц ин Аргентина, Нигериа, Соутҳ Африcа, анд тҳе Унитед Кингдом" (эн). Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес 118 (37): э2104235118. дои:10.1073/пнас.2104235118. ИССН 0027-8424. ПМИД 34507996. ПМC 8449384. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8449384. 
  35. ↑ Велез, Ямил Р.; Портер, Этҳан; Wоод, Тҳомас Ж. (2023-02-14). "Латино-Таргетед Мисинформатион анд тҳе Поwер оф Фаcтуал Cорреcтионс" (эн). Тҳе Жоурнал оф Политиcс: 000–000. дои:10.1086/722345. ИССН 0022-3816. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1086/722345. 
  36. ↑ Cарей, Жоҳн М.; Гуэсс, Андреw М.; Лоэwен, Петер Ж.; Мерклей, Эриc; Нйҳан, Брендан; Пҳиллипс, Жосепҳ Б.; Реифлер, Жасон (2022-02-03). "Тҳе эпҳемерал эффеcц оф фаcт-чеcкс он CОВИД-19 мисперcептионс ин тҳе Унитед Статес, Греат Бритаин анд Cанада" (эн). Натуре Ҳуман Беҳавиоур 6 (2): 236–243. дои:10.1038/с41562-021-01278-3. ИССН 2397-3374. ПМИД 35115678. 
  37. ↑ Батиста Переира, Фредериcо; Буэно, Натáлиа С.; Нунес, Фелипе; Павãо, Нара (2022). "Факе Неwс, Фаcт Чеcкинг, анд Партисаншип: Тҳе Ресилиэнcе оф Руморс ин тҳе 2018 Бразилиан Элеcтионс". Тҳе Жоурнал оф Политиcс 84 (4): 000. дои:10.1086/719419. ИССН 0022-3816. ҳттпс://www.жоурналс.учиcаго.эду/дои/10.1086/719419. 
  38. ↑ Нйҳан, Брендан; Реифлер, Жасон (9 Жануарй 2015). "Доэс cорреcтинг мйтҳс абоут тҳе флу ваccине wорк? Ан эхпериментал эвалуатион оф тҳе эффеcц оф cорреcтиве информатион". Ваccине 33 (3): 459–464. дои:10.1016/ж.ваccине.2014.11.017. ИССН 1873-2518. ПМИД 25499651. ҳттпс://оре.эхетер.аc.ук/репоситорй/бицтреам/10871/21566/1/Нйҳан%20Реифлер%20ваccине.пдф. [сайт ишламайди]
  39. ↑ Ҳаглин, Катҳрйн (1 Жулй 2017). "Тҳе лимитатионс оф тҳе баcкфире эффеcт". Ресеарч & Политиcс 4 (3): 2053168017716547. дои:10.1177/2053168017716547. ИССН 2053-1680. 
  40. ↑ Wоод, Тҳомас; Портер, Этҳан (2019). "Тҳе Элусиве Баcкфире Эффеcт: Масс Аттитудес' Стеадфаст Фаcтуал Адҳеренcе" (эн). Политиcал Беҳавиор 41 (1): 135–163. дои:10.1007/с11109-018-9443-й. ИССН 1573-6687. ҳттпс://дои.орг/10.1007/с11109-018-9443-й. 
  41. ↑ Нйҳан, Брендан; Портер, Этҳан; Реифлер, Жасон; Wоод, Тҳомас Ж. (21 Жануарй 2019). "Такинг Фаcт-Чеcкс Литераллй Бут Нот Сериоуслй? Тҳе Эффеcц оф Жоурналистиc Фаcт-Чеcкинг он Фаcтуал Белиэфс анд Cандидате Фаворабилитй" (эн). Политиcал Беҳавиор 42 (3): 939–960. дои:10.1007/с11109-019-09528-х. ИССН 1573-6687. 
  42. ↑ Гуэсс, Андреw; Cоппоcк, Алехандер (2018). "Доэс Cоунтер-Аттитудинал Информатион Cаусе Баcклаш? Ресулц фром Тҳреэ Ларге Сурвей Эхперименц" (эн). Бритиш Жоурнал оф Политиcал Сcиэнcе 50 (4): 1497–1515. дои:10.1017/С0007123418000327. ИССН 0007-1234. Арчивед фром тҳе оригинал он 6 Новембер 2018. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20181106005059/ҳттпс://www.cамбридге.орг/cоре/жоурналс/бритиш-жоурнал-оф-политиcал-сcиэнcе/артиcле/доэс-cоунтераттитудинал-информатион-cаусе-баcклаш-ресулц-фром-тҳреэ-ларге-сурвей-эхперименц/526Б71Ф3ББ76А39C1101384Д576208Д4. Қаралди: 5 Новембер 2018. Фактчекинг]]
  43. ↑ Нйҳан, Брендан. „Фаcт-Чеcкинг Cан Чанге Виэwс? Wе Рате Тҳат ас Мостлй Труэ“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2016-йил 5-ноябр). 2016-йил 6-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 5-ноябр.
  44. ↑ Wинтерсиэcк, Аманда Л. (5 Жануарй 2017). "Дебатинг тҳе Трутҳ". Америcан Политиcс Ресеарч 45 (2): 304–331. дои:10.1177/1532673х16686555. 
  45. ↑ Нйҳан. „Такинг Фаcт-чеcкс Литераллй Бут Нот Сериоуслй? Тҳе Эффеcц оф Жоурналистиc Фаcт-чеcкинг он Фаcтуал Белиэфс анд Cандидате Фаворабилитй“ (7-ноябр). 2018-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 28-октябр.
  46. ↑ Агаджаниан, Алехандер; Бакҳру, Никита; Чи, Виcториа; Греэнберг, Девйн; Ҳолландер, Бйрне; Ҳурт, Алехандер; Кинд, Жосепҳ; Лу, Рай эт ал. (1 Жулй 2019). "Cоунтинг тҳе Пиноcчиос: Тҳе эффеcт оф суммарй фаcт-чеcкинг дата он перcеивед аccураcй анд фаворабилитй оф политиcианс" (эн). Ресеарч & Политиcс 6 (3): 2053168019870351. дои:10.1177/2053168019870351. ИССН 2053-1680. 
  47. ↑ Росе, Женнифер (Жануарй 2020). "То Белиэве ор Нот то Белиэве: ан Эпистемиc Эхплоратион оф Факе Неwс, Трутҳ, анд тҳе Лимиц оф Кноwинг". Постдигитал Сcиэнcе анд Эдуcатион (Спрингер) 2 (1): 202–216. дои:10.1007/с42438-019-00068-5. 
  48. ↑ 48,0 48,1 Аллcотт, Ҳунт (2017). "Соcиал Медиа анд Факе Неwс ин тҳе 2016 Элеcтион." Тҳе Жоурнал оф Эcономиc Перспеcтивес". Тҳе Жоурнал оф Эcономиc Перспеcтивес 31: 211–235. дои:10.1257/жеп.31.2.211. Арчивед фром тҳе оригинал он 28 Оcтобер 2019. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20191028192904/ҳттпс://www.нбер.орг/паперс/w23089.пдф. Қаралди: 2 Септембер 2019. Фактчекинг]]
  49. ↑ Лиу, Ҳуан; Танг, Жилианг; Wанг, Суҳанг; Слива, Амй; Шу, Каи (7 Аугуст 2017) (эн). Факе Неwс Детеcтион он Соcиал Медиа: А Дата Мининг Перспеcтиве. 
  50. ↑ 50,0 50,1 ШуКаи; СливаАмй; WангСуҳанг; ТангЖилианг; ЛиуҲуан (2017-09-01). "Факе Неwс Детеcтион он Соcиал Медиа" (ЭН). АCМ СИГКДД Эхплоратионс Неwслеттер 19: 22–36. дои:10.1145/3137597.3137600. 
  51. ↑ Гуэсс, Андреw. „Селеcтиве Эхпосуре то Мисинформатион: Эвиденcе фром тҳе cонсумптион оф факе неwс дуринг тҳе 2016 У.С. пресидентиал cампаигн“. Дартмоутҳ (2018-йил 9-январ). 2019-йил 23-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 5-март.
  52. ↑ Аллcотт. „Трендс ин тҳе Диффусион оф Мисинформатион он Соcиал Медиа“. Станфорд (2018-йил 1-октябр). 2019-йил 28-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 5-март.
  53. ↑ „Тҳе онлине информатион энвиронмент“. Қаралди: 2022-йил 21-феврал.
  54. ↑ Ислам, Мд Рафиқул; Лиу, Шаоwу; Wанг, Хианзҳи; Ху, Гуандонг (29 Септембер 2020). "Деэп леарнинг фор мисинформатион детеcтион он онлине соcиал нетwоркс: а сурвей анд неw перспеcтивес" (эн). Соcиал Нетwорк Аналйсис анд Мининг 10 (1): 82. дои:10.1007/с13278-020-00696-х. ИССН 1869-5469. ПМИД 33014173. ПМC 7524036. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7524036. 
  55. ↑ Моҳсени, Сина; Раган, Эриc (4 Деcембер 2018). "Cомбатинг Факе Неwс wитҳ Интерпретабле Неwс Феэд Алгоритҳмс". арХив:1811.12349 [cс.СИ]. 
  56. ↑ Ҳао. „АИ ис стилл террибле ат споттинг факе неwс“ (эн). МИТ Течнологй Ревиэw. Қаралди: 2019-йил 6-март.
  57. ↑ „Неw МИТ Слоан ресеарч меасурес эхпосуре то мисинформатион фром политиcал элитес он Тwиттер“ (эн). АП НЕWС (2022-йил 29-ноябр). Қаралди: 2022-йил 18-декабр.
  58. ↑ Мослеҳ, Моҳсен; Ранд, Давид Г. (21 Новембер 2022). "Меасуринг эхпосуре то мисинформатион фром политиcал элитес он Тwиттер" (эн). Натуре Cоммуниcатионс 13 (1): 7144. дои:10.1038/с41467-022-34769-6. ИССН 2041-1723. ПМИД 36414634. ПМC 9681735. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=9681735. 
  59. ↑ 59,0 59,1 59,2 Зеwе, Адам. „Эмпоwеринг соcиал медиа усерс то ассесс cонтент ҳелпс фигҳт мисинформатион“ (эн). Массачусетц Институте оф Течнологй виа течхплоре.cом. Қаралди: 2022-йил 18-декабр.
  60. ↑ Жаҳанбакҳш, Фарназ; Зҳанг, Амй Х.; Каргер, Давид Р. (11 Новембер 2022). "Леверагинг Струcтуред Трустед-Пеэр Ассессменц то Cомбат Мисинформатион". Проcеэдингс оф тҳе АCМ он Ҳуман-Cомпутер Интераcтион 6 (CСCW2): 524:1–524:40. дои:10.1145/3555637. 
  61. ↑ Эллиотт. „Факе неwс споттер: Ҳоw то энабле Миcрософт Эдге'с НеwсГуард“ (эн). CНЕТ. Қаралди: 2023-йил 9-январ.
  62. ↑ „12 Броwсер Эхтенсионс то Ҳелп Ёу Детеcт анд Авоид Факе Неwс“. Тҳе Трустед Wеб (2021-йил 18-март). 2023-йил 9-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 9-январ.
  63. ↑ Элизабетҳ. „Но cаке он Интернатионал Фаcт-Чеcкинг Дай. Cелебрате бй cорреcтинг факе неwс.“. УСА Тодай.
  64. ↑ „Ҳоw тҳе wорлд cелебратед тҳе тҳирд Интернатионал Фаcт-Чеcкинг Дай“. Пойнтер (2019-йил 9-апрел).
  65. ↑ „Дон'т бе фоолед: Тҳирд аннуал Интернатионал Фаcт-Чеcкинг Дай эмпоwерс cитизенс ароунд тҳе wорлд то сорт фаcт фром фиcтион“. Пойнтер (2019-йил 2-апрел).
  66. ↑ Соаве. „Фаcебоок, Инстаграм Посц Флаггед ас Фалсе фор Режеcтинг Биден'с Реcессион Wордплай“. реасон.cом. Реасон (2022-йил 29-июл). Қаралди: 2022-йил 1-август.
  67. ↑ „Политиcал Фаcт-Чеcкинг Ундер Фире“ (эн). НПР.орг. 2018-йил 16-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 19-январ.
  68. ↑ Репорц. „Вотерс Дон'т Труст Медиа Фаcт-Чеcкинг – Расмуссен Репорц™“. 2016-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-октябр.
  69. ↑ Лежеуне. „Полл: Вотерс дон'т труст медиа фаcт-чеcкерс“ (2016-йил 30-сентябр). 2016-йил 4-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-октябр.
  70. ↑ 70,0 70,1 „Селеcтиве Эхпосуре то Мисинформатион: Эвиденcе фром тҳе cонсумптион оф факе неwс дуринг тҳе 2016 У.С. пресидентиал cампаигн“. 2018-йил 2-январда асл нусхадан архивланган.
  71. ↑ Моширниа, Андреw (2020). "Wҳо Wилл Чеcк тҳе Чеcкерс? Фалсе Фаcтчеcкерс анд Меметиc Мисинформатион". Утаҳ Лаw Ревиэw 2020 (4): 1029–1073. ИССН 0042-1448. ҳттпс://дc.лаw.утаҳ.эду/улр/вол2020/исс4/5/. 
  72. ↑ „Фаcебоок реверсес cоурсе, wон'т бан лаб вирус тҳеорй“. неwс.яҳоо.cом.
  73. ↑ 73,0 73,1 73,2 Cларке, Лауриэ (2021-05-25). "Cовид-19: Wҳо фаcт чеcкс ҳеалтҳ анд сcиэнcе он Фаcебоок?" (эн). БМЖ 373: н1170. дои:10.1136/бмж.н1170. ИССН 1756-1833. ПМИД 34035038. ҳттпс://www.бмж.cом/cонтент/373/бмж.н1170. 
  74. ↑ „Фаcебоок реверсес бан он посц cлаиминг Cовид-19 cаме фром Чинесе лаб“ (эн). Соутҳ Чина Морнинг Пост (2021-йил 28-май).
  75. ↑ „Фаcебоок'с реверсал он баннинг cлаимс тҳат cовид-19 ис ман-маде cоулд унлеаш море анти-Асиан сентимент“. Тҳе Wашингтон Пост.
  76. ↑ Кесслер, Гленн. „Тимелине: Ҳоw тҳе Wуҳан лаб-леак тҳеорй судденлй беcаме cредибле“. Тҳе Wашингтон Пост (2021-йил 25-май). Қаралди: 2021-йил 30-май.
  77. ↑ Леонҳардт, Давид. „Тҳе Лаб-Леак Тҳеорй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2021-йил 27-май).
  78. ↑ Смитҳ, Бен. „Ис ан Аcтивист'с Приcей Ҳоусе Неwс? Фаcебоок Алоне Деcидес.“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2021-йил 26-апрел).
  79. ↑ Ҳорwитз, Роберт МcМиллан анд Жефф. „Фаcебоок, Тwиттер Лимит Шаринг оф Неw Ёрк Пост Артиcлес Тҳат Биден Диспутес“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2020-йил 15-октябр).
  80. ↑ „Неw Ҳоусе ГОП Wуҳан лаб репорт дисcредиц Фаcебоок 'фаcт чеcкерс' тҳат cенсоред CОВИД оригин cлаимс“. ФОХБусинесс (2021-йил 24-май).
  81. ↑ 81,0 81,1 81,2 81,3 81,4 81,5 Ҳаррисон Смитҳ, Сараҳ. Тҳе Фаcт Чеcкер'с Библе: А Гуиде то Геттинг ит Ригҳт. Неw Ёрк: Анчор Боокс, 2004 — 8–12-бет. ИСБН 0385721064. ОCЛC 53919260. 
  82. ↑ Соутҳерн, Луcинда. „Инсиде Спиэгел'с 70-персон фаcт-чеcкинг теам“. Дигидай (2017-йил 15-август). Қаралди: 2021-йил 20-ноябр.
  83. ↑ „Сортинг Трутҳ Фром Фиcтион: Cивиc Онлине Реасонинг“ (эн). эдХ.орг. 2020-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-октябр.

Ҳаволалар