Falastindagi Britaniya mandati sahifasining manbasini koʻrish

{{Tarixiy davlat
 |nomi                     = Falastindagi Britaniya mandati
 |oʻz nomi                 = {{lang-en|Mandatory Palestine}}<br/>{{lang-ar|فلسطين}}<br/>{{lang-he|פלשתינה (א"י)}}
 |holati                   = 
 |madhiya                  = 
 |bayroq                   = Flag of the United Kingdom.svg
 |bayroq_izohi             = 
 |gerb                     = Public Seal of Mandatory Palestine.png
 |gerb_izohi               = Gerb<ref>{{Cite web |title=Palestine seal |url=https://www.royalmintmuseum.org.uk/collection/seals/palestine-seal/ |access-date=2024-02-12 |website=www.royalmintmuseum.org.uk |language=en-GB}}</ref>
 |xarita                   = 
 |oʻlchami                  = 
 |izohi                    = 
 <!-- |type_before              = agar bu koʻrsatkich andozada mavjud boʻlsa,
u holda deyarli quyidagini koʻrsatish lozim: «Davlat-asoschilar»,
aks holda uni oʻchiring, avtomatik ravishda koʻrsatiladi: «Oʻtmishdoshlari».-->
 |p1                       = Usmonli imperiyasi
 |flag_p1                  = Ottoman flag alternative 2.svg
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  = 
 |tashkil_topdi            = 1920-yil
 |barham_topdi             = 1948-yil
 <!-- |type_after               = agar bu koʻrsatkich andozada mavjud boʻlsa,
u holda deyarli quyidagini koʻrsatish lozim: «Tugatilgandan keyingi davlatlar…»,
aks holda uni oʻchiring, avtomatik ravishda koʻrsatiladi: «Vorislar».-->
 |s1                       = Isroil 
 |flag_s1                  = Flag_of_Israel.svg
 |s2                       = Transiordaniya amirligi
 |flag_s2                  = Flag of Transjordan (1928-39).png
 |s3                       = Umumfalastin hukumati
 |flag_s3                  = Flag of Hejaz (1917).svg
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |shiori                   = 
 |poytaxti                 = [[Quddus|Quddus (Iyerusalim)]]
 |shaharlari               = 
 |tili                     = [[inglizcha]], [[arabcha]], [[ivritcha]] 
 |valyutasi                = [[Falastin funti]]
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich   = 
 |koʻrsatkich_tarkibi      = 
 |maydoni                  = 26 626 km²
 |aholisi                  = 1 764 520 kishi (1945)
 |boshqaruv_shakli         = Millatlar ligasi mandati
 |sulola                   = 
 |hukmdorlar_unvoni        = Oliy komissar
 |hukmdor1                 = [[Herbert Samuel]] 
 |hukmdor1_yili            = 1920 — 1925
 |hukmdorlar_unvoni2       = <!--keyingi hukmdor unvoni oʻzgarganda ishlatiladi-->
 |hukmdor2                 = [[Herbert Plumer]]
 |hukmdor2_yili            = 1925 — 1928
 |hukmdorlar_unvoni3       = 
 |hukmdor3                 = [[Alan Cunningham]] 
 |hukmdor3_yili            = 1945 — 1948
 |hukmdorlar_unvoni4       = 
 |hukmdor4                 = 
 |hukmdor4_yili            = 
 |hukmdorlar_unvoni5       = 
 |hukmdor5                 = 
 |hukmdor5_yili            = 
 |hukmdorlar_unvoni6       = 
 |hukmdor6                 = 
 |hukmdor6_yili            = 
 |dini                     = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich1    =
 |koʻrsatkich_tarkibi1      = 
 |Bosqich1                 = Mandat belgilanishi
 |Sana1                    = 25-aprel 
 |Yil1                     = 1920-yil
 |Bosqich2                 = Britaniya rasman nazoratni o‘z qo‘liga olgan
 |Sana2                    = 29-sentyabr
 |Yil2                     = 1923-yil
 |Bosqich3                 = Transiordaniya mustaqilligi
 |Sana3                    = 25-may
 |Yil3                     = 1946-yil
 |Bosqich4                 = Isroil mustaqilligi
 |Sana4                    = 14-may
 |Yil4                     = 1948-yil
 |Bosqich5                 = 
 |Sana5                    = 
 |Yil5                     = 
 |Bosqich6                 = 
 |Sana6                    = 
 |Yil6                     = 
 |Bosqich7                 = 
 |Sana7                    = 
 |Yil7                     = 
 |Bosqich8                 = 
 |Sana8                    = 
 |Yil8                     = 
 |Bosqich9                 = 
 |Sana9                    = 
 |Yil9                     = 
 |Bosqich10                = 
 |Sana10                   = 
 |Yil10                    = 
 |Bosqich11                = 
 |Sana11                   = 
 |Yil11                    = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich2    = 
 |koʻrsatkich_tarkibi2      = 
 |gacha                    = 
 |g1                       = 
 |g2                       = 
 |g3                       = 
 |g4                       = 
 |g5                       = 
 |g6                       = 
 |g7                       = 
 |keyin                    = 
 |k1                       = 
 |k2                       = 
 |k3                       = 
 |k4                       = 
 |k5                       = 
 |k6                       = 
 |k7                       = 
 |eslat                    = 
}}
'''Falastindagi Britaniya mandati'''{{efn|Bu hudud o'z davrida rasman '''Falastin''' sifatidagina tanilgan, biroq so‘nggi yillarda boshqa turli nomlar va tavsiflovchi atamalar ham qo‘llanila boshlangan, jumladan ''Mandat'' yoki '''Falastin mandati''', '''Falastindagi Britaniya mandati''' va '''Britaniya tarkibidagi Falastin''' ({{lang-ar|فلسطين الانتدابية}} ''{{transliteration|ar|Filasṭīn al-Intidābiyah}}''; {{lang-he|פָּלֶשְׂתִּינָה (א״י)}} ''{{transliteration|he|Pāleśtīnā (E.Y.)}}'')}}<ref>{{cite web |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2FCA2C68106F11AB05256BCF007BF3CB |title=League of Nations decision confirming the Principal Allied Powers' agreement on the territory of Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125014738/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2FCA2C68106F11AB05256BCF007BF3CB |archive-date=25 November 2013}}</ref> ({{lang-en|Palestine}}; {{lang-ar|فلسطين‎ }}Filastin; {{lang-he| פלשתינה (א"י)}}‎) – [[Birinchi jahon urushi]] natijasida tarixiy Falastin hududida tashkil etilgan va 1922—1948-yillarda Millatlar ligasi mandati doirasida [[Buyuk Britaniya]] boshqaruvi ostida boʻlgan maʼmuriy-hududiy birlik. Hozirgi [[Isroil |Isroil davlati]] hududidan tashqari, mandat [[Iordaniya]], [[Iordan daryosining Gʻarbiy sohili|Iordan daryosining Gʻarbiy sohili]] va [[Gʻazo sektori|Gʻazo sektori]] hududlarini ham oʻz ichiga olgan. 1916-yilda [[Birinchi jahon urushi]] davrida arablarning [[Usmonli imperiyasi|Usmonli imperiyasiga]] qarshi qoʻzgʻoloni vaqtida Britaniyaning harbiy kuchlari Usmonli imperiyasi qoʻshinlarini Levant hududidan quvib chiqargan. Shuningdek, 1917-yilda imzolangan [[Balfour deklaratsiyasi (1917)|Balfour deklaratsiyasiga]] koʻra<ref>{{Veb manbasi |url=https://xabardor.uz/uz/12396#:~:text=Urush%20tugamasidan%20oldin%20Britaniya%20Tashqi%20ishlar%20vaziriligi%20%E2%80%9CBalfur%E2%80%9D%20deb%20nomlangan%20deklaratsiyasini%20imzoladi. |sarlavha=Balfur dekloratsiyasi tashkil qilindi |sana=13-avgust 2022-yil |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>, Britaniya Falastinda yahudiylar uchun „milliy davlat“ tashkil etilishini qoʻllab-quvvatlashga vaʼda bergan edi. 1922-yilda Buyuk Britaniya [[Millatlar ligasi|Millatlar ligasidan]] Falastin ustidan mandat olgan<ref>[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/leagcov.asp#art22 Article 22, The Covenant of the League of Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726080156/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/leagcov.asp#art22 |date=26 July 2011 }} and „Mandate for Palestine“, ''Encyclopaedia Judaica'', Vol. 11, p. 862, Keter Publishing House, Jerusalem, 1972</ref>. Mandat davrida bu hududdagi yahudiylarning ketma-ket immigratsiya qilish holatlari, shuningdek, yahudiylar hamda arablar oʻrtasida millatchilik harakatlarining rivojlanishi kuzatigan. Ikki aholining oʻzaro qarama-qarshiliklari oqibatida, {{Tarjima qilinmagan 5|1936–1939 Arab revolt in Palestine |1936–1939-yillardagi Falastindagi Arab qo‘zg‘oloni}} va 1944–1948-yillardagi Britaniya mandatidagi Falastinga yahudiylar isyoni sodir boʻlgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://oyina.uz/uz/article/2100#:~:text=Shu%20bilan%20birinchi%20arab%2Disroil%20urushi%20boshlanadi. |sarlavha=1936-1939-yillardagi Falastindagi Arab qo'zg'olonining birinchi qismi boshlandi. |sana=11-oktyabr 2023-yil |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>. 1946-yilda Mandat tarkibida avtonom tuzilma sifatida boshqarib kelingan Transiordaniya amirligi mustaqillikka erishgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://m.xabar.uz/uz/siyosat/shavkat-mirziyoyev-argentina-prezidenti-va#:~:text=1946%2Dyil%20Transiordaniya%20knyazligi%20Britaniya%20mandatidan%20chiqqan%20va%20hozirgi%20Iordaniya%20davlatiga%20asos%20solingan%20edi.%C2%A0 |sarlavha=Transiordaniya amirligi mustaqilligi |sana=25-may 2020-yil |qaralgan sana=17-dekabr 2024-yil}}</ref>. 1947-yilda [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT) tomonidan Falastin hududini boʻlish rejasi qabul qilingan<ref>{{Veb manbasi |url=https://daryo.uz/2023/10/14/dunyoni-qaritgan-75-yillik-nizofalastin-isroil-urushining-tarixi-va-sabablari#:~:text=1947%2Dyil%2029%2Dnoyabrda%20BMT%20Bosh%20Assambleyasi%20Falastinni%20ikki%20davlat%20%E2%80%93%20yahudiy%20va%20arab%20davlatlariga%20bo%E2%80%98lish%20to%E2%80%98g%E2%80%98risidagi%20qarorni%20qabul%20qildi. |sarlavha=BMT Falastinni ikki davlat – yahudiy va arab davlatlariga bo‘lish to‘g‘risidagi qarorni qabul qildi. |sana=14-oktyabr 2023-yil |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://xabardor.uz/uz/12396#:~:text=BMT%201947%2Dyil%2029%2Dnoyabr%20kuni%20Falastinda%20ikkita%20davlat%20tashkil%20etish%20(Isroil%20va%20Falastin)%20haqida%20rezolutsiyani%20qabul%20qildi. |sarlavha=Falastin davlati hududini ikkiga bo'lish |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://qalampir.uz/news/falastin-va-isroil-urushi-tarikhdan-kelgan-ziddiyat-39223#:~:text=%D0%91%D0%9C%D0%A2%201947%20%D0%B9%D0%B8%D0%BB%2014%20%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%20%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D2%B3%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%2D%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%8F%D2%B3%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%B9%2D%D0%98%D1%81%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%B1%D1%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%20%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8. |sarlavha=Falastin davlati hududini ikkiga bo'lindi |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>. Mazkur reja mandatning tugashini va tarixiy Falastinning qolgan hududida arab hamda yahudiy davlatlarini tashkil etilishini nazarda tutgan. Isroil davlatining tashkil etilishi 1948-yil 14-may kuni<ref>{{Veb manbasi |url=https://kun.uz/47998370?q=%2Fuz%2F47998370#!:~:text=1947%20yil%20noyabrda%20BMT%20Falastin%20hududida%20arab%20va%20yahudiy%20davlatlarini%20tashkil%20etish%20haqida%20rezolyutsiya%20qabul%20qiladi.%20Oradan%205%20oy%20o%E2%80%98tgach%20Isroil%20nomi%20bilan%20yahudiylar%20davlati%20tuziladi. |sarlavha=Isroil davlati tashkil qilinishi |sana=20-may 2023-yil |qaralgan sana=14-dekabr 2024-yil |sahifalar=Kun.uz}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://old.tavorix.islamonline.uz/jahon-tarixi/1393-falstin.html#:~:text=1948%20%D0%B9%D0%B8%D0%BB%2015%20%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%20%D0%98%D1%81%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%BB%20%D1%9E%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%20%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%20%D1%82%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B8%20%D1%8D%D1%8A%D0%BB%D0%BE%D0%BD%20%D2%9B%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B8. |sarlavha=Isroil davlati tashkil topishi |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>, mandatning amal qilish muddati tugashidan bir necha soat avval eʼlon qilingan<ref>{{Veb manbasi |url=https://oyina.uz/uz/article/2100#:~:text=1948%2Dyilning%2016%2Dmay%20kuni%20Buyuk%20Britaniyaning%20Falastin%20ustidan%20mandati%20rasman%20tugaydi. |sarlavha=Falastin ustidan Buyuk Britaniya mandati yakunlandi. |sana=11-oktyabr 2023-yil |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>. [[Falastin davlati]] esa, mandat ortidan boshlangan [[Falastin urushi|Arab-Isroil urushining ikkinchi bosqichi (1947—1949)]] sababli tashkil etilmay qolgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.bbc.com/uzbek/world-64464964#:~:text=%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B8%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%20%D1%8D%D1%81%D0%B0%20%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%2D%D0%98%D1%81%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%BB%20%D1%83%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%20%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%20%D0%B0%D2%B3%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%91%D0%BD%20%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8. |sarlavha=Arab-Isroil urishidan keyingi chegaralar xolatini aks ettirgan xarita |sana=31-yanvar 2023-yil |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>.

Britaniya mandati ostidagi Falastin ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy rivojlanganligi sababli „A toifali mandat“ deb belgilangan edi. Ushbu tasnif urushdan keyingi oʻzini oʻzi boshqarish qobiliyati eng yuqori boʻlgan mandatlar uchun moʻljallangan<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/073/373.htm#:~:text=%D0%9C.%20%D1%82.%20%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D1%8B,%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%20(%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%20%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F). |sarlavha=A toifali mandat ostidagi davlatlar |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>. Britaniya mandati ostidagi Falastindan tashqari barcha „A toifali mandatlar“ 1946-yilga kelib mustaqillikka erishgan<ref>Victor Kattan. '''''From Coexistence to Conquest, International Law and the Origins of the Arab-Israeli Conflict, 1891–1949'''''. London, New York: Pluto Press, 2009.</ref>.

== Etimologiyasi ==
Mandat hududiga „Falastin“ deb nom berilgan, bu nom mahalliy arablar va Usmonli davlati uchun<ref>{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=H6K9AQAACAAJ|year=2018|publisher=Zed|isbn=978-1-78699-272-7}} Chapter 9: Being Palestine, becoming Palestine, p. 287: „the sense of continuity between the ancient, medieval and modern political geography and naming traditions of Palestine eventually came into play in the designation of the British Mandatory Government of Palestine“. The preceding pages, p.259-287, document in detail the usage of the term Palestine by native Palestinians from the moment the printing press was introduced into the area in the late 19th century.</ref>{{sfn|Khalidi|1997|pages=151-152}}<ref name="Büssow">{{cite book |last=Büssow |first=Johann |title= Hamidian Palestine: Politics and Society in the District of Jerusalem 1872–1908 |url= https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&pg=PA5 |access-date=17 May 2013 |date=11 August 2011 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-20569-7 |page=5}}</ref><ref>|The 1915 ''Filastin Risalesi'' („Palestine Document“) is a country survey of the [[VIII Corps (Ottoman Empire)|VIII Corps]] of the Ottoman Army, which identified Palestine as a region including the sanjaqs of Akka (the Galilee), the Sanjaq of Nablus, and the Sanjaq of Jerusalem (Kudus Sherif), see [http://www.palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/48_Shifting_Ottoman_2.pdf Ottoman Conceptions of Palestine-Part 2: Ethnography and Cartography, Salim Tamari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327151335/http://palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/48_Shifting_Ottoman_2.pdf|date=27 March 2015}}</ref>, shuningdek, Yevropa anʼanalariga muvofiq edi{{efn|Tarixchi [[Nur Masalha]] XVIII-XIX asrlarda Yevropadagi kitoblar, maqolalar, sayohatnomalar va geografik nashrlarning sezilarli darajada ko‘payganligini hamda "Britaniyaning Falastinga kuchli qiziqishi"ni tasvirlab bergan<ref>{{cite book|author=Nur Masalha|author-link=Nur Masalha|title=Palestine A Four Thousand year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=2018|publisher=Zed Books|isbn=978-1-78699-274-1|pages=242–245}}</ref>.}}. Mandat nizomida Falastindagi Britaniya mandati hududida uchta rasmiy til boʻlishi belgilangan: [[ingliz tili]], [[arab tili]] va [[ibroniy tili]].

1926-yilda Britaniya maʼmurlari rasmiy ravishda inglizcha nomga mos keladigan anʼanaviy arabcha nomni va uning ibroniycha transkripsiyasini, yaʼni Filastīn (فلسطين) va Palēstīnā (פּלשׂתינה) ni ishlatishga qaror qilishgan. Yahudiy rahbariyati esa ibroniycha nom ''ʾĒrēts Yiśrāʾel'' (ארץ ישׂראל, Isroil yeri) boʻlishi kerakligini taklif qilishgan. Yakuniy kelishuvga koʻra, ibroniycha taklif qilingan nomning bosh harflari – Alef-Yod (א״י) – ''Palēstīnā'' nomidan keyin qavs ichida, agar mandatning nomi rasmiy hujjatlarda ibroniy tilida tilga olinsagina, qoʻshib yoziladigan boʻlgan<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.1994.tb03587.x | doi=10.1111/j.1478-1913.1994.tb03587.x | title=ZIONIST VISIONS OF PALESTINE, 1917–1936<sup>1</sup> | date=1994 | last1=Caplan | first1=Neil | journal=The Muslim World | volume=84 | issue=1–2 | pages=19–35 }}</ref><ref>[[Ronald Storrs]], [[iarchive:in.ernet.dli.2015.501354|''Orientations,'']] Nicholson & Watson 1943 pp.383-384.|quote='When . .the first civil issue of Palestine stamps was being designed, strong pressure was exerted on the authorities to render Palestine, in the Hebrew title, by ''Eretz Yisrael'', the Land of Israel, the ancient and traditional Jewish name. Jews have never called the country Palestine, which was indeed a Roman name etymologically akin to Philistia. .the Government was undoubtedly right in resisting a nomenclature intolerable to the vast majority of Palestinians, and in substituting the device, relatively inoffensive to all parties (though giving complete satisfaction to none), of adding to „Palestine“ in Hebrew the two Hebrew initials (E. Y.).'</ref>. Arab rahbariyati bu kelishuvni mandat shartlarini buzish deb baholagan. Baʼzi arab siyosatchilari arabcha nom sifatida ''Janubiy Suriya'' (سوريا الجنوبية) nomini taklif qilishgan. Ammo Britaniya maʼmurlari bu taklifni rad etgan. [[Millatlar ligasi|Millatlar Ligasi]] doimiy Mandatlar komissiyasining toʻqqizinchi sessiyasi bayonnomasiga koʻra:

{{quote|Polkovnik Symes fikricha, Yevropaliklar mamlakatni „Palestine“ deb, arablar esa „Falestin“ (فلسطين) deb atashgan. Ibroniy tilida mamlakatning nomi „Isroil yeri“ deb koʻrsatilgan, va hukumat yahudiylar istagini qondirish uchun rasmiy hujjatlarda ibroniycha „Palestine“ nomidan keyin ushbu atamani ifodalovchi soʻzning bosh harflarni kiritishga rozi boʻlgan. Bunga javoban, ayrim arab siyosatchilari mamlakatni „Janubiy Suriya“ deb atashni taklif qilib, uning boshqa arab davlati bilan yaqin aloqasi borligini koʻrsatmoqchi boʻlishgan<ref>League of Nations, Permanent Mandate Commission, [https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/1504FACC47EFBE05052565F0006B70BB Minutes of the Ninth Session] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628180414/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/1504facc47efbe05052565f0006b70bb?OpenDocument |date=2011-06-28 }} (Arab Grievances), Held at Geneva from 8 to 25 June 1926,</ref>.}}

== Tarixi ==

=== 1920-yillar ===
[[File:Crowded shops. Goods are stalled in the street and men are sitting down, NINO F Scholten Jaffa 01 076.tiff|thumb|1920-yillarda Yaffadagi falastinliklar]]
Britaniyaliklar kelganidan soʻng, arab aholisi yirik shaharlarda musulmon-xristian uyushmalarini tashkil eta boshladilar<ref name=lapidus>Ira M. Lapidus, ''A History of Islamic Societies'', 2002: „The first were the nationalists, who in 1918 formed the first Muslim-Christian associations to protest against the Jewish national home“ p.558</ref>. 1919-yilda ular [[Quddus|Quddusda]] birinchi {{Tarjima qilinmagan 5| Palestine Arab Congress| Falastin Arab Kongressini}} oʻtkazish uchun birlashdilar<ref>Tessler, ''A History of the Israeli-Palestinian Conflict, Second Edition'', 2009: „An All-Palestine Congress, known also as the First Congress of the Muslim-Christian Societies, was organised by the MCA and convened in Jerusalem in February 1919.“ p.220-221</ref>. Ushbu kongress asosan vakillik hukumatini talab qilish va [[Balfour deklaratsiyasi (1917)|Balfour deklaratsiyasiga]] qarshilik koʻrsatishga qaratilgan edi<ref>{{cite web|url=http://content.ecf.org.il/files/M00661_FirstArabCongress1919ParisResolutionArabic.pdf|title=First Arab Congress 1919 Paris Resolution (in Arabic)|website=ecf.org.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925040044/http://content.ecf.org.il/files/M00661_FirstArabCongress1919ParisResolutionArabic.pdf|archive-date=25 September 2017|url-status=dead}}</ref>. Shu bilan bir vaqtda, 1918-yil mart oyida {{Tarjima qilinmagan 5|  Zionist Commission| Sionistik komissiya }} tashkil etilib, ular tomonidan Falastinda sionistik maqsadlarni faol tarzda ilgari surish ishlari boshlab yuborilgan. 1920-yil 19-aprelda Falastin yahudiy jamoasining Vakillar Kengashi uchun saylovlar boʻlib oʻtgan<ref>{{cite web|url= http://www.palestinechronicle.com/view_article_details.php?id=14037 |title= Palestine Through History: A Chronology (I) |access-date= 14 February 2016 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110617020548/http://www.palestinechronicle.com/view_article_details.php?id=14037 |archive-date= 17 June 2011 }} The Palestine Chronicle</ref>.

1920-yil mart oyida arablar tomonidan Tel Hai yahudiy qishlogʻiga hujum qilingan. Aprel oyida Quddusda yahudiylarga qarshi yana bir hujum sodir etilgan.

1920-yil iyul oyida Britaniya harbiy boshqaruvi oʻrniga Oliy komissar boshchiligidagi Britaniya fuqarolik maʼmuriyati tashkil qilingan<ref name="auto">{{Cite web|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/FB6DD3F0E9535815852572DD006CC607|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140603191241/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/FB6DD3F0E9535815852572DD006CC607|url-status=dead|title=United Nations Maintenance Page|archivedate=3 June 2014|website=unispal.un.org}}</ref>. Birinchi Oliy komissar, sionist va yaqinda Britaniya vazirlar mahkamasi aʼzosi etib tayinlangan ser {{Tarjima qilinmagan 5|  Sir Herbert Samuel| Herbert Samuel}}, 1920-yil 20-iyunda Falastinga yetib keladi va 1-iyuldan oʻz vazifasini bajarishga kirishadi. Samuel oʻz shtab-kvartirasi va rasmiy qarorgohini Quddusning shimoli-sharqiy chekkasida joylashgan, 1910-yillarda nemislar tomonidan qurilgan Avgusta Viktoriya shifoxonasi majmuasining bir qismida tashkil etgan<ref name="Haaretz">'A Colonial Room With a View of Jerusalem' (''[[Haaretz]]'', 24 April 2012). https://www.haaretz.com/israel-news/culture/2012-04-24/ty-article/a-colonial-room-with-a-view-of-Jerusalem/0000017f-deec-db22-a17f-fefd9e520000</ref>.

1927-yilda zilziladan zarar koʻrgan bu bino 1933-yilgacha Britaniya Oliy komissarlari shtab-kvartirasi va rasmiy qarorgohi sifatida foydalanib kelingan<ref name="Haaretz"/>. 1933-yilda Quddusning janubi-sharqiy chekkasida yangi, maxsus qurilgan shtab-kvartira va rasmiy qarorgoh foydalanishga topshirilgan<ref name="Haaretz"/>. Yahudiy aholisi bu binoni ''Armon HaNetziv'' deb atashgan. {{Tarjima qilinmagan 5|  Jabel Mukaber| Jabel Mukabber}} togʻ tizmasida, Evil Counsel tepaligida joylashgan ushbu bino 1948-yilda Britaniya hukmronligi tugaguniga qadar Oliy komissarlarning shtab-kvartirasi va rasmiy qarorgohi vazifasini oʻtagan<ref name="Haaretz"/>.

[[File:A world in perplexity (1918) (14780310121).jpg|left|thumb|Quddusning Britaniya boshqaruviga rasman oʻtkazilish marosimi, bunda „mahalliy ruhoniy“ [[Dovud minorasi]] zinalarida turib eʼlonni oʻqib bergan.]][[File:Samuelarrival.jpg|thumb|upright|Ser Herbert Samuelning tashrifi. Chapdan oʻngga: T. E. Lawrence, Emir Abdullah, Havo marshali ser Geoffrey Salmond, ser Wyndham Deedes va boshqalar]]
[[File:Palestinian delegation 1929.jpg|thumb|1929-yilda Rawdat el-Maʼarif zalida oʻtkazilgan arab „norozilik yigʻini“ sessiyasi. Chapdan oʻngga: nomaʼlum shaxs – [[Amin al-Husayniy]] – [[Muso al-Husayniy]] – [[Rog‘ib an-Nashoshibiy]] – nomaʼlum shaxs]]

Yangi tashkil etilgan fuqarolik maʼmuriyatining dastlabki harakatlaridan biri, mandat hukumatidan asosiy iqtisodiy resurslar boʻyicha imtiyozlar berishni talab qilish boʻlgan. 1921-yilda hukumat yahudiy tadbirkori {{Tarjima qilinmagan 5| Pinas Rutenberg| Pinhas Rutenbergga}} elektr energiyani ishlab chiqarish va taqsimlash boʻyicha imtiyozlar taqdim etgan. Tez orada Rutenberg aksiyadorlarining asosiy qismi sionistik tashkilotlar, investorlar va xayriyachilar boʻlgan elektr kompaniyasini tashkil etgan. Falastinlik arablar buni Britaniya sionizmni qoʻllab-quvvatlash niyatida tashkil qilinganligining dalili sifatida koʻradilar. Britaniya maʼmuriyati esa, elektrlashtirish butun mamlakatning iqtisodiy rivojlanishini yaxshilashi va shu bilan birga siyosiy emas, iqtisodiy yoʻl orqali [[Yahudiy milliy uyi|Yahudiy milliy uyini]] barpo eta olishini taʼkidlagan<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine'' Stanford: Stanford University Press</ref>.

1921-yil may oyida raqobatdosh yahudiy soʻl qanot namoyishchilari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar va keyinchalik arablarning yahudiylarga hujumlari oqibatida, [[Yaffa|Yaffada]] yuz bergan tartibsizliklarda qariyb 100 kishi halok boʻldi.

Oliy komissar Samuel mandat talablari boʻyicha Falastinda oʻzini oʻzi boshqaruvchi institutlar tashkil etishga harakat qilgan, ammo arab yetakchilari yahudiylar ishlaydigan har qanday institut bilan hamkorlik qilishdan bosh tortadilar<ref>Caplan, Neil. ''Palestine Jewry and the Arab Question, 1917 – 1925''. London and Totowa, NJ: F. Cass, 1978. {{ISBN|978-0-7146-3110-3}}. pp. 148–161.</ref>. 1921-yil mart oyida Quddusning Bosh muftiysi [[Komil al-Husayniy]] vafot etgach, Oliy komissar Samuel uning oʻgay ukasi [[Muhammad Amin al-Husayniy|Muhammad Amin al-Husayniyni]] ushbu lavozimga tayinlaydi. Amin al-Husayniy Quddusning al-Husayniy oilasiga mansub boʻlib, arab millatchisi va musulmonlar yetakchisi edi<ref name=Mattar2003>{{kitob manbasi |last= Mattar |first= Philip |author-link= Philip Mattar |editor= Mattar, Philip |encyclopaedia= Encyclopedia of the Palestinians |title= al-Husayni, Amin |url= https://archive.org/details/encyclopediaofpa0000unse_s7e2 |edition= Revised |year= 2003 |publisher= Facts On File |location= New York |isbn= 978-0-8160-5764-1}}</ref><ref>"It was not scholarly religious credentials that made Hajj Amin an attractive candidate for president of the SMC in the eyes of colonial officials. Rather, it was the combination of his being an effective nationalist activist and a member of one of Jerusalem’s most respected notable families that made it advantageous to align his interests with those of the British administration and thereby keep him on a short tether." Weldon C. Matthews, ''Confronting an Empire, Constructing a Nation: Arab Nationalists and Popular Politics in Mandate Palestine'', I. B. Tauris, 2006 pp. 31–32</ref>.

Al-Husayniy, Bosh muftiy sifatida, shuningdek, ushbu davrda egallab turgan boshqa taʼsirli lavozimlar asnosida sionizmga qarshi shafqatsiz kechgan kurashlarda hal qiluvchi rol oʻynagan. 1922-yilda al-Husayniy Samuel tomonidan 1921-yil dekabr oyida tashkil etilgan [[Oliy musulmonlar kengashining]] prezidenti etib saylangan. Ushbu kengash har yili oʻn minglab funt sterlingga teng boʻlgan ''vaqf'' mablagʻlari va taxminan 50 000 funt sterling miqdoridagi yetimlar uchun ajratilgan fondni boshqarar edi<ref>For details see Yitzhak Reiter, ''Islamic Endowments in Jerusalem under British Mandate'', Frank Cass, London Portland, Oregon, 1996</ref>. Yillik byudjeti 600 000 funtga teng boʻlgan yahudiy agentligi bilan taqqoslaganda bu miqdor ancha kam edi<ref>Excluding funds for land purchases. Sahar Huneidi, ''A Broken Trust: Herbert Samuel, Zionism and the Palestinians 1920–1925'', I. B. Tauris, London and New York, 2001 p. 38. The 'Jewish Agency', mentioned in article 4 of the Mandate only became the official term in 1928. At the time the organisation was called the Palestine Zionist Executive.</ref>.

Bundan tashqari, al-Husayniy Falastindagi Islomiy sudlarni boshqargan. Ushbu sudlar oʻqituvchilar va voizlarni tayinlash kabi vazifalarni bajarish vakolatiga ega boʻlgan.

1922-yilda qabul qilingan ''Falastin Nizomi'' ga koʻra<ref>{{Cite web|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140916132453/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656|title=1922 Palestine Order in Council|archivedate=16 September 2014}}</ref>, qonunchilik kengashi tashkil etilib<ref name=T1/>, u 23 aʼzodan iborat boʻlishi belgilangan. Shulardan 12 kishi saylov orqali, 10 kishi ichki tayinlash yoʻli bilan saylangan. Yigirma uchinchi aʼzo esa Oliy komissar boʻlgan<ref name=A>[http://www.answers.com/topic/legislative-council-palestine Legislative Council (Palestine)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015060758/http://www.answers.com/topic/legislative-council-palestine |date=15 October 2018 }} Answers.com</ref>. 12 ta saylangan aʼzodan sakkiz nafari musulmon arablar, ikki nafari nasroniy arablar va ikki nafari yahudiylar boʻlishi kerak edi. Arablar aholining 88 foizini tashkil etishiga qaramay, faqat 43 foiz oʻrin ajratilganligi adolatsiz deya hisoblab, bunga norozilik bildirilgan<ref name=A/>. 1923-yil fevral va mart oylarida saylovlar oʻtkazilgan, ammo arablarning boykot qilishi sababli natijalar bekor qilingan va 12 kishidan tashkil topgan Maslahat kengashi tuzilgan<ref name=T1>"Palestine. The Constitution Suspended. Arab Boycott Of Elections. Back To British Rule" ''The Times'', 30 May 1923, p. 14, Issue 43354</ref>.

1923-yilda [[Avstriya|Avstriyaning]] [[Vena (shahar)|Vena]] shahrida oʻtkazilgan yahudiy ayollarning Birinchi Jahon Kongressida quyidagicha qaror qabul qilingan: „Shunday qilib, barcha yahudiylarning burchi Falastinning ijtimoiy-iqtisodiy tiklanishiga hissa qoʻshish va yahudiylarning ushbu mamlakatga joylashishiga koʻmaklashishdir“<ref name=jwa>{{cite web|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/international-council-of-jewish-women|title=International Council of Jewish Women|author=Las, Nelly|publisher=International Council of Jewish Women|access-date=20 November 2018 }}</ref>.

1923-yil oktyabr oyida [[Britaniya]] [[Millatlar ligasi|Millatlar Ligasiga]] 1920–1922-yillar, yaʼni mandat boshlanishidan oldingi davrni qamrab olgan Falastin boshqaruvi boʻyicha hisobot taqdim etgan<ref>League of Nations, ''Official Journal'', October 1923, p. 1217.</ref>. 1929-yil avgust oyida sodir boʻlgan tartibsizliklar natijasida 250 kishi halok boʻlgan.

=== 1930-yil: Arablar qoʻzgʻoloni ===
1930-yilda Shayx [[Izz ad-Din al-Qassam]] [[Fransiya]] tomonidan boshqarilgan [[Suriya]] va [[Livan]] mandatining bir qismi boʻlgan Suriya hududidan Falastinga keldi hamda ''Black Hand'' (Qora qoʻl) deb nomlangan, sionizmga va Britaniya hukmronligiga qarshi harbiy tashkilotni tuzdi. U dehqonlarni pulga yollab, ular uchun harbiy tayyorgarlik tashkil etardi, 1935-yilga kelib 200 tadan 800 tagacha odamni oʻz safiga qoʻshib olishga erishdi<ref name=segev>{{harvnb|Segev|2000|pp=[https://archive.org/details/onepalestinecomp00sege/page/360 360–362]}}</ref>. Bu tashkilot [[portlovchi moddalar]] va [[O`q otar qurollar|oʻqotar qurollardan]] foydalanib, sionistik koʻchmanchilarga hujumlar uyushtirgan, koʻchmanchilarning bogʻlari va Britaniyaliklar tomonidan qurilgan temir yoʻl liniyalarini buzib tashlagan<ref name=segev/>.

=== Arablar qoʻzgʻoloni ===
{{asosiy maqola|Falastindagi arablar qo‘zg‘oloni (1936–1939)}}
[[File:Resistance of Palestinian men and women.png|thumb|Britaniyaga qarshi arablar qoʻzgʻoloni]]
1935-yil 20-noyabrda al-Qassamning oʻldirilishi arablar oʻrtasida keng qamrovli noroziliklarni keltirib chiqardi. Qassamning jasadi [[Hayfa|Hayfaga]] dafn etilganda, katta olomon uni qabrgacha kuzatib borgan. Bir necha oy oʻtgach yaʼni 1936-yil aprel oyida Arab Oliy qoʻmitasi tomonidan Amin al-Husayniy boshchiligida Arab milliy umumiy ish tashlashi yuz bergan<ref>{{harvnb|Gilbert|1998|p= 80}}</ref>. Ushbu ish tashlash 1936-yil oktyabr oyigacha davom etgan<ref>{{harvnb|Khalidi|2006|pp=87–90}}</ref>.

Yoz oyida yahudiylarga tegishli minglab gektar dehqonchilik uchun ajratilgan yerlar va bogʻlar vayron qilingan. Yahudiylarga hujumlar uyushtirilib, ularning koʻpchiligi oʻldiriladi. Baʼzi yahudiy jamoalari, masalan, Baysan (Bet-Sheʼan) va [[Akko]] kabi hududlardagi jamoalar xavfsizroq joylarga koʻchishga majbur boʻladilar<ref>{{cite book |last=Smith |first=Charles D. |title=Palestine and the Arab–Israeli Conflict: A History with Documents |url=https://archive.org/details/palestinearabisr0000smit |edition=Sixth |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/palestinearabisr0000smit/page/n134 111]–225}}</ref>.

Arab qoʻzgʻolonining ilk bosqichlarida Falastin arablarining al-Husayniy va Nashashibiy oilalari oʻrtasidagi raqobat kuchli boʻladi. Amin al-Husayniy buyrugʻiga asosan amalga oshirilgan bir nechta suiqasd harakatlaridan soʻng, Ragʻib Nashashibiy Misrga qochishga majbur boʻlgan.

[[Peel komissiyasi]] tavsiyalari arablar tomonidan rad etilganidan soʻng, 1937-yil kuzida qoʻzgʻolon yana qayta boshlangan. Keyingi 18 oy ichida britanlar [[Nablus]] va Xalil (Hebron) shaharlari nazoratini qoʻldan boy berishgan. Britaniya kuchlari 6 000 ta qurollangan yahudiy yordamchi politsiyachilar bilan hujumga oʻtib, zoʻravonliklar va tartibsizliklarni kuch bilan bostirishgan<ref>{{Harvnb|Gilbert|1998|p=85}}: The [[Jewish Settlement Police]] were created and equipped with trucks and armoured cars by the British working with the [[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]].</ref>.

Britaniyalik ofitser Charlz Orde Wingate (diniy sabablarga koʻra, sionistik tiklanishni qoʻllab-quvvatlagan<ref>{{Citation |publisher= IDC |title= Covenant |contribution= The Zionism of Orde |volume= 3 |issue= 1 |url= http://www.covenant.idc.ac.il/en/vol3/issue1/The_Zionism_of_Orde.html |access-date= 4 August 2014 |archive-date= 1 August 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140801015753/http://covenant.idc.ac.il/en/vol3/issue1/The_Zionism_of_Orde.html |url-status= dead }}</ref>) boshchiligidagi ingliz askarlari va [[Yigal Alon]] kabi yahudiy koʻngillilaridan iborat maxsus tungi otryadlar tashkil etilgan<ref>{{harvnb|Black|1991|p= 14}}</ref><ref>{{harvnb|Shapira|1992|pp=247, 249, 350}}</ref>. Irgun deb nomlangan yahudiy militsiyasi ham arab fuqarolariga qarshi „javob choralari“ sifatida zoʻravonlik harakatlarini amalga oshirgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.jerusalemstory.com/en/lexicon/irgun |sarlavha=Irgun harbiylashtirilgan guruhi}}</ref>, ular bozorlar va avtobuslarga hujum uyushtirgan<ref name=Irgun>{{cite book |title=Holy War in Judaism: The Fall and Rise of a Controversial Idea |publisher=Oxford University Press |author=Firestone, Reuven |year=2012 |page=192 |isbn=978-0-19-986030-2 |url= https://books.google.com/books?id=EHyqYbTM-dwC&q=Irgun+%22retaliatory+acts%22&pg=PA192}}</ref>.

1939-yil mart oyida qoʻzgʻolon tugagunga qadar 5 000 dan ortiq arablar<ref name=HistoryOfPalestinianRevolts>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/NR/exeres/9A489B74-6477-4E67-9C22-0F53A3CC9ADF.htm |title=Aljazeera: The history of Palestinian revolts |access-date=15 December 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051215061527/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/9A489B74-6477-4E67-9C22-0F53A3CC9ADF.htm |archive-date=15 December 2005 }}</ref>, 400 ta yahudiy va 200 ta britaniyalik jangchilar halok boʻlgan, kamida 15 000 ta arab jangchilari jarohat olishgan<ref>{{harvnb|Khalidi|2001|p=26}}</ref>. 1936-yildan 1945-yilgacha yahudiy agentligi bilan xavfsizlik boʻyicha hamkorlik kelishuvlarini oʻrnatgan holda, inglizlar arablarga tegishli 13 200 ta oʻqotar qurol va yahudiylarning 521 ta qurolini musodara qilishgan{{sfn|Khalidi|1987|p=845}}.

Arablar tomonidan yahudiylarga qarshi hujumlar uch jabhada muhim taʼsir oʻtkazgan. Birinchidan, bu yahudiy militsiyalarining, asosan, 1948-yilda hal qiluvchi rol oʻynagan [[Haganah|Haganahning]] shakllanishi va rivojlanishiga olib kelgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.jerusalemstory.com/en/lexicon/haganah |sarlavha=Haganahning shakllanishi |qaralgan sana=17-dekabr 2024-yil}}</ref>. Ikkinchidan, ikki jamoaning bitim tuzishi imkonsiz ekani ayon boʻlgan va bu boʻlinish gʻoyasining tugʻilishiga sabab boʻlgan. Uchinchidan, Britaniya arablarning qarshiligiga javoban 1939-yilda ''White paper'' (Oq qogʻoz) siyosatini eʼlon qilgan. Unga koʻra, yahudiylarning yer sotib olishi va immigratsiyasi keskin cheklangan. Ammo [[Ikkinchi jahon urushi]] boshlanganidan soʻng, hatto kamaytirilgan immigratsiya kvotasi ham toʻliq amalga oshirilmagan. Shu bilan birga, ''White paper'' siyosati yahudiylar qatlamlarini radikallashtirgan va urushdan soʻng ular Britaniya bilan hamkorlik qilishdan bosh tortganlar{{sfn|Khalidi|2001|p=28}}.

=== Ikkinchi jahon urushi ===

=== Mandatning bekor qilinishi ===
{{Asosiy maqola|Falastindagi Britaniya mandatining yakunlanishi}}
[[File:BritsLvHaifa3061948.jpg|thumb|1948-yilda Britaniya qoʻshinlari [[Xayfa|Hayfani]] tark etmoqda.]]

1946-yilda Buyuk Britaniya [[Transiordaniya amirligi|Transiordaniya amirligining]], Transiordaniya Hoshimiylar qirolligi sifatida mustaqilligini eʼlon qilganda<ref>{{Veb manbasi |url=https://kun.uz/53381369#:~:text=1946%20yilda%20Britaniya%20Yaqin%20Sharqdagi%20hududlarni%20tashlab%20chiqadi%20va%20natijada%20bir%20nechta%20mustaqil%20davlat%20paydo%20bo%E2%80%98ladi.%20Ulardan%20biri%20Transiordaniya%20Hoshimiylar%20qirolligi%20edi. |sarlavha=Transiordaniya Hoshimiylar qirolligi tashkil qilinishi |sana=25-oktyabr 2023-yil |qaralgan sana=17-dekabr 2024-yil}}</ref>, Millatlar Ligasining soʻnggi Assambleyasi va [[Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi|BMT Bosh Assambleyasi]] bu xabarni maʼqullovchi qarorlarni qabul qilgan<ref>See ''Mandates, Dependencies and Trusteeship'', by H. Duncan Hall, Carnegie Endowment, 1948, pp. 266–267.</ref>. Yahudiy Agentligi bu qarorga eʼtiroz bildirgan, chunki ular Transiordaniya Falastinning ajralmas qismi ekanligini va BMT Nizomining 80-moddasiga koʻra yahudiy xalqining ushbu hududga boʻlgan huquqlari kafolatlanganini taʼkidlaganlar<ref>{{cite web|title=The Mandate is Indivisble |website=Historical Jewish Press, Tel Aviv University, Palestine Post |date=9 April 1946 |page=3 |url=http://www.jpress.org.il/publications/PPost-en.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929150945/http://www.jpress.org.il/publications/PPost-en.asp |archive-date=29 September 2010 }}</ref>.

Bosh Assambleyada Falastin masalasi boʻyicha olib borilgan muhokamalarda Transiordaniyaning ayrim hududlarini taklif etilgan Yahudiy davlati tarkibiga kiritish maqsadga muvofiq boʻlishi haqida fikrlar bildirildi. 1947-yil 29-noyabrda 181(II)-rezolyutsiya qabul qilinishidan bir necha kun avval [[AQSh davlat kotibi]] Marshall Bosh qoʻmitada Yahudiy davlatining [[Negev]] va [[Qizil dengiz|Qizil dengizga]] chiqish yoʻli, jumladan [[Aqaba porti|Aqaba portiga]] ega boʻlishi istagi haqida tez-tez eslatib oʻtilayotganini qayd etdi<ref>{{cite web |website=Foreign relations of the United States |year=1947 |title=The Near East and Africa |volume=V |page=1255 |url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS1947v05&isize=M&submit=Go+to+page&page=1255}}</ref>. John Snetsingerning taʼkidlashicha, 1947-yil 19-noyabrda [[Chaim Weizmann]] [[AQSh prezidenti|AQSh Prezidenti]] [[Harry S. Truman|Trumanga]] oldiga kelib, Negev va Aqaba portining Yahudiy davlati tarkibida boʻlishi zarurligini takidlagan<ref>{{cite book |last=Snetsinger |first=John |title=Truman, the Jewish vote, and the creation of Israel |publisher=Hoover Press |year=1974 |isbn=978-0-8179-3391-3 |pages=60–61|url=https://books.google.com/books?id=JAW2aHnkL4UC&pg=PA60}}</ref>. Truman bu fikrni qoʻllab-quvvatlab, BMTdagi AQSh delegatsiyasiga telefon qilib, Weizmanning pozitsiyasini qoʻllashini aytgan<ref>{{cite web |website=United States Department of State, Foreign relations of the United States |title=The Near East and Africa, Volume V (1947) |page=1271 |url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS1947v05&isize=M&submit=Go+to+page&page=1271}}</ref>. Biroq, [[Transiordaniya memorandumi]] Transiordaniya amirligi hududlarida yahudiylarning oʻrnashishini taqiqlagan<ref>[https://books.google.com/books?id=ATQQ0FMS1FQC&pg=PA348 ''The British Empire in the Middle East, 1945–1951''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128023422/https://books.google.com/books?id=ATQQ0FMS1FQC&pg=PA348 |date=28 November 2022 }}, p. 348. William Roger Louis, Clarendon Press, 1984</ref>.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining rezolyutsiyasi eʼlon qilinganidan soʻng, arab va yahudiy jamoalari oʻrtasida fuqarolar urushi boshlandi va urush natijasida Britaniya hukmronligi asta-sekin zaiflashib borgan. 1947-yil 16-dekabrda [[Falastin politsiyasi]] aholisining koʻp qismi yahudiylar boʻlgan Tel-Aviv shahri hududidan chiqib ketgan va huquq-tartibotni saqlash vazifalarini yahudiy politsiyasiga topshirgan<ref>{{cite web|url=http://www.jta.org/1947/12/16/archive/violence-ebbs-british-police-withdrawn-from-tel-aviv-and-its-environs|title=Violence Ebbs; British Police Withdrawn from Tel Aviv and Its Environs – Jewish Telegraphic Agency|website=www.jta.org|date=16 December 1947}}</ref>. Fuqarolar urushi avj olgan sari Britaniya harbiy kuchlari Falastindan asta-sekin chiqib keta boshlagan. Koʻplab hududlar urush zonalariga aylandi. Garchi Quddus arab qoʻshinlari tomonidan qamal qilinib, shiddatli jang maydoniga aylangan boʻlsa-da, Britaniya kuchlari Quddus va Hayfada oʻz mavqelarini mustahkam saqlab qoldilar. Britaniya, asosan, oʻz evakuatsiya yoʻllarini xavfsizlashtirish maqsadida harbiy holat eʼlon qilib, vaqt-vaqti bilan janglarga aralashdi va sulh oʻrnatishga urindi. Bu davrda Falastin politsiyasi deyarli faoliyat yuritmas edi va shu sababli ijtimoiy taʼminot, suv taʼminoti hamda pochta xizmatlari kabi davlat xizmatlari toʻxtatildi. 1948-yil mart oyida barcha Britaniya sudyalari Falastindan Buyuk Britaniyaga joʻnatildi<ref>{{cite book|author=Michael J Cohen|title=Britain's Moment in Palestine: Retrospect and Perspectives, 1917–1948|url=https://books.google.com/books?id=DLPpAgAAQBAJ&pg=PA481|date=24 February 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-91364-1|pages=481–}}</ref>. 1948-yil aprel oyida inglizlar Hayfaning aksariyat qismidan chiqib ketishdi, biroq Britaniya qoʻshinlarini olib chiqish uchun port hududidagi anklavni oʻz qoʻlida saqlab qolishdi. Shuningdek, oʻz chekinishlarini himoya qilish maqsadida Hayfaga yaqin joylashgan [[RAF Ramat David]] aviabazasini ham nazoratda tutishdi. Ular shaharni tark etarkan, tartib-intizomni saqlash uchun koʻngilli politsiya kuchlarini qoldirib ketishdi. Tez orada [[Haganah]] [[Hayfa jangi|Hayfa jangida]] shaharni egalladi. Bu gʻalabadan keyin Quddusdagi Britaniya kuchlari hech qanday mahalliy boshqaruvni nazorat qilish niyati yoʻqligini, lekin oʻz kuchlarini xavfsiz va tartibli ravishda olib chiqishga xalaqit beradigan harakatlarga yoʻl qoʻymasliklarini eʼlon qildi. Harbiy sudlar bunga aralashgan har qanday shaxsni jazolashi haqida ogohlantirgan<ref>{{cite web|url=http://www.jta.org/1948/04/23/archive/british-forces-in-jerusalem-alerter-following-haifa-victory-fear-haganah-raid-on-city|title=British Forces in Jerusalem Alerter Following Haifa Victory; Fear Haganah Raid on City – Jewish Telegraphic Agency|website=www.jta.org|date=23 April 1948}}</ref><ref name=hansard>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1948/mar/10/palestine-bill|date=10 March 1948|title=PALESTINE BILL|website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]]}}</ref><ref>Herzog, Chaim and Gazit, Shlomo: ''The Arab-Israeli Wars: War and Peace in the Middle East from the 1948 War of Independence to the Present'', p. 46</ref>. Bu vaqtga kelib, Falastinning koʻp qismida Britaniya hukmronligi zaiflashgan, mamlakatning aksariyat qismi yahudiylar yoki arablar nazorati ostida oʻtgan. Ammo Britaniya Falastinni havo va dengiz orqali blokada qilishni davom ettirdi. Shunga qaramay, arab davlatlaridan kelgan koʻngillilar Falastin chegaralarini kesib oʻtib janglarda qatnashgan boʻlsa-da, Britaniya qoʻshni arab davlatlarining armiyalari muntazam Falastinga kirishiga ruxsat bermadi.

Britaniya Birlashgan Millatlar Tashkilotiga 1948-yil 1-avgustdan kechiktirmay Falastindagi mandatini tugatish niyatida ekanini maʼlum qildi<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/561c6ee353d740fb8525607d00581829/7f0af2bd897689b785256c330061d253%21OpenDocument |title='U.N. Resolution 181 (II). Future Government of Palestine, Part 1-A, Termination of Mandate, Partition and Independence |access-date=20 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207194949/http://domino.un.org/unispal.nsf/561c6ee353d740fb8525607d00581829/7f0af2bd897689b785256c330061d253%21OpenDocument |archive-date=7 February 2009 }}</ref><ref>[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/un/res181.htm U. N. Resolution 181 (II). Future Government of Palestine, Part 1-A, Termination of Mandate, Partition and Independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061029150108/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/un/res181.htm |date=29 October 2006 }}.</ref>. Biroq, 1948-yil boshida Buyuk Britaniya 15-may kuni Falastindagi mandatini yakunlashga qatʼiy qaror qilganini eʼlon qilgan. Bunga javoban AQSh Prezidenti [[Harry Truman]] 25-mart kuni BMT homiyligida boshqaruvni taklif qilib, tinch yoʻl bilan boʻlinish rejasini amalga oshirish hozircha imkonsiz ekanligini aytgan. U shunday degan edi: „Afsuski, boʻlinish rejasini hozirgi sharoitda tinch yoʻl bilan amalga oshirishning imkonsizligi ayon boʻldi… agar favqulodda choralar koʻrilmasa, Falastinda qonun va tartibni saqlay oladigan jamoat hokimiyati boʻlmaydi<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/trusteeship.htm|title=President Truman's Trusteeship Statement – 1948|website=www.mideastweb.org|qaralgan sana=2024-12-16|arxivsana=2013-03-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130309041551/http://www.mideastweb.org/trusteeship.htm}}</ref>. Muqaddas zaminda zoʻravonlik va qon toʻkilishi yuz beradi. Ushbu hudud aholisi oʻrtasida keng koʻlamli janglar muqarrar boʻladi.“ [[Britaniya parlamenti]] mandatni tugatish uchun zarur qonunni, Falastin toʻgʻrisida qonunni qabul qildi va ushbu qaror 1948-yil 29-aprelda qirollik tomonidan tasdiqlangan<ref name=Northey>{{cite book |author= Northey, Ruth (project ed.) |publisher= Bloomsbury Publishing |title= Whitaker's Britain |year=2013 |isbn=978-1-4729-0305-1 |page=127 |url= https://books.google.com/books?id=CXGuAAAAQBAJ&pg=PT127}}</ref>.

[[File:Letter from Eliahu Epstein to Harry S. Truman, May 14, 1948.jpg|thumb|Eʼlon qilingan kuni Eliahu Epstein [[Harry Truman|Harry Trumanga]] davlatning „Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 1947-yil 29-noyabrdagi qarorida tasdiqlangan chegaralar doirasida“ eʼlon qilinganligi haqida xat yozgan.]]
[[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Hoisting of the national flag during a special ceremony of elementary school children.jpg|thumb|200px|1948-yil 1-yanvarda [[Tel-Aviv|Tel-Avivda]] Yishuv bayrogʻi koʻtarildi.]]

1948-yil 14-mayga kelib, Falastinda faqat Hayfa hududida va Quddusda Britaniya kuchlari qolgan edi. Xuddi shu kuni Quddusdagi ingliz garnizoni chekindi va soʻnggi Oliy komissar general ser [[Alan Cunningham]] shaharni tark etib, dengiz orqali mamlakatdan chiqib ketish uchun Hayfaga yoʻl oldi. Boʻlgʻusi Bosh vazir [[David Ben-Gurion]] boshchiligidagi yahudiy rahbariyati Eretz-Isroilda Isroil davlati deb nomlanuvchi yahudiy davlatining tashkil etilishini eʼlon qildi<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm |title=Israel Ministry of Foreign Affairs: ''Declaration of Establishment of State of Israel: 14 May 1948'': Retrieved 10 April 2012 |access-date=9 April 2012 |archive-date=16 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116103234/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm |url-status=live }}</ref>. Bu eʼlon 1948-yil 14-may kuni tushdan keyin (yahudiy taqvimida 5708-yil 5-iyar) amalga oshirildi va yarim tunda Mandat tugashi bilan bir vaqtda kuchga kirishi belgilandi<ref>Bier, Aharon, & Slae, Bracha, ''For the sake of Jerusalem'', Mazo Publishers, 2006, p. 49</ref><ref>[[s:Declaration of Independence (Israel)|''Declaration of the Establishment of the State of Israel'']], 14 May 1948.</ref><ref>{{cite journal |author=J. Sussmann |title=Law and Judicial Practice in Israel |journal=Journal of Comparative Legislation and International Law |volume=32 |year=1950|pages=29–31}}</ref>. Shuningdek, 14-may kuni Isroilning Muvaqqat hukumati AQSh hukumatidan boʻlinish rejasi doirasida belgilangan chegaralar asosida davlatni tan olishni soʻradi<ref name=Epstein>{{cite web|title=Copy of telegram from Epstein to Shertok|url=https://www.archives.gov.il/NR/rdonlyres/BD240CA5-379D-4FAE-81A8-069902AD1E7F/0/Truman3.pdf|publisher=Government of Israel|access-date=3 May 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113183514/http://www.archives.gov.il/NR/rdonlyres/BD240CA5-379D-4FAE-81A8-069902AD1E7F/0/Truman3.pdf|archive-date=13 November 2013}}</ref>. AQSh darhol javob berib, Isroilning Muvaqqat hukumatini „de-fakto hokimiyat“ sifatida tan oldi<ref>{{cite web|url=http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=83|title=Our Documents – Press Release Announcing U.S. Recognition of Israel (1948)|website=www.ourdocuments.gov|date=9 April 2021 }}</ref>.

1948-yil 14-maydan 15-mayga oʻtar kechasi Falastin mandati rasman tugatildi va [[Isroil|Isroil Davlati]] tashkil topdi. Falastin hukumati rasmiy faoliyatini toʻxtatdi, Hayfadan chekinayotgan Britaniya kuchlarining maqomi „xorijiy hududning bosib oluvchi kuchlari“ga oʻzgardi. Falastin politsiya kuchlari rasmiy ravishda tarqatib yuborildi va qolgan xodimlar Britaniya harbiy kuchlari bilan birga evakuatsiya qilindi. Britaniya tomonidan Falastin ustidan oʻrnatilgan dengiz va havo blokadasi bekor qilindi<ref name=hansard/><ref>{{cite web|url=http://www.jta.org/1948/03/26/archive/palestine-passports-cease-to-give-british-protection-after-may-govt-announces|title=Palestine Passports Cease to Give British Protection After May Govt. Announces – Jewish Telegraphic Agency|website=www.jta.org|date=26 March 1948}}</ref>. Falastin fuqarolari endilikda Britaniya himoyasidagi shaxs maqomidan mahrum boʻldi va Mandat davrida berilgan pasportlar Britaniya himoyasini taqdim etmaydigan hujjatlarga aylandi<ref>[[Nur-eldeen Masalha|Masalha, Nur]] (1992). „Expulsion of the Palestinians.“ Institute for Palestine Studies, this edition 2001, p. 175.</ref><ref name=Khalidi>Rashid (1997). p. [https://books.google.com/books?id=bL9dfjYK2eMC&pg=PA21 21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128023459/https://books.google.com/books?id=bL9dfjYK2eMC&pg=PA21 |date=28 November 2022 }} „In 1948 half of Palestineʼs 1.4 million Arabs were uprooted from their homes and became refugees“.</ref>.

Mandat tugagach, yahudiylar va arablar oʻrtasida [[1948-yilgi Arab-Isroil urushi boshlandi]]<ref>{{Veb manbasi |url=https://kun.uz/news/2021/05/14/asr-urushi-arab-isroil-munosabatlaridagi-asosiy-muammolar#:~:text=Falastinlik%20qochqinlar%201948%20yilgi%20arab%2Disroil%20mojarosi |sarlavha=1948-yilgi Arab-Isroil urushi |sana=14-may 2021-yil |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>. Keyingi bir necha kun ichida taxminan 700 nafar livanlik, 1 876 nafar suriyalik, 4 000 nafar iroqlik va 2 800 nafar misrlik askarlar Falastin chegaralarini kesib oʻtdi<ref>Appendix IX-B, 'The Arab Expeditionary Forces to Palestine, 15/5/48, Khalidi, 1971, p. 867.</ref>. Bundan tashqari, Transiordaniyaning taxminan 4 500 nafar askari, jumladan bir necha hafta oldin Britaniya armiyasidan isteʼfoga chiqqan 38 nafar britaniyalik zobitlar, jumladan bosh qoʻmondon general [[John Bagot Glubb]] boshchiligida, Quddus va uning atrofini qamrab oluvchi korpus separatum (maxsus maʼmuriy zona) hududiga kirgan<ref>Bayliss, 1999, p. 84.</ref>, hamda BMT boʻlinish rejasi asosida arab davlatiga ajratilgan hududlarga joylashgan. 1948-1949-yillarda boʻlib oʻtgan bu urush natijasida Isroil sobiq Britaniya mandati hududining taxminan 78 foizini egallab oldi. Transiordaniya [[Iordan daryosining Gʻarbiy sohili|Gʻarbiy Sohilni]] bosib oldi va keyinchalik oʻz hududiga qoʻshib oldi, Misr esa [[Gʻazo sektori|Gʻazo sektorini]] oʻz nazoratiga oldi. Mandat tugagandan keyin Isroilda qolgan Britaniya qoʻshinlari Hayfa portidagi hudud va RAF Ramat David aviabazasida toʻplandi, bu joylar Britaniya kuchlarining chiqib ketishini qoʻllab-quvvatlash uchun saqlab qolingan edi. 1948-yil 26-mayda Britaniya RAF Ramat Davidni isroilliklarga topshirdi. 30-iyun kuni Britaniya qoʻshinlarining soʻnggi boʻlinmalari Hayfadan evakuatsiya qilindi. Hayfa porti maʼmuriy binosida Britaniya bayrogʻi tushirilib, uning oʻrniga Isroil bayrogʻi koʻtarildi. Port rasmiy ravishda isroilliklar nazoratiga topshirildi<ref>{{Cite book|last=Cohen-Hattab|first=Kobi|title=Zionism's Maritime Revolution: The Yishuv's Hold on the Land of Israel's Sea and Shores, 1917–1948|isbn=978-3-11-063352-8|date=8 July 2019|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |url=https://books.google.com/books?id=Pz_EDwAAQBAJ&pg=PA255}}</ref>.

== Siyosati ==
Mandat maʼmuriyati rasmiy ravishda Britaniya hukumati xizmatiga boʻysungan edi, biroq Peel komissiyasi uning ishonchsizligi, kadrlarning yetishmasligi va haddan tashqari markazlashganligini qayd etgan. Shuningdek, yahudiylar va arablar oʻrtasidagi etnik qarama-qarshilik butun maʼmuriyat faoliyatiga taʼsir qila boshlagan edi. Yahudiylarga vakillik qiluvchi [[Yahudiy agentligi]] va arablarga vakillik qiluvchi Arab Oliy qoʻmitasi bir vaqtning oʻzida mustaqil boshqaruv tizimlariga aylangandi. Bu holat „imperium in imperio“ (davlat ichida davlat) deya taʼriflanadi<ref>{{cite web |title=Plan of partition - Summary of the UK Palestine Royal Commission (Peel Commission) report - League of Nations/Non-UN document |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-197740/ |website=un.org}}</ref>.

== Demografiyasi ==
1920-yilda taxminan 750 000 aholiga ega boʻlgan bu koʻp millatli hududda, asosan arab tilida soʻzlashuvchi musulmonlar istiqomat qilgan. Ular orasida Beersheba hududi va uning janubi-sharqiy qismlarida joylashgan baduinlar ham boʻlgan (1922-yilgi aholi roʻyxatiga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi soni 103 331 kishini tashkil etgan). Shuningdek, hududda yahudiylar (ular umumiy aholining taxminan 11 foizini tashkil etgan) va boshqa kichik guruhlar: [[druzlar]], [[suriyaliklar]], [[sudanliklar]], [[Somali|somaliliklar]], [[cherkaslar]], [[misrliklar]], [[qibtiylar]], [[yunonlar]] va [[Hijoz|Hijozdan]] kelgan arablar yashagan. Aholining diniy tarkibi quyidagicha boʻlgan:

* 1922-yilgi birinchi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, jami aholining soni 757 182 boʻlib, ularning 78% musulmonlar, 11% yahudiylar va 10% xristianlar edi.
* 1931-yilgi ikkinchi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, jami aholining soni 1 035 154 kishini tashkil etgan. Ularning 73,4% musulmonlar, 16,9% yahudiylar va 8,6% xristianlar edi.
Ikkita roʻyxatga olish oʻrtasidagi farq, shuningdek tugʻilish, oʻlish va immigratsiya haqidagi maʼlumotlar orasidagi tafovutlar natijasida, ikkinchi roʻyxat mualliflari oraliq yillarda taxminan 9 000 yahudiy va 4 000 arabning noqonuniy ravishda immigratsiyani amalga oshirgan, degan xulosaga kelishgan.

=== Aholi oʻsishi va demografik koʻrsatkichlar ===

1936-yil oxirida, aholi soni taxminan 1 300 000 ga yetgan, ulardan 384 000 nafarini yahudiylar tashkil qilgan. Arablar soni ham tez sur’atlarda oʻsib borgan, bunga asosan [[Usmonli imperiyasi]] tomonidan joriy etilgan majburiy harbiy xizmatning bekor qilinishi, bezgakka qarshi kurash va sogʻliqni saqlash xizmatlarining yaxshilanishi sabab boʻlgan. Absolyut raqamlarda arablarning soni yahudiylar soniga nisbatan koʻproq oʻsgan boʻlsa-da, nisbatan olganda yahudiylar soni 1922-yilda 13% ni tashkil qilgan, bu koʻrsatkich 1936-yilga kelib 30% ga yaqinlashgan. 1939-yilda qabul qilingan ''White paper'' siyosati yahudiy immigratsiyasiga cheklovlar kiritgan. 1939-yilga kelib hudud aholisi 1 500 000 dan oshgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://uza.uz/oz/posts/isroil-falastin-mojaroning-tarixi-sababi-va-ehtimoliy-oqibati_551272#:~:text=1939%20yilga%20kelib%2C%20Falastin%20aholisi%20taxminan%201%2C5%20million%20kishini%20tashkil%20etdi%2C%20ularning%20445%20ming%20nafari%20yahudiy%20edi |sarlavha=1939-yildagi aholi soni |qaralgan sana=16-dekabr 2024-yil}}</ref>, bunda yahudiylar soni 450 000 ga yetgani va bu umumiy aholining uchdan biriga yaqinlashgani aytilgan. 1945-yilgi demografik tadqiqot natijalariga koʻra, aholi soni 1 764 520 nafar boʻlgan. Bu raqam quyidagi tarzda taqsimlangan:

* 1 061 270 musulmonlar
* 553 600 yahudiylar
* 135 550 xristianlar
* 14 100 boshqa guruhlar vakillari.

{| class="sortable wikitable" style="text-align:right;"
|-
! Yil !! Umumiy !! Musulmonlar !! Yahudiylar !! Xristianlar !! Boshqalar
|-
! 1922
| {{formatnum:752048}} || {{formatnum:589177}}<br />(78%) || {{formatnum:83790}}<br />(11%) || {{formatnum:71464}}<br />(10%) || {{formatnum:7617}}<br />(1%)
|-
! 1931
| {{formatnum:1036339}} || {{formatnum:761922}}<br />(74%) || {{formatnum:175138}}<br />(17%) || {{formatnum:89134}}<br />(9%) || {{formatnum:10145}}<br />(1%)
|-
! 1945
| {{formatnum:1764520}} || {{formatnum:1061270}}<br />(60%) || {{formatnum:553600}}<br />(31%) || {{formatnum:135550}}<br />(8%) || {{formatnum:14100}}<br />(1%)
|-
| style="text-align:center;" | 1922–1945-yillarda oʻrtacha yillik
aholi sonining oʻsish sur’ati
| 3.8% || 2.6% || 8.6% || 2.8% || 2.7%
|}

=== Tumanlar boʻyicha ===
[[File:Mandatory Palestine - Population by Municipality (1945).svg|thumb|1945-yildagi Falastindagi Britaniya mandati hududidagi munitsipalitetlarning aholi soni boʻyicha xaritasi{{legend|#A50021|150,000 dan ortiq}}
{{legend|#D2152F|100,000}}
{{legend|#E62735|50,000}}
{{legend|#F53D3D|20,000}}
{{legend|#F57856|10,000}}
{{legend|#F5AC75|5,000}}
{{legend|#F5D7BC|2,000}}
{{legend|#F5D7BC|1,000}}
{{legend|#FAE6DC|500}}
{{legend|#FFF6F3|500 dan kam}}
{{legend|#CCC0C0|[[Negev]] sahrosidagi ko‘chmanchilar hududi}}]]
1945-yilda Mandatning 16 ta tumanining har biriga oid diniy demografik maʼlumotlar quyidagi jadvalda aks ettirilgan.
{|class="sortable wikitable" style="text-align:right;"
|- style="background:#e9e9e9;"
!colspan="9" style="background:#e9e9e9;font-size:110%"| 1945-yilgi Falastinning tuman boʻyicha demografik koʻrsatkichlari<ref>{{cite book|title=A Survey of Palestine: Prepared in December, 1945 and January, 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry |pages=12–13|volume=1|publisher=Institute for Palestine Studies| year=1991|isbn=978-0-88728-211-9|author=prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry.}}</ref>
|-
! rowspan="2"| Tuman
! rowspan="2"| Quyi tuman
! colspan="2"| Musulmolar
! colspan="2"| Yahudiylar
! colspan="2"| Xristianlar
! rowspan="2"| Umumiy
|-
! Soni !! style="text-align:right;" | %
! Soni !! style="text-align:right;" | %
! Soni !! style="text-align:right;" | %
|-
| style="text-align:left;"| Haifa
|align="left"| Hayfa
| {{formatnum:95970}} || 38%
| {{formatnum:119020}} || 47%
| {{formatnum:33710}} || 13%
| {{formatnum:253450}}
|-
| style="text-align:left;" rowspan="5"| Galilee
|align="left"| Akka
| {{formatnum:51130}} || 69%
| {{formatnum:3030}} || 4%
| {{formatnum:11800}} || 16%
| {{formatnum:73600}}
|-
|align="left"| Bisan
| {{formatnum:16660}} || 67%
| {{formatnum:7590}} || 30%
| 680 || 3%
| {{formatnum:24950}}
|-
|align="left"| Nazaret
| {{formatnum:30160}} || 60%
| {{formatnum:7980}} || 16%
| {{formatnum:11770}} || 24%
| {{formatnum:49910}}
|-
|align="left"| Safad
| {{formatnum:47310}} || 83%
| {{formatnum:7170}} || 13%
| {{formatnum:1630}} || 3%
| {{formatnum:56970}}
|-
|align="left"| Tiberiya
| {{formatnum:23940}} || 58%
| {{formatnum:13640}} || 33%
| {{formatnum:2470}} || 6%
| {{formatnum:41470}}
|-
| style="text-align:left;" rowspan="2"| Lidda
|align="left"| Yaffa
| {{formatnum:95980}} || 24%
| {{formatnum:295160}} || 72%
| {{formatnum:17790}} || 4%
| {{formatnum:409290}}
|-
|align="left"| Ramla
| {{formatnum:95590}} || 71%
| {{formatnum:31590}} || 24%
| {{formatnum:5840}} || 4%
| {{formatnum:134030}}
|-
| style="text-align:left;" rowspan="3"| Samariya
|align="left"| Jenin
| {{formatnum:60000}} || 98%
| deyarli yoʻq || 1%
| {{formatnum:1210}} || 2%
| {{formatnum:61210}}
|-
|align="left"| [[Nablus]]
| {{formatnum:92810}} || 98%
| deyarli yoʻq || 1%
| {{formatnum:1560}} || 2%
| {{formatnum:94600}}
|-
|align="left"| [[Tulkarm tumani|Tulkarm]]
| {{formatnum:76460}} || 82%
| {{formatnum:16180}} || 17%
| 380 || 1%
| {{formatnum:93220}}
|-
| style="text-align:left;" rowspan="3"| Quddus
|align="left"| Hebron
| {{formatnum:92640}} || 99%
| 300 || 1%
| 170 || 1%
| {{formatnum:93120}}
|-
|align="left"| Quddus
| {{formatnum:104460}} || 41%
| {{formatnum:102520}} || 40%
| {{formatnum:46130}} || 18%
| {{formatnum:253270}}
|-
|align="left"| [[Ramalla]]
| {{formatnum:40520}} || 83%
| deyarli yoʻq || 1%
| {{formatnum:8410}} || 17%
| {{formatnum:48930}}
|-
| style="text-align:left;" rowspan="2"| Gʻazo
|align="left"| Birsheba
| {{formatnum:6270}} || 90%
| 510 || 7%
| 210 || 3%
| {{formatnum:7000}}
|-
|align="left"| Gʻazo
| {{formatnum:145700}} || 97%
| {{formatnum:3540}} || 2%
| {{formatnum:1300}} || 1%
| {{formatnum:150540}}
|-
| style="text-align:left;" colspan="2"| Umumiy
| {{formatnum:1076780}} || 58%
| {{formatnum:608230}} || 33%
| {{formatnum:145060}} || 9%
| {{formatnum:1845560}}
|}

=== Shaharlari ===
Quyidagi jadvalda mandat davrining boshlanishi – 1922-yilda oʻtkazilgan Falastin aholisini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Falastinning shahar hududlarida yashovchi aholi soni koʻrsatilgan<ref>[[:File:J. B. Barron, ed. Palestine, Report and General Abstracts of the Census of 1922. Government of Palestine.djvu]], page 9</ref>.
{| class="wikitable"
! Munitsipaliteti !! Musulmonlar !! Yahudiylar !! Xristianlar !! Druzlar !! Samariliklar !! Bahoiylar !! Metaviliylar !! Hindlar !! Sikhlar !! Umumiy
|-
| '''Quddus'''|| 13413 || 33971 || 14699 || 6 || 0 || 0 || 0 || 484 || 5 || '''62578'''
|-
| '''Yaffa'''|| 20699 || 20152 || 6850 || 0 || 8 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''47709'''
|-
| '''Hayfa'''|| 9377 || 6230 || 8863 || 12 || 0 || 152 || 0 || 0 || 0 || '''24634'''
|-
| '''Gʻazo'''|| 16722 || 54 || 701 || 0 || 0 || 0 || 3 || 0 || 0 || '''17480'''
|-
| '''Hebron'''|| 16074 || 430 || 73 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''16577'''
|-
| '''Nablus'''|| 15238 || 16 || 544 || 2 || 147 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''15947'''
|-
| '''Safad'''|| 5431 || 2986 || 343 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''8761'''
|-
| '''Lidda'''|| 7166 || 11 || 926 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''8103'''
|-
| '''Nazaret'''|| 2486 || 53 || 4885 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''7424'''
|-
| '''Ramla'''|| 5837 || 35 || 1440 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''7312'''
|-
| '''Tiberiya'''|| 2096 || 4427 || 422 || 1 || 0 || 4 || 0 || 0 || 0 || '''6950'''
|-
| '''Baytullahm'''|| 818 || 2 || 5838 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''6658'''
|-
| '''Akka'''|| 4883 || 78 || 1344 || 13 || 0 || 102 || 0 || 0 || 0 || '''6420'''
|-
| '''Majdal'''|| 5064 || 0 || 33 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''5097'''
|-
| '''Xon Yunis'''|| 3866 || 1 || 23 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''3890'''
|-
| '''Tulkarm'''|| 3109 || 23 || 208 || 1 || 8 || 1 || 0 || 0 || 0 || '''3350'''
|-
| '''Ramalla'''|| 125 || 7 || 2972 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''3104'''
|-
| '''Bayt Jala'''|| 41 || 0 || 3060 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''3101'''
|-
| '''Jenin'''|| 2307 || 7 || 108 || 0 || 0 || 0 || 0 || 212 || 3 || '''2637'''
|-
| '''Birsheba'''|| 2012 || 98 || 235 || 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''2356'''
|-
| '''Shfaram'''|| 623 || 0 || 1263 || 402 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''2288'''
|-
| '''Bisan'''|| 1687 || 41 || 213 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || '''1941'''
|-
| Umumiy|| '''139074'''|| '''68622'''|| '''55043'''|| '''449'''|| '''163'''|| '''259'''|| '''3'''|| '''696'''|| '''8'''|| '''264317'''
|}

== Davlat boshqaruvi ==
1922-yil avgustdagi Falastin Kengashi farmoni shartlariga koʻra, Mandat hududi tumanlarga boʻlingan va ular Buyuk Britaniyaning Falastin mandati boʻyicha Oliy komissari maʼmuriyati tomonidan boshqarilgan<ref>[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656 The Palestine Order in Council, 10 August 1922, article 11] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140916132453/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656 |date=16 September 2014 }}: „The High Commissioner may, with the approval of a Secretary of State, by Proclamation divide Palestine into administrative divisions or districts in such manner and with such subdivisions as may be convenient for purposes of administration describing the boundaries thereof and assigning names thereto.“</ref>.

Britaniya Usmonli imperiyasining ''millet'' nomli tizimini davom ettirgan. Bosh Komissar Pravoslav Ravvinatini tashkil etib, oʻzgartirilgan millet tizimini saqlab qolgan. Bu tizim faqat 11 ta diniy jamoalarni tan olgan: musulmonlar, yahudiylar va toʻqqizta xristian mazhabi (ular orasida xristian [[Protestantizm|protestant]] cherkovlari yoʻq edi). Tan olinmagan jamoalardagi shaxslar millet tizimidan chetda qolgan. Natijada, diniy jamoalararo nikohlar taqiqlangan. Turli jamoalar oʻrtasidagi shaxsiy aloqalar ham cheklangan edi.

Diniy sudlardan tashqari, sud tizimi Britaniya qonunchiligi asosida tashkil etilgan boʻlib, unda apellyatsiya yurisdiksiyasiga, hamda Markaziy Jinoyat sudlari ustidan nazorat qilish vakolatiga ega boʻlgan Oliy sud mavjud edi. Ketma-ket boʻlgan beshta Oliy sud raislari quyidagilardir:

* Ser Thomas Haycraft (1921–1927){{sfn|Likhovski|2006|p=64}}
* Ser Michael McDonnell (1927–1936){{sfn|Likhovski|2006|p=64}}
* Ser Harry Trusted<ref>{{cite web|url=http://www.jta.org/1936/10/27/archive/h-h-trusted-named-chief-justice-of-palestine|title=H.h. Trusted Named Chief Justice of Palestine|date=27 October 1936|publisher=Jewish Telegraphic Agency|access-date=18 November 2015}}</ref> (1936–1941; 1938-yilda ritsar unvoni bilan taqdirlangan)
* Frederick Gordon-Smith (1941–1944){{sfn|Likhovski|2006|p=74}}
* Ser William Fitzgerald (1944–1948){{sfn|Likhovski|2006|p=75}}

''The Palestine Post'' gazetasi 1932-yilda Gershon Agron tomonidan tashkil etilgan. 1950-yilda uning nomi ''The Jerusalem Post'' ga oʻzgartirilgan. 1923-yilda esa Pinxas Rutenberg ilk Falastin elektr kompaniyasini tashkil etgan, bu kompaniya 1961-yilda Isroil elektr korporatsiyasi deb qayta nomlangan.

== Iqtisodiyoti ==
{{multiple image
| footer            = 
| image1            = Palestine stamp.jpg
| caption1          = 1927-yilgi Falastindagi Britaniya mandatining pochtasi markasi.
| width1            = 93
| image2            = عملة فلسطينية معدنية.jpg
| caption2          = 1941-yilda zarb etilgan Falastindagi Britaniya mandatining tangasi.

| width2            = 108
| image3            = Stamp palestine 10 mils.jpg
| caption3          = 1927-yilgi Falastindagi Britaniya mandatining gerb markasi.
| width3            = 90
| image4            = Mill (British Mandate for Palestine currency, 1927).jpg
| width4            = 110
| caption4          = 1927-yilda zarb etilgan Falastindagi Britaniya mandatining tangasi.

}}

1922-yildan 1947-yilgacha yahudiy iqtisodiyotining yillik oʻsish sur’ati 13,2% ni tashkil etgan, bu asosan immigratsiya va xorijiy kapital hisobiga amalga oshgan. Arab iqtisodiyotining oʻsish sur’ati esa bu davrda 6,5% edi. Jon boshiga hisoblaganda, bu koʻrsatkichlar mos ravishda 4,8% va 3,6% ni tashkil etgan. 1936-yilga kelib, yahudiylarning daromadi arablarning daromadidan 2,6 barobarga koʻpaygan{{sfn|Khalidi|2006|pp=13–14}}. Boshqa arab mamlakatlariga qaraganda, falastinlik arablar biroz koʻproq daromadga ega edilar{{sfn|Khalidi|2006|p=27}}.

1923-yilda Pinxas Rutenberg tomonidan Yaffa elektr kompaniyasi tashkil etilgan va keyinchalik bu kompaniya yangi tashkil etilgan Falastin elektr korporatsiyasiga qoʻshilgan. 1933-yilda Birinchi Iordan gidroelektr stansiyasi ishga tushirilgan. 1926-yilda Tnuva sut mahsulotlari zavodi, 1927-yilda Angel novvoyxonasi va 1934-yilda Falastin Havo Yoʻllari tashkil etilgan. Elektr tokidan asosan [[Tel-Aviv]] va [[Hayfa]]da joylashgan sanoat korxonalari foydalanib kelgan. 1930-yillarning boshlariga kelib, Tel-Avivda ustaxona va fabrikalar soni Hayfaga qaraganda koʻproq boʻlsa-da, har ikki shaharda sanoat uchun elektr quvvatiga talab deyarli bir xil edi<ref>Shamir, Ronen (2013). ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press.</ref>.

Mamlakatning eng yirik sanoat hududi Hayfada joylashgan boʻlib, xodimlar uchun koʻplab uy-joy binolari qurilgan<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/news/features/haifa-s-glass-house-transparent-but-still-an-israeli-mystery-1.422686 |title=Haifa's glass house transparent, but still an Israeli mystery |work=Haaretz |author=Noam Dvir |date=5 April 2012}}</ref>.

1939-yillar atrofida BMTning [[Inson taraqqiyoti indeksi]] hisob kitoblariga koʻra, 36 ta mamlakat ichida Falastin yahudiylari 15-oʻrinda, falastinlik arablar 30-oʻrinda, Misr 33-oʻrinda va Turkiya 35-oʻrinda boʻlgan{{sfn|Khalidi|2006|p=16}}. 1942-yilda Falastin yahudiylari asosan shahar joylarda (76,2%), arablar esa asosan qishloq joylarda yashagan (68,3%){{sfn|Khalidi|2006|p=17}}. Umuman olganda, Xolidiyning xulosasiga koʻra, falastinlik arab jamiyati yahudiylar jamiyatidan past boʻlsa-da, mintaqadagi boshqa arab jamiyatlari bilan teng ravishda rivojlangan va baʼzi mamlakatlarga qaraganda ancha ilgarilab ham ketgan{{sfn|Khalidi|2006|pp=29–30}}.

== Taʼlimi ==
Britaniya mandati davrida mamlakat iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlandi. 1919-yilda yahudiy jamoasi markazlashtirilgan ibroniy maktablar tizimini tashkil etdi va keyingi yilda Vakillar Kengashi, Yahudiy Milliy Kengashi va Histadrut mehnat federatsiyasini tuzdi. 1924-yilda [[Texnion universiteti]] va 1925-yilda Quddusdagi [[Ibroniy universiteti]] tashkil etildi.

1920-yillardan boshlab, kelib chiqishi arab boʻlgan falastinliklar tomonidan oliy taʼlim muassasasini tashkil etishga bir necha bor urinishlar boʻlgan, ammo bu amalga oshmagan. Isroillik tarixchi Ilan Pappé bu holatni „sionistik bosim, Britaniya tomonidan arablarga nisbatan irqchilik qilishi va resurslarning yetishmasligi“ sabablari bilan izohlagan. U shuningdek, „Britaniya hokimiyatining mustamlakachilik mentaliteti, falastinliklarni zulm qilinishi mumkin boʻlgan navbatdagi mustamlaka xalq sifatida koʻrgan, sionist koʻchmanchilarni esa oʻzlariga yaqin mustamlakachilar sifatida baholagan va bunday universitet Falastin milliy harakatini kuchaytirib yuborishidan qoʻrqqan“, deb qoʻshimcha qilgan<ref>{{cite web|url=https://www.palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/Why%20Only%20a%20Hebrew%20University.pdf|title=Why Only a Hebrew University? The Tale of the Arab University in Mandatory Jerusalem|work=Jerusalem Quarterly|accessdate=16 April 2023|year=2023|publisher=Institute for Palestine Studies}}</ref>.

1932-yilda savodxonlik darajasi yahudiylar orasida 86%, falastinlik arablar orasida esa 22% edi. Ammo arablar orasida savodxonlik darajasi keyingi yillarda muntazam ravishda oshib borgan. Taqqoslaganda, falastinlik arablarning savodxonlik darajasi [[Misr]] va [[Turkiya|Turkiyaga]] qaraganda yuqori, ammo Livanga qaraganda pastroq edi{{sfn|Khalidi|2006|pp=14, 24}}.

== Galereya ==
<gallery>
File:Palestine-WW1-3.jpg|Britaniyalik general [[Edmund Allenbi|Edmund Allenbining]] Falastin kampaniyasidagi so‘nggi hujumlari Britaniyaga bu hudud ustidan nazoratni ta’minladi.
File:Field Marshal Allenby British troops Jerusalem dec 11 1917.jpg|General Allenbi 1917-yil 11-dekabrda Britaniya qo‘shinlari bilan [[Quddus|Quddusga]] kirib kelgan (Allenbi keyinchalik, 1919-yil aprelida, feldmarshal unvoniga sazovor bo‘lgan).
File:Big Gen Watson Mayor Jerusalem Dec 1917.jpg|1917-yil dekabr oyida brigada generali Watson [[Quddus]] shahri meri [[Huseyn al-Husayniy]] bilan uchrashuv o‘tkazgan.
File:Ottoman surrender of Jerusalem restored.jpg|1917-yil 9-dekabrda Quddus jangi oqibatida Usmonli imperiyasi Quddus shahrini Britaniya kuchlariga topshirishi.
File:GPO, Jerusalem.jpg|Quddus shahridagi Yaffa ko‘chasida joylashgan markaziy pochta bo‘limi.
File:Rockefeller Tower Jerusalem.jpg|[[Britaniya mandati]] davrida Quddusda qurilgan [[Falastin arxeologiya muzeyi]]. 1967-yildan beri Rokfeller arxeologiya muzeyi nomi bilan atalib kelingan.
File:Central Post Office in Yaffo.JPG|[[Yaffa|Yaffadagi]] markaziy pochta bo‘limi.
Jaffa, Alhambra Cinema. Arab cinema in Jaffa, 'Alhambra' LOC matpc.00267.jpg|Yaffadagi Alhambra kinoteatri
File:Anglo-Palestine Bank.jpg|[[Angliya–Falastin banki]].
File:Western Wall Jerusalem 1933.jpg|G‘arbiy devor (1933-yil).
File:British Mandate tribunal building.jpg|Quddus shahrining Kiryat Shmuel hududidagi Britaniya mandatiga tegishli Oliy harbiy tribunal.
File:PikiWiki Israel 612 YMCA י.מ.ק.א..JPG|Quddusda Britaniya mandati davrida qurib bitkazilgan YMCA binosi. 
File:Jericho entertainment by the Palestine Broadcasting Service LOC matpc.20162.jpg|Falastin radioeshittirish xizmati tomonidan [[Iyerixon|Iyerixonda]] taqdim etilgan ko‘ngilochar dastur. Ushbu xizmat o‘z dasturlarini arab, ibroniy va ingliz tillarida tayyorlagan.
File:Bevingrad2.jpg|Quddusda joylashgan „Bevingrad“ – tikanli simli toʻsiq ortidagi Rus majmuasi.
File:British mailbox Jerusalem.jpg|Quddusda mandat davrida oʻrnatilgan xat qutisi.
File:Palestine1941.jpg|1941-yilgi tanga pul
File:CurfewPalestine 01.jpg|1946-yilda Sharqiy Falastindagi Britaniya harbiy qo‘mondoni tomonidan berilgan harakat va komendantlik soati ruxsatnomasi.
File:Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg|Falastin dengizchilar bayrog‘i.
Palestine Mandate Customs and Postal Services Ensign 1929-1948.svg|Falastin bojxona va pochta xizmatlari bayrog‘i.
Flag of the of the High Commissioner of Palestine 1948.svg|Oliy komissar bayrog‘i.
</gallery>

== Yana qarang ==
* [[Falastin jurnalistikasi tarixi]]
* [[Falastin qishloq xo‘jaligi tarixi]]
* [[Falastin qo‘mondonligi]]
* [[Falastin funti]]
* [[Isroil Mustaqillik Deklaratsiyasi]]

== Izohlar ==
<references group="lower-alpha"/>
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
{{refbegin|40em}}
* {{Cite journal |last=Bar-Yosef |first=Eitan |date=Spring–Summer 2017 |title=Bonding with the British: Colonial Nostalgia and the Idealization of Mandatory Palestine in Israeli Literature and Culture after 1967 |url=https://archive.org/details/jewish-social-studies_spring-summer-2017_22_3/page/130 |journal=[[Jewish Social Studies]] |volume=22 |issue=3 |pages=1–37 |doi=10.2979/jewisocistud.22.3.01 |issn=0021-6704 |jstor=10.2979/jewisocistud.22.3.01}}
* {{Cite book |last=Cohen |first=Michael Joseph |url=https://books.google.com/books?id=CbLpAgAAQBAJ |title=Britain's moment in Palestine: retrospect and perspectives, 1917-48 |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-72985-7 |series=Israeli history, politics and society |location=Abingdon, Oxon}}
* {{Cite book |last=Eini |first=Roza I. M. el- |url=https://books.google.com/books?id=1sCRAgAAQBAJ |title=Mandated landscape: British imperial rule in Palestine, 1929-1948 |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-7146-5426-3 |location=London}}
* {{Cite book |last=Galnoor |first=Itzhak |url=https://archive.org/details/partitionofpales0000galn |title=The partition of Palestine: decision crossroads in the Zionist movement |date=1995 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-2193-2 |series=SUNY series in Israeli studies |location=Albany, NY |url-access=registration}}
* {{Cite book |last=Hanna |first=Paul Lamont |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015004891787&seq=1 |title=British policy in Palestine  |date=1942 |publisher=American Council of Public Affairs |location=Washington, D.C. |oclc=3485546}}
* {{Cite book |last=Harris |first=Kenneth |author-link=Kenneth Harris (journalist) |url=https://archive.org/details/attlee0000harr |title=Attlee |date=1982 |publisher=[[Weidenfeld and Nicolson]] |isbn=978-0-297-77993-3 |location=London |pages=388–400 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last=Kamel |first=Lorenzo |date=April 2014 |title=Whose Land? Land Tenure in Late Nineteenth- and Early Twentieth-Century Palestine |journal=[[British Journal of Middle Eastern Studies]] |volume=41 |issue=2 |pages=230–242 |doi=10.1080/13530194.2013.878518 |issn=1353-0194 |jstor=43917062}}
* {{Cite book |last=Miller |first=Rory |url=https://books.google.com/books?id=HFyCQaonl68C |title=Britain, Palestine and Empire: the mandate years |date=2010 |publisher=[[Ashgate Publishing]] |isbn=978-0-7546-6808-4 |location=Farnham}}
* {{Cite book |last=Morgan |first=Kenneth O. |url=https://archive.org/details/peoplespeacebrit0000morg |title=The people's peace: British history 1945-1989 |date=1990 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-822764-9 |location=Oxford |pages=49–52}}
* {{Cite journal |last=Ravndal |first=Ellen Jenny |date=15 September 2010 |title=Exit Britain: British Withdrawal From the Palestine Mandate in the Early Cold War, 1947–1948 |journal=Diplomacy & Statecraft |volume=21 |issue=3 |pages=416–433 |doi=10.1080/09592296.2010.508409 |issn=0959-2296}}
* {{Cite journal |last=Roberts |first=Nicholas E. |date=March 2011 |title=Re-Remembering the Mandate: Historiographical Debates and Revisionist History in the Study of British Palestine: Re-Remembering the Mandate |journal=[[History Compass]] |volume=9 |issue=3 |pages=215–230 |doi=10.1111/j.1478-0542.2010.00751.x}}
* {{Cite thesis |last=Sargent |first=Andrew |title=The British Labour Party and Palestine 1917-1949 |date=1980 |degree=PhD |publisher=[[University of Nottingham]] |url=https://eprints.nottingham.ac.uk/11289/1/280995.pdf }}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite journal |last=Shelef |first=Nadav G. |date=Spring 2004 |title=From "Both Banks of the Jordan" to the "Whole Land of Israel:" Ideological Change in Revisionist Zionism |journal=[[Israel Studies]] |volume=9 |issue=1 |pages=125–148 |issn=1084-9513 |jstor=30245747}}
* {{Cite journal |last=Sinanoglou |first=Penny |date=March 2009 |title=British Plans for the Partition of Palestine, 1929-1938 |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_2009-03_52_1/page/n134 |journal=[[The Historical Journal]] |volume=52 |issue=1 |pages=131–152 |doi=10.1017/S0018246X08007346 |issn=0018-246X |jstor=40264161}}
* {{Cite journal |last=Wright |first=Quincy |author-link=Quincy Wright |date=September 1926 |title=The Palestine Problem |url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1926-09_41_3/page/n60 |journal=[[Political Science Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=384–412 |doi=10.2307/2142128 |issn=0032-3195 |jstor=2142128 |jstor-access=free}}
{{refend}}
== Havolalar ==
* {{Commons category-inline|British Mandate of Palestine|Falastindagi Britaniya mandati}}
{{Andoza:Britaniyaning dengiz orti hududlari}}
{{Authority control}}

[[Turkum:Gʻarbiy Osiyodagi tarixiy davlatlar]]
[[Turkum:Iordaniyada XX asr]]
[[Turkum:Britaniya imperiyasi 1930-yillarda]]
[[Turkum:Osiyoda 1920-yillarda tashkil etilgan muassasalar]]
[[Turkum:Levant tarixi]]