Ziyosfera

Falun koni

Фалун кони ((шведча: Фалу Грува)) – Швециянинг Фалун округидаги кон бўлиб, 10-асрдан 1992-йилгача минг йил фаолият юритган. Ушбу кон Европанинг мисга[1] бўлган эҳтиёжининг учдан икки қисмини ишлаб чиқарди ва 17-асрда Швециянинг кўплаб урушларини молиялаштиришга ёрдам берди. Кондаги технологик ўзгаришлар икки аср давомида бутун дунё бўйлаб тоғ-кон саноатига катта таъсир кўрсатди[2]. Фалун кони ҳозирда музей бўлган ва 2001-йилда УНЕСCОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.

Фалун кони

Швеция, Даларна округи,
Координаталар 60°35′56″Н 15°36′44″Э / 60.59889°Н 15.61222°Э / 60.59889; 15.61222
Фалундаги мис кони

Тарихи

Фалун конида кон ишлари қачон бошланганлиги ҳақида ёзма маълумотлар йўқ. Археология ва геология тадқиқотлар шуни кўрсатадики, кондаги қазиш ишлари биринчи бўлиб 1000-йилларда бошланган. 850-йилгача ҳеч қандай муҳим фаолият бошланмаган, аммо кон баъзи маълумотларга кўра аниқ 1080-йилга келиб ишлаган. Х асрга оид буюмларда кондан олинган мис топилган. Дастлабки ишлар кичик миқёсда бўлиб, маҳаллий деҳқонлар руда йиғиш, уни эритиш ва металлни маиший эҳтиёжлар учун ишлатиш билан шуғулланган[3].

Тахминан 1275-йилдан 1290й-илгача Швеция қироли Магнус ИИИ даврида янада профессионал операция бошланди. Лüбеcклик зодагонлар ва хорижлик савдогарлар деҳқонларни ўринларини эгаллаб олишди. Савдогарлар мисни Европада ташиш ва сотиш билан бирга, мисни қазиб олиш жараёнларига таъсир кўрсатдилар ва қазиб олиш учун ишлатиладиган усуллар ва технологияни ишлаб чиқдилар. Кон ҳақидаги биринчи ёзма ҳужжат 1288-йилга тегишли; унда Вäстерåс черкови кўчмас мулк эвазига коннинг 12,5% улушини сотиб олгани қайд этилган[4].

ХИВ асрнинг ўрталарига келиб, кон муҳим миллий ресурсга айланди ва Швеция давлатининг келгуси асрлардаги даромадларининг энг катта қисми кондан тушади. Ўша пайтдаги қирол Магнус ИВ Фалун кони ҳудудларига шахсан ташриф буюрди ва ҳукумдорнинг молиявий манфаатларини таъминловчи кончилик операциялари низоми чартерни тузди[5].

Усуллари

Кончиликда ишлатиладиган аравалар ва бошқа асбоблар.

Мис қазиб олишнинг асосий усули тошни ёнғин ўчириш деб номланувчи катта оловлар орқали иситиш эди. Тош совиганида, у мўрт бўлиб, ёрилиб кетади, бу эса ханжар ва болға каби қўлда ишлайдиган асбоблар билан ишлашга имкон беради. Руда кондан олиб чиқилгач, у очиқ ўчоқларда олтингугурт миқдорини камайтириш учун қиздирилган. Қалин, заҳарли тутун Фалун ҳудудининг асрлар давомида ажралиб турадиган хусусиятидан бири бўлиб келган. Қиздирилганидан кейин руда эритилди; унинг чиқиши мисга бой материал эди. Қиздириш ва эритиш технологияси хом мис ишлаб чиқарилгунга қадар бир неча марта такрорланган. Бу кондан олинган якуний маҳсулот мис эди; кейинги тозалаш бошқа жойларда мисни қайта ишлаш заводларида амалга оширилди. Бу жараён ВИИ аср давомида, то ХИХ аср[6] охиригача ҳеч қандай катта ўзгаришсиз қўлланган. Ёнғин ўчириш ва дренажлаш усуллари ва технологияси Германия конларидан масалан, Ҳарз тоғларида олиб келинган бўлиши мумкин.

Эркин кончилари

1347-йилдаги низом асосида яратилган Фалун конининг ташкилий тузилмаси ўз даврида ривожланган. Эркин кончилар мис эритиш заводларидаги эгаликларига мутаносиб равишда, мисни қазиб олиш жараёнлари аксияларига ҳам эга эдилар. Ушбу тузилма замонавий аксиядорлик жамиятларининг асосчиси бўлган ва эски кон компаниясининг замонавий вориси Стора Энсони кўпинча дунёдаги энг қадимги аксиядорлар жамияти деб аташади[2].

Олтин даври

ХВИИ асрда ишлаб чиқариш қуввати энг юқори чўққига чиқди. Бу вақт ичида кондан олинган маҳсулот Швециянинг буюк куч давридаги турли урушларини молиялаштириш учун ишлатилган. Швеция Хусусий кенгаши конни халқ хазинаси ва қал’аси деб атаган. Энг юқори ишлаб чиқариш нуқтаси 1650-йилда содир бўлган бўлиб, кунига 3000 тоннадан ортиқ мис ишлаб чиқарилган[1].

Тоғ деярли ярим минг йиллик олтин даврининг охирларида қазиб олинган. Олдинги ўн йилликларда ишлаб чиқариш кучайди ва 1687-йилга келиб кон кўп сонли шахталар ва ғорлар билан кесишганлиги одатий ҳол бўлиб қолди. Кон ичида юриш учун шахтанинг хариталарини яратишга катта куч сарфланди, аммо тоғнинг мустаҳкамлиги ҳақида умумий маълумот ёки ҳеч қандай тахмин ҳам йўқ эди. 1687-йилнинг ёз фаслида тоғдан мунтазам равишда катта шовқинлар эшитиларди. Ўша йилнинг ёз ўрталари арафасида асосий чуқурлар ва пойдеворлар орасидаги ажратувчи девор бўшаб қолди ва коннинг муҳим қисми қулаб тушди. Агар ёз ўрталарида, кончилар ишламайдиган йилнинг икки кунидан бирида, иккинчиси Рождество байрамида содир бўлмаганида, бу осонлик билан катта фалокатга айланиб, конда ишлайдиган юзлаб одамларни ўлдириши ва тузоққа тушиши мумкин эди[7].

1687-йилги қулашда очилган катта чуқур юз метрдан (300 фут) чуқурроқ эди, 2010-йилдаги фотосурат.

Жаҳон мероси

2001-йилда Фалун кони УНЕСCОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган, Швециядаги 15 та кондан бири. Коннинг ўзидан ташқари, Жаҳон мероси ҳудуди Фалун шаҳрини, жумладан, ХВИИ асрдаги кончиларнинг коттежларини[8], турар-жойларини ва Бергсмансбигденни ўз ичига олади, бу эркин кончилар ўрнашиб олган ва улар кўпинча ўз бойликларини акс эттирувчи мулклар қурган эди[9].

Музейи

Асосий музей биноси

1922-йилга келиб 1770-йилларда қурилган эски маъмурий бино (шведча: Стора Грувстуган) кончилик музейига айлантирилди. 1966-йилда коннинг кенгайиши туфайли бино бузиб ташланиши керак эди ва унинг нусхаси тайёрланди[10]. Ушбу музейга бир йил давомида 100 000 га яқин чет эллик ва маҳаллий аҳолилар ташриф буюришади[11]. Бу музей Фалун конида асрлар давомида қазиб олиш тарихини акс эттиради; шу жумладан фойдали қазилмаларни ишлаб чиқариш, машиналар моделлари, асбоблар ва кондаги одамлар суратларни кўриш мумкин. Шунингдек, ХВИИ асрдан бошлаб кондаги муҳим одамларнинг портретларининг катта тўпламида мавжуд[12].

Адабиётлар

  • Форсс, Томмй. Тҳе Фалун Мине. Фалун: Cоппер Мине Мусеум, 1990. 
  • Рйдберг, Свен. Стора Коппарберг - 1000 еарс оф ан индустриал аcтивитй. Гуллерс Интернатионал АБ, 1979. ИСБН 91-85228-52-4. 
  • Кжеллин, Маргарета; Эриcсон, Нина. Генуине Фалун Ред. Стоcкҳолм: Присма, 1999. ИСБН 91-518-4371-4. 
  • Ҳеcксчер, Эли Филип. Ан эcономиc ҳисторй оф Сwеден, Волуме 95. Ҳарвард Университй Пресс, 1954. ИСБН 0-674-22800-6. 
  • Интернатионал Cоунcил он Монуменц анд Ситес (ИCОМОС) (2000), Мининг Ареа оф тҳе Греат Cоппер Моунтаин ин Фалун - Адвисорй Бодй Эвалуатион (ПДФ), Унитед Натионс Эдуcатионал, Сcиэнтифиc анд Cултурал Организатион.

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „1600с - Тҳе период оф греатнесс“. Фалу Грува. 2016-йил 9-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 24-август.
  2. ↑ 2,0 2,1 ИCОМОС, п. 5
  3. ↑ Рйдберг, пп. 9–11
  4. ↑ Рйдберг, п. 12
  5. ↑ Рйдберг, п. 13
  6. ↑ Рйдберг, п. 14
  7. ↑ Рйдберг, п. 44
  8. ↑ „Тҳе тоwн оф Фалун“. Фалун Wорлд Ҳеритаге Сите. Қаралди: 2009-йил 29-октябр.[сайт ишламайди]
  9. ↑ „Ҳоместеадер эстатес“. Фалун Wорлд Ҳеритаге Сите. Қаралди: 2009-йил 29-октябр.[сайт ишламайди]
  10. ↑ „Мусеум - Виситфалун“ (2011-йил 16-апрел). 2011-йил 16-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 28-июн.
  11. ↑ Кжеллин, п.126.
  12. ↑ „Мининг Мусеум“. Фалу Грува. 2016-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 24-август. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi