Forslar
Форслар (ўзларини Эроний халқлар деб аташади) — асл келиб чиқиши ҳинд ва Юнонлар халқи. АҚСҲ, Ироқ, Афғонистон, ГФР, Австрия, Франсия, Буюкбритания, МДҲ давлатлари ва бошқа давлатларда яшашади. Умумий сони 67-миллион киши. Антропологик тарафидан ҳинд халқига о'хшаш. Форс тилида гаплашади. Ислом динининг шийит тармоғига мансубдир. Қадимги Эрон қабилалари Марказий Осиёдан милоддан аввалги 2-минг йиллик охирида жануби-ғарбий томонларига жойлашган. Улар Мидия давлатида, Ахемен авлоди қурган давлатда асосий рўл ўйнади. ВИИ асрлардаги араб босқинчилигидан кейін форслар орасида ислом дини кенг этак ёя бошлади. Форсларнинг этник тарихида араблардан сўнг турклар (11 — 12 асрлар, салжуқлар), турк-мўгуллар (13 −14 асрлар, Хулағу сулоласи) ўз изларини қолдирди. ХВИ асрнинг бошланишида форслар туркий Сефеви сулоласига тобе бўлса, 19 — асрнинг ўрталарида уларга қаджарлар ўз ҳукмдорлигини ўрнатди. ХИХ асрнинг ўртасида миллат бўлиб шаклланиши ниҳоясига этди. Форслар қадимдан деҳқончилик билан шуғулланишади; буғдой, тариқ, гуруч, паҳта, арпа, чой, в.б. шоли ўсимликлар экаи, қўй боқди. Шаҳарларида кулолчилик билан савдо-соттиқ ривожланди. Форс усталари тўқиган гиламлари, керамик. идишлар, заргарлик буюмлар кўп давлатларда машҳур бўлди. Уйлари соз болчиқдан, ғиштдан қурилиб, томи қамиш билан бекитилди. Задагон форслар ҳовлисига ҳовуз (бассейн) қурдирди. Миллий кийимлари: эркаклари матодан тикилген кўйлак, шим, қўй терісідан тікілген курткача, бошига салла ўрайди. Аёлларининг асосий кийими — кўйлак, кофта, дамбал, буткул гавдасини ёпиб турадиган чадра бўлди. Миллий таомлари гуручдан, гўштдан ва сутдан тайёрланади.
| Форслар فارسیزبان | ||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Умумий аҳоли сони | ||||||||||||||||||||||||||||||
|
67 миллион | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Катта аҳолига эга минтақалар | ||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||
| Тиллар | ||||||||||||||||||||||||||||||
|
Форс тили | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Динлар | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Ислом | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Қариндош этник гуруҳлар | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Тожиклар, Татлар, Фарсиванлар,Ироқликлар |




Терминология
Юнонлар "форс" со'зини Г'арб тилларига киритишган ва Г'арб уни 1935-йилгача Эроннинг расмий номи сифатида ишлатган. Шу ном туфайли барча эронликлар форслар ҳисобланган ва форс тили ва маданиятини қабул қилган бошқа одамлар ҳам ко'пинча форслар ҳисобланган.
Қадимги
Форслар ҳақидаги биринчи ёзма ма'лумот милоддан аввалги 9-асрда Оссурия империясидан (оссурияликлар) келиб чиққан бо'либ, у ерда улар "Парсуа" деб номланган. Эроннинг шимоли-г'арбий қисмида жойлашган Парсу қадимги форс тилида "Пâрса" (ҳозирги форслар) деб номланган. Қадимги юнонлар милоддан аввалги 6-асрда Форс империясини назарда тутиш учун "Перс", "Персика" ва "Персис" каби сифатлардан фойдаланганлар, шунинг учун инглизча "Персиан" со'зи пайдо бо'лган. Кейинчалик Муқаддас Китобда Форс империяси тез-тез тилга олинади (Эстер, Дониёр, Эзра ва Нахимиё китобларида), "Парас" (ибронийча: פרס) номи билан аталади, масалан, "Парас ве Мадаи" (פרס ומדי), бу "Форс ва Мидия қироллиги" деган ма'нони англатади. [4] }}</реф>.
Аҳамонийлар сулоласининг сарой а'ёнлари форс тилида гаплашишган ва Паравий ёзувидан фойдаланишган. Сосонийлар даврида форслар, мидияликлар, парфияликлар ва маҳаллий форсларнинг аралашиши форсларнинг о'зига хослигини бирлаштирди; уларнинг диний э'тиқодлари ёки минтақавий лаҳжаларидан қат'и назар, уларнинг барчаси биргаликда форслар деб аталган. Эламийларнинг тиллари Ислом давригача сақланиб қолган. О'рта аср тарихчиси Ибн ал-Надим шундай деб ёзган: "Парави, Дали, Куз, форс ва суряний тиллари эронликларнинг тиллари эди". Абдуллоҳ Ибн ал-Муқаффа Куз тили форс қироллик оиласининг норасмий тили бо'лганини ва "Куз" Эламнинг синоними эканлигини, аммо Куз халқининг о'зига хослиги ё'қ бо'либ кетган бо'лиши мумкинлигини та'кидлайди. Страбоннинг со'зларига ко'ра, замонавий курдларнинг аждодлари деб ҳисобланган киртийлар форсларнинг бир тармог'и эди. Курдлар ва лурларнинг аждодлари деб ҳисобланган келтлар бир вақтлар Форс ва Мидия қироллиги о'ртасидаги Загрос тог'ларида кенг тарқалган эди. ҳттп://www.ираниcа.cом/неwсите/индех.исc?Артиcле=ҳттп://www.ираниcа.cом/неwсите/артиcлес/в6ф5/в6ф5а025.ҳтмл | аccессдате = 2010-01-30 | арчиве-дате = 2009-08-04 | арчиве-урл = ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20090804024802/ҳттп://www.ираниcа.cом/неwсите/индех.исc?Артиcле=ҳттп%3А%2Ф%2Фwww.ираниcа.cом%2Фнеwсите%2Фартиcлес%2Фв6ф5%2Фв6ф5а025.ҳтмл | деад-урл = но }}</реф>.
Ислом даври
"Форс" атамаси Ислом даврида бир нечта Қадимги эронликлар ни тасвирлаш учун ишлатилган. Қадимги Эрон халқлари]], жумладан, Хоразм тилида со'злашганлар ҳам бор.[5] ва Олд Табари[6] Кетван Табриз ҳукмронлиги даврида Табриз тили эронликларнинг тилига айланди. Кетван Табризнинг Куплет бу ҳақиқатни очиб беради: [1] ( ат Арчиве-Ит сайтида [Дате миссинг], санасида архивланган)
блбл бҳ сан мṷрб бйдл фрạз гул
гҳ пạрсй ноwạзд, ḯạҳйй знд дрй
Таржимаси:<бр Гуллар устидаги булбул юраксиз қо'шиқчи каби, гоҳ форсийда нола, гоҳ далида хо'рсинди. [Реф] Локи ва Курд одамлари. Қажар сулоласи даврида Форс бо'йлаб саёҳат қилган Мери Хилл о'зининг шарҳида форс қабилалари, курдлар ва локилар о'зларини қадимги форслар деб ҳисоблашганини ва улар ҳам шундай деб ҳисобланганини ёзган. Мери Хиллнинг *Форсдаги ҳаёт ва одоб-ахлоқ қоидалари*, 1856-йилги китобига қаранг [2] (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-09-23 санасида архивланган) Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (23-сентябр 2015-йил)]
Форс лаҳжаси тарихчи Ал-Масудий томонидан форсча деб ҳисобланган ва бу лаҳжада со'злашадиган одамлар форсча ҳисобланган. Замонавий форсча (Дали) - бу форсча лаҳжанинг бир тури бо'либ, у уни Парави, Олд Азари ва бошқа форс тиллари билан ҳам аралаштирган. (Ма'лумотнома: Андоза:Китобга ҳавола)
Маҳат тог'лари, Озарбайжон, Арманистон ва Арун (Баден-Вюртемберг)даги форслар
</реф>。
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедЛеэуw - ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедэтҳнологуэ - ↑ „Унитед Араб Эмиратес: Демограпҳй“. Энcйcлопæдиа Британниcа Wорлд Дата. Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. Қаралди: 2008-йил 15-март.
- ↑ {{cите боок | лангуаге = эн | аутҳор = Жоҳанн Петер Ланге, Пҳилип Счафф | титле = 'Муқаддас Ёзувларга шарҳ: танқидий, та'лимотий ва гомилектик, айниқса руҳонийлар ва талабаларга мурожаат қилинган' | урл = ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/аcомментарёнҳо00ункнгоог | дате = 1877 | сериэс = Боок 7 | публишер = C. Сcрибнер & cо. | пагес = Паге 30
- ↑ Абу Раҳён Беруни. Атҳар ал-Баққия 'ан ал-Қурун ал-Халийя (ар), 2001 — паге 56-бет.
- ↑ {{cите боок | лангуаге = эн | аутҳор = Cлиффорд Эдмунд Босwортҳ | титле = Ислом энсиклопедияси | дате = 2001 | публишер = Брилл | исбн = 9004081127 | пагес = паге 632
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |