Ziyosfera

Fatah

Фатаҳ(/ˈфɑːтə, фəˈтɑː/ ФАҲ-тə, фə-ТАҲ; арабча: فتح‎‎, апc) расмий равишда Фаластин миллий озодлик ҳаракати (арабча: حركة التحرير الوطني الفلسطيني‎‎[22]) — Фаластин миллатчи ва социал-демократик сиёсий партиясидир. Бу конфедерацияланган кўп партияли Фаластин озодлик ташкилотининг (ФОТ) энг йирик фраксияси ва Фаластин қонунчилик кенгашидаги (ФҚК) энг йирик иккинчи партиядир. Фаластин мухторияти раҳбари Маҳмоуд Аббас Фатаҳ ташкилоти раисидир.

Фатаҳ
فتح
Раис Маҳмоуд Аббас
Бош котиб Жибрил Ражоуб
Раис ўринбосари Маҳмоуд Алоул
Асосчилари
Ташкил этилган
  • 1959 (сиёсий ҳаракат сифатида)
  • 1965 (сиёсий партия сифатида)[1]
Штаб квартиралари Рамаллаҳ, Ғарбий Соҳил
Ёшлар қаноти Фатаҳ ёшлари
Ҳарбийлаштирилган қанот ал-Ақса Мартйрс' Бригадес (2007-йилгача)
Идеологияси
Сиёсий позицияси Марказ-чапдан[9] Чап қанот сиёсатигача[10]
Миллий мансублик Фаластин озодлик ташкилоти
Европага мансублик Европа социалистлари партияси (кузатувчи)
Халқаро мансублик
Ранглар Сариқ
Шиори
  • يا جبل ما يهزك ريح
    "Йā жабал мā йҳиззак рīḥ"
    ("Эй тоғ, сени ҳеч қандай шамол ларзага келтира олмайди")
  • ثورة حتى النصر
    "Тҳаwра ḥаттā л-наṣр"
    ("Ғалабагача инқилоб")
Фаластин қонунчилик кенгаши
45 / 132
Вебсайт фатеҳмедиа.пс
Фатаҳ
Штаб-квартираси Рамаллаҳ, Ғарбий Соҳил
Ҳамкорлари

Давлат иттифоқчилари:

Душманлари

Нодавлат рақиблар:

Иштирок этган низолари

Умуман олганда, Фатаҳ ўтмишда инқилобий курашда иштирок этган ва бир қатор жангари гуруҳларни сақлаб келган[23][24][25][26]. Фатаҳ ташкилоти асосчиси ва раиси Яасер Арафат раҳбарияти билан яқиндан алоқадор эди, у 2004-йилда вафот этгунга қадар, Фароук Каддоуми конституциявий равишда унинг ўрнига Фатаҳ раиси лавозимини эгаллаган ва Аббас раис этиб сайланган 2009-йилгача бу лавозимда ишлаган. Арафат вафотидан кейин мафкуравий жиҳатдан хилма-хил ҳаракат ичидаги фраксиячилик янада яққол намоён бўлди.

ФҚК учун 2006-йилги сайловда партия ФҚКдаги кўпчиликни Ҳамасга бой берди. Ҳамаснинг қонунчиликдаги ғалабаси Фатаҳ ва Ҳамас ўртасида можарога олиб келди, Фатаҳ ўз президенти орқали Ғарбий Соҳилдаги Фаластин миллий маъмуриятини назоратини сақлаб қолди. Фатаҳ гуруҳи, шунингдек, Фаластин қочқинлар лагерларини назорат қилишда ҳам фаол[27][28].

Этймологй

Ҳаракатнинг тўлиқ номи Ḥаракат ал-Таḥрīр ал-Wаṭанī л-Филасṭīнī бўлиб, „Фаластин миллий озодлик ҳаракати“ деган маънони билдиради. Бундан „очилиш“, „забт этиш“ ёки „ғалаба“ деган маънони англатувчи Фатḥ (одатда инглиз тилида Фатҳ деб таржима қилинади) тескари қисқартма яратилган[29]. Фатḥ сўзи диний нутқда „Фатḥ ал-Шāм“да „Левантнинг забт этилиши“ каби ислом тарихининг биринчи асрларида ислом экспансиясини билдириш учун ишлатилади. Фатḥнинг диний аҳамияти ҳам борки, у Қур’оннинг 48-сурасининг номи бўлиб, йирик мусулмон муфассирларининг фикрича, Ҳудайбия сулҳининг ҳикоясини батафсил баён этади. Ҳудайбия битимидан кейинги икки йил тинч ўтган даврда кўплар исломни қабул қилиб, мусулмонлар томонининг кучини оширдилар. Айнан Қурайш[30] томонидан ушбу шартноманинг бузилиши Макканинг фатҳ қилинишига туртки бўлди. Бу исломий прецедент Яасер Арафат томонидан Исроил билан Осло шартномаларини имзолаганлиги учун асос сифатида келтирилди[31][32].

Тарихи

Ташкил этилиши

Яасер Арафат 2004-йил вафотигача Фатаҳнинг асосий асосчиси ва раҳбари эди.

Фатаҳ ҳаракати 1959-йилда Фаластин диаспораси аъзолари, асосан Форс кўрфази давлатларида, хусусан, асосчилари Салаҳ Кҳалаф, Кҳалил ал-Wазир, Яасер Арафат истиқомат қилган Қувайтда (ўша пайтда Британия протекторати) ишлайдиган мутахассислар томонидан ташкил этилган. Таъсисчилар Қоҳирада ёки Байрутда таҳсил олган ва Ғазода қочқин бўлган. Салаҳ Кҳалаф ва Кҳалил ал-Wазир „Мусулмон биродарлар“нинг расмий аъзолари эди. Яасер Арафат аввал Қоҳира университетида Фаластин талабалари умумий иттифоқи (ГУПС) раҳбари бўлган (1952-1956), бошқа ҳаммуассиси, ўша пайтда 22 ёшли талаба бўлган Кҳалед Яшрути Байрутдаги ГУПС раҳбари эди[33]. Ташкил этилгандан сўнг, Арафат Маҳмоуд Аббасни (Қатарда яшовчи, ўша пайтда Британия протекторати) қўшилишга чақирди[33]. Форс кўрфазида жойлашган фаластинлик ёш мутахассислар гуруҳи Фатаҳ ташкилотининг дастлабки кунларида ўзаги бўлган[33]. Фатаҳ Фаластин миллатчи мафкурасини қўллаб-қувватлади, бунда Фаластин араблари ўз ҳаракатлари билан озод бўладилар.

Ташкил этилгандан сўнг ҳаракат номи биринчи марта Фатаҳнинг расмий ахборот органи бўлган Фаластинунада қўлланила бошланди[34].

1967—1993-йиллар

1967-йилги Олти кунлик урушдан кейин Фатаҳ Фаластин сиёсатида ҳукмрон кучга айланди.

Фатаҳ 1967-йилда Фаластин Озодлик Ташкилотига (ФОТ) қўшилди ва ФОТ Ижроия Қўмитасидаги 105 ўриндан 33 тасини ажратди. Фатаҳчи Яссер Арафат 1969-йилда Яҳя Ҳаммуда бу лавозимни унга топширгандан сўнг, ФОТнинг раиси бўлди[35]. ББC хабарига кўра, „Жаноб Арафат 1969-йилда Фатаҳ ташкилоти ижроия қўмитаси раиси лавозимини эгаллади, бу йил Фатаҳ Исроилга қарши 2432 партизан ҳужумини амалга оширганлиги қайд этилган[36]“.

Карамеҳ уруши

Асосий мақола: Карамеҳ уруши
Исроил қўшинлари Карамеҳда жанг қилмоқда

1968-йил давомида Фатаҳ ва бошқа Фаластин қуролли гуруҳлари Фатҳ штаб-квартираси, шунингдек, ўрта катталикдаги Фаластин қочқинлар лагери жойлашган Иорданиянинг Карамеҳ қишлоғида Исроил Мудофаа Кучларининг (ИМК) йирик операцияси нишони бўлди. Шаҳар номи арабча „қадр-қиммат“ сўзи бўлиб, араб халқи учун ўз рамзийлигини, айниқса 1967-йилда араблар мағлубиятидан кейин кўтарган. Операция Исроилга қарши ҳужумларга, жумладан Фатаҳ гуруҳи ва бошқа Фаластин жангариларининг босиб олинган Ғарбий Соҳилга ракета зарбаларига жавоб бўлди. Операция ҳақидаги маълумотлар муддатидан анча олдин бўлган ва Иордания ҳукумати (шунингдек, бир қатор Фатаҳ командолари) Арафатни Исроилнинг кенг кўламли ҳарбий тайёргарликлари ҳақида хабардор қилган. Бу хабарни эшитган ҳудуддаги кўплаб партизан гуруҳлари, жумладан Георге Ҳабашнинг янги ташкил этилган Фаластинни озод қилиш учун халқ фронти (ПФЛП) ва Наеф Ҳаwатмеҳнинг бўлгинчи ташкилоти Фаластинни озод қилиш демократик фронти (ДФЛП) қўшинларини шаҳардан олиб чиқиб кетишди. Фатаҳ етакчиларига Фатаҳ тарафдори Иордания бўлинмаси қўмондони ўз аскарларини ва штаб-квартираларини яқин атрофдаги тепаликларга олиб чиқишни маслаҳат берган, бироқ Арафатнинг буйруғига кўра Фатаҳ қолган ва Иордания армияси оғир жанглар бўлса, уларни қўллаб-қувватлашга рози бўлган[35].

21-мартга ўтар кечаси ИҚК қўшинлари Карамеҳга оғир қуроллар, зирҳли машиналар ва қирувчи самолётлар билан ҳужум қилди[35]. Фатаҳ исроиллик ҳарбийларни ҳайратда қолдириб, ўз ўрнини эгаллади. Исроил қўшинлари ўз кампанияларини кучайтирар экан, Иордания армияси ҳам иштирок этди, бу эса исроилликларнинг кенг кўламли урушдан қочиш учун чекинишларига сабаб бўлди[37]. Жанг охирига келиб, 150 га яқин Фатаҳ жангариси, шунингдек, иорданиялик йигирма нафар ва йигирма саккиз нафар исроиллик аскари ҳалок бўлди. Араблар ўлганлар сони кўп бўлишига қарамай, Фатаҳ гуруҳи Исроил қўшинининг тезда чиқиб кетиши туфайли ўзларини ғолиб деб ҳисоблади[35].

Қора сентябр

Асосий мақола: Қора сентябр

1960-йилларнинг охирида фаластинликлар ва Иордания ҳукумати ўртасидаги кескинлик кескин ошди. Оғир қуролланган араб қаршилик элементлари Иорданияда виртуал „давлат ичидаги давлат“ни яратиб, охир-оқибат ўша мамлакатдаги бир нечта стратегик позицияларни назорат қилди. Карамеҳ урушидаги ғалабадан сўнг, Фатаҳ ва бошқа Фаластин жангарилари Иорданиядаги фуқаролик ҳаётини назорат қилишни бошладилар. Улар йўл тўсиқларини ўрнатдилар, Иордания полиция кучларини омма олдида ҳақорат қилдилар, аёлларни ҳақорат қилдилар ва ноқонуний солиқлар ундирдилар — буларнинг барчасини Арафат ё рози қилди ёки эътиборсиз қолдирди[38][39].

1970-йилда Иордания ҳукумати ўз ҳудуди устидан назоратни тиклаш учун ҳаракат қилди ва эртаси куни Қирол Ҳусайн ҳарбий ҳолат эълон қилди[39]. 25-сентябрга келиб, Иордания армияси жангларда устунликка эришди ва икки кундан сўнг Арафат ва Ҳусайн бир қатор ўт очишни тўхтатишга рози бўлди. Иордания армияси фаластинликларга, шу жумладан тинч аҳолига катта талофатлар берди, улар тахминан 3500 га яқин ҳалок бўлди. Икки минг Фатаҳ жангариси Сурияга киришга муваффақ бўлди. Улар Ливан чегарасини кесиб ўтиб, ўша мамлакатдаги Фатҳ кучларига қўшилишди ва у ерда ўзларининг янги штаб-квартирасини ташкил қилишди. Фатаҳ дала қўмондони Абу Али Ияд бошчилигидаги партизан жангчиларининг катта гуруҳи 1971-йил июл ойида Иордания армиясининг шимолий Ажлун шаҳрида ҳужумини қатъий мағлубиятга учрагунига қадар давом эттирди. Абу Али Иёд қатл қилинди ва унинг қўмондонлигининг омон қолган аъзолари Фатаҳнинг бўлиниб кетган гуруҳи бўлган Қора сентябр ташкилотини тузди. 1971-йил ноябрида гуруҳ Абу Али Иёднинг қатл этилишига жавоб тариқасида Иордания бош вазири Wасфи ал-Тални ўлдирди[40].

1960 ва 1970-йилларда Фатаҳ Европа, Яқин Шарқ, Осиё ва Африканинг кенг доирадаги жангари ва исёнчи гуруҳларига тайёргарлик кўрди ва 1970-йилларда Ғарбий Европа ва Яқин Шарқдаги Исроил нишонларига кўплаб ҳужумлар уюштирди. 1979-йилда Фатаҳ Уганда—Танзания уруши пайтида Угандага ёрдам берди. Ташкилот аъзолари Лукая жанги ва Кампаланинг қулаши пайтида Уганда армияси ва Ливия қўшинлари билан Танзания халқ мудофаа кучларига қарши курашган, аммо охир-оқибат мамлакатдан чекинишга мажбур бўлган[41].

Ливан

Асосий мақола: Ливандаги фуқаролар уруши

1968-йилда Элжамал вафот этганидан бери, Ливанда Фаластин даъвоси тарафдорларининг катта базасига эга эди.

Гарчи дастлаб можарода тараф олишда иккиланган бўлса-да, Арафат ва Фатҳ Ливан фуқаролар урушида муҳим рол ўйнаган. ПФЛ, ДФЛП ва Фаластин озодлик фронти (ПЛФ) каби ФЛОнинг кичик гуруҳлари босимига берилиб, Фатаҳ ўзини коммунистик ва носеристик Ливан миллий ҳаракати (ЛНМ) билан бирлаштирди. Сурия президенти Ҳафез ал-Ассад дастлаб Фатаҳга аъзо бўлган бўлса-да, Ливандаги таъсири йўқолишидан қўрқиб, томонларини ўзгартирди. У ўз қўшинини Сурия томонидан қўллаб-қувватланадиган Фаластиннинг ас-Са'иқа фраксиялари ва Аҳмад Жибрил бошчилигидаги Фаластинни озод қилиш халқ фронти — Бош қўмондонлик (ПФЛП-ГC) Христиан кучлари билан бирга Фаластинни озод қилиш ташкилоти ва ЛНМга қарши жангга жўнатди. Христиан жангариларининг асосий таркибий қисми маронит фалангистлари эди[42].

Фалангист кучлар 1975-йил апрел ойида Ливандаги 15 йил давом этган фуқаролар урушининг расмий бошланишини белгилаб берган автобусда Фатаҳнинг йигирма олти нафар курсантини ўлдирди. Ўша йилнинг охирида христиан жангарилари иттифоқи Фаластиннинг Карантина қочқинлар лагерини босиб олиб, 1000 дан ортиқ тинч аҳолини ўлдирди[43]. Фалангистлар ва йўлбарслар (Аҳрар) қал’аси бўлган Дамоур шаҳрига ФОТ ва ЛНМ жавоб қайтарди ва 684 та тинч аҳолини ўлдирди[42].

1976-йилда Ливан армиясининг стратегик режалаштириш ёрдами билан собиқ президент Cаммилле Чамоуннинг Миллий либерал партияси жангари бўлими бошчилигидаги христиан аскарлари иттифоқи олти ойлик қамалдан сўнг, Тел ал-Заатар қирғини деб ҳам аталадиган ва юзлаб одамлар ҳалок бўлган Байрутнинг шарқий қисмида муҳим қочқинлар лагери Тел ал-Заатар лагерини эгаллади[45]. Арафат ва Абу Жиҳод қутқарув ҳаракатларини муваффақиятли ташкил эта олмаганликларида ўзларини айбладилар[42].

1970-йилларнинг охирларида ФОТнинг Исроилга қарши трансчегаравий рейдлари бирмунча ўсди. 1978-йил 11-мартда Қирғоқ йўли қирғини деб номланувчи энг оғир қирғинлардан бири содир бўлди. Фатаҳнинг ўнга яқин жангариларидан иборат бўлган куч ўз қайиқларини Ҳаифа шаҳрини Тел Авив-Яфо билан боғлайдиган йирик қирғоқ йўли яқинига қўнди. У ерда улар автобусни ўғирлаб кетишди ва ичкарига ўтиб кетаётган машиналарга ўқ уздилар, натижада ўттиз етти нафар тинч аҳоли ҳалок бўлди[46]. Бунга жавобан ИҚК уч кундан сўнг Литани дарёсигача бўлган жанубий Ливанни назорат остига олиш мақсадида Литани операциясини бошлади. ИҚК бу мақсадга эришди ва Фатаҳ шимолга, Байрутга чекинди[47].

Исроил 1982-йилда яна Ливанга бостириб кирди. Тез орада Байрут ИҚК томонидан қамал қилиниб ва бомбардимон қилинди[42]. Қамални тугатиш учун АҚШ ва Европа ҳукуматлари кўп миллатли кучлар томонидан қўриқланадиган Арафат ва Фатаҳнинг Тунисга сургун қилишлари учун хавфсиз ўтишларини кафолатловчи келишувга эришдилар. Сургунга қарамай, кўплаб Фатаҳ қўмондонлари ва жангчилари Ливанда қолишди ва улар 1980-йилларда Шиа Амал Ҳаракати билан курашда, шунингдек, Фаластин фраксиялари ичидаги ички келишмовчиликлар туфайли Лагерлар урушига дуч келишди[42] .

1993-йилдан кейин

Оқ уйда Йитзҳак Рабин, Билл Cлинтон ва Яасер Арафат 1993-йил 13-сентабр Осло келишувларини имзолаш маросимида
Фатаҳ етакчиси Маҳмоуд Аббас АҚШ президенти Жо Байден билан 2022-йил 15-июл куни Бетҳлеҳемдаги Фаластин президентлик саройида

Президентлик ва қонунчилик сайловлари

1993-1995 йиллардаги Осло келишувларида Фатаҳ ФЛОнинг бир қисми сифатида Исроил билан вақтинчалик шартномалар тузди. Арофат 2004-йилда вафот этгунга қадар ушбу Осло келишувлари натижасида яратилган вақтинчалик ташкилот — Фаластин миллий маъмуриятини бошқарган. Арафат ўлимидан кўп ўтмай, Фароук Каддоуми бу лавозимга сайланди ва у ўз лавозимини эгаллаб турибди.

Фатаҳ 2005-йилги Фаластин президентлиги сайловида Маҳмоуд Аббос номзодини илгари сурган.

2005-йилда Ҳамас ўзи курашган деярли барча муниципалитетларда ғалаба қозонган. Сиёсий таҳлилчи Салаҳ Абдел-Шафи ББCга Фатаҳ раҳбариятининг қийинчиликлари ҳақида гапириб берди:

„Менимча, бу жуда ва жуда жиддий - улар ҳеч нарсада келиша олмаслиги аниқ бўлиб бормоқда.“ Фатаҳ „кўпчилик томонидан ислоҳотга жуда муҳтож“ сифатида кўрилади[48].

Ички келишмовчиликлар

2005-йил декабр ойида қамоққа олинган Интифада етакчиси Марwан Баргҳоути партия сафини бузди ва асосан Фатҳнинг „Ёш гвардияси“ аъзоларидан иборат ал-Мустақбал („Келажак“) деб номланган сайловларда иштирок этиш учун янги сиёсий рўйхат тузганини эълон қилди. Бу ёш етакчилар Осло келишувидан сўнг Тунисдан сургундан қайтган „эски гвардия“ томонидан бошқариладиган партиядаги коррупсиянинг илдиз отганидан бир неча бор норозилик билдиришган. Ал-Мустақбал 2006-йилги Фаластиндаги қонунчилик сайловида Фатаҳга қарши кампания олиб бориши керак эди, у рўйхатни Моҳаммед Даҳлан, Кадоура Фарес, Самир Машҳарави ва Жибрил Ражоубни тақдим этди[49]. Бироқ, 2005-йил 28-декабрда икки фраксия раҳбарияти ўзининг қамоқхона камерасидан Фатаҳ учун фаол ташвиқот олиб борган Баргути бошчилигидаги сайловчиларга ягона рўйхатни тақдим этишга келишиб олди[50][51].

Йигирма йил ичида ўзининг биринчи умумий қурултойини ўтказаётган Фатаҳ гуруҳи ичида бошқа кўплаб норозилик изҳорлари бўлди. Шу сабабли, ҳаракат асосан Фаластин сиёсатининг Ослогача бўлган давридан қариган кадрлар томонидан ҳукмронлик қилмоқда. Улардан баъзилари ўз мавқеларини турли гуруҳлардан устун бўлган Яасер Арофат ҳомийлигида қўлга киритишди ва 2004-йилда унинг вафотидан кейинги даврда сиёсий йўналиш фондлари ва сайлов округларининг келажакдаги ривожланишига таъсир ўтказиш учун курашаётган бу гуруҳлар ўртасида ўзаро кураш кучайган. Аббас ҳокимиятни тарк этгандан сўнг, меросхўрлик масаласи ташвишга солмоқда[52].

1980-йиллардан бери Фатаҳ сиёсатчиларининг кекса авлоди ўртасида очиқ бўлинишлар кузатилмаган, аммо юқори раҳбарият аъзолари ўртасида вақти-вақти билан келишмовчиликлар бўлиб туради. Таъсисчилардан бири Фаруқ ал-Қаддуми (Абу Лутф) Ослодан кейинги келишувларга очиқчасига қарши чиқишда давом этмоқда ва Тунисдаги сургундан қаттиқроқ позицияни эгаллаш учун кампаниясини кучайтирди. Арафат вафотидан бери у расман Фатаҳ сиёсий бюросининг раҳбари ва раиси ҳисобланади, бироқ унинг Фатаҳдаги амалдаги сиёсий тарафдорлари чекланган кўринади. У баъзида Аббаснинг қонунийлигига очиқдан-очиқ эътироз билдирган ва уни ҳам, Моҳаммед Даҳланни ҳам қаттиқ танқид қилган, бироқ ҳаракатни парчалаш таҳдидларига қарамай, у ўз позициясида қолмоқда ва унинг қийинчиликлари ҳозиргача самарасиз бўлиб келган. Яна бир нуфузли фахрий Ҳани ал-Ҳассан ҳам ҳозирги раҳбариятни очиқдан-очиқ танқид қилди.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „مفوضية التعبئة والتنظيم - فصائل منظمة التحرير الفلسطينية“. Фатеҳорг.пс. 2016-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-апрел.
  2. ↑ „Жаилед Фатаҳ леадер Баргҳоути: Газа wар wас виcторй фор Палестинианс“. Тҳе Жерусалем Пост - ЖПост.cом (2014-йил 18-сентябр). Қаралди: 2015-йил 3-июл.
  3. ↑ Wиэнтҳал, Бенжамин. „Герман Жеwс слам партй фор wоркинг wитҳ Фатаҳ“. Тҳе Жерусалем Пост. Қаралди: 2016-йил 2-май. „[Сигмар Габриэл] аддед тҳат Фатаҳ wас парт оф тҳе валуэс оф соcиал демоcраcй анд wас репресентед ин тҳе Эуропеан cоалитион оф соcиал демоcрац ас ан обсервер партнер.“.
  4. ↑ „Қуиéн фуэ Яссер Арафат?“ (2019-йил 17-март).
  5. ↑ Политиcал Леадершип, Насcент Статеҳоод анд Демоcраcй: А cомпаративе студй Улрика Мöллер, Исабелл Счиэренбеcк: . Роутледге, 2014 — 139-бет. ИСБН 9781317673101. 
  6. ↑ Палестиниан Сеcулар Террорисм: Профилес оф Фатаҳ, Популар Фронт фор тҳе Либератион оф Палестине, Популар Фронт фор тҳе Либератион оф Палестине - Генерал Cомманд, анд Демоcратиc Фронт фор тҳе Либератион оф Палестине Ёнаҳ Алехандер: . БРИЛЛ, 2021. 
  7. ↑ „Аббас wилл телл УН то эитҳер саве тwо-стате солутион ор бурй ит — репорт“. Тҳе Тимес оф Исраэл.
  8. ↑ „Реwритинг ҳисторй, Аббас cаллс Исраэл а 'cолониал прожеcт' унрелатед то Жудаисм“. Тҳе Тимес оф Исраэл.
  9. ↑ Милитант Исламист Идеологй: Ундерстандинг тҳе Глобал Тҳреат Ёуссеф Ҳ., Абоул-Энеин: . Навал Институте Пресс, 2011 — 230-бет. ИСБН 9781317755098. „Фатаҳ ис а мажор Палестиниан политиcал партй анд тҳе ларгест фаcтион оф тҳе Палестине либератион Организатион (ПлО), а мултипартй cонфедератион. ин Палестиниан политиcс, ит ис он тҳе cентер-лефт оф тҳе спеcтрум.“ 
  10. ↑ Элитес, Институтионс анд тҳе Қуалитй оф Говернмент Cарл Даҳлстрöм, Лена Wäнгнеруд: . Спрингер, 2015. 
  11. ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 11,14 „Виртуал Лаунч оф тҳе Гроуп оф фриэндс ин дефенсе оф тҳе Чартер оф тҳе Унитед Натионс | УН Wеб ТВ“ (эн). wебтв.ун.орг (2021-йил 6-июл). 2021-йил 10-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 9-май.
  12. ↑ Гроуп оф Фриэндс ин Дефенсе оф тҳе Чартер оф тҳе Унитед Натионс
  13. ↑ Гроуп оф Фриэндс ин Дефенсе оф тҳе Чартер оф тҳе Унитед Натионс
  14. ↑ Росе, Давид „Тҳе Газа Бомбшелл“. ванитйфаир.cом (2008-йил 3-март). 2018-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган.
  15. ↑ „Арчивед cопй“. 2016-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-август.
  16. ↑ „МИДЕАСТ: Тҳис 'Бомбшелл' Тоок а Еар Фаллинг - Интер Пресс Сервиcе“. www.ипснеwс.нет (2008-йил 2-апрел). 2018-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 5-апрел.
  17. ↑ Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низомини ҳимоя қилувчи дўстлар гуруҳи
  18. ↑ „Шадес оф террор: Фатаҳ вс Ҳамас вс ИСИС - аналйсис“ (2022-йил 30-март).
  19. ↑ „Wҳат ис тҳе Палестиниан Аутҳоритй анд wҳат ис иц релатионшип wитҳ Исраэл?“.
  20. ↑ „Шадес оф террор: Фатаҳ вс Ҳамас вс ИСИС - аналйсис“ (2022-йил 30-март).
  21. ↑ „Wҳат ис тҳе Палестиниан Аутҳоритй анд wҳат ис иц релатионшип wитҳ Исраэл?“.
  22. ↑ „Ал-Зайтоуна Cентре“. Алзайтоуна.нет. 2011-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-апрел.
  23. ↑ "террорисм". Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/588371/террорисм/217764/Ҳисторй. <!--->
  24. ↑ "Палестине". Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/439645/Палестине/45082/Ресургенcе-оф-Палестиниан-идентитй. <!--->
  25. ↑ Террорисм ин Тел Авив Тиме Фридай, 13 Сеп 1968
  26. ↑ Пҳарес, Wалид „Арафат'с 'меанс' фаилед ин тҳе энд“. НБC Неwс (1974-йил 13-ноябр). Қаралди: 2013-йил 25-апрел.
  27. ↑ „Палестиниан Леадер оф Ҳезболлаҳ-линкед Ансар Аллаҳ леавес Лебанон то Сйриа“ (2018-йил 7-ноябр).
  28. ↑ „Лебанесе армй деплоед то Палестиниан cамп афтер Фатаҳ-Ансар Аллаҳ cлаш“ (2018-йил 26-октябр).
  29. ↑ „Фатаҳ“ (эн). Энcйcлопæдиа Британниcа. — „Фатаҳ [...] инвертед аcронйм оф Ҳаракат ал-Таҳрир ал-Wатани ал-Филастини [...]“. 2007-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  30. ↑ Мартижн Тҳеодоор Ҳоуцма, П.Ж. Беарман. Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Волуме Х (Тā'-У[..]). Брилл, 2000 — 539-бет. 
  31. ↑ „معهد واشنطن - معهد واشنطن لسياسة الشرق الأدنى“. Арабиc.wашингтонинституте.орг. 2012-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-апрел.
  32. ↑ „Тҳурсдай, Май 21, 1998 Арафат Агаин Cаллс Осло Аccордс А Темпорарй Труcе“. ИМРА. Қаралди: 2013-йил 25-апрел.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 Гоwерс, Андреw; Wалкер, Тонй. Беҳинд тҳе Мйтҳ: Яссер Арафат анд тҳе Палестиниан Револутион. Неw Ёрк: Оливе Бранч Пресс, 1991 — 65-бет. ИСБН 978-0-940793-86-6. 
  34. ↑ Шемеш, Моше (2006). "Тҳе Фида'ийюн Организатион'с Cонтрибутион то тҳе Десcент то тҳе Сих-Дай Wар". Исраэл Студиэс 11 (1): 3. дои:10.2979/иср.2006.11.1.1. 
  35. ↑ 35,0 35,1 35,2 35,3 Абуриш 1998, с. 41–90.
  36. ↑ „Фатаҳ: Политиcал ҳеавйwеигҳт флооред“. ББC Неwс (2009-йил 4-август). Қаралди: 2007-йил 7-январ.
  37. ↑ Буллоч, Жоҳн. Финал Cонфлиcт. Фабер Публишинг, 1983 — 165-бет. ИСБН 978-0-7126-0171-9. ОCЛC 9803075. 
  38. ↑ Сайигҳ, Езид (1997). Армед Струггле анд тҳе Сеарч фор Стате, тҳе Палестиниан Натионал Мовемент, 1949-1993. Охфорд Университй Пресс. ИСБН 978-0-19-829643-0. ОCЛC 185547145.
  39. ↑ 39,0 39,1 Абуриш 1998, с. 100–112.
  40. ↑ Сеале, 1992, пп.81-82.
  41. ↑ Жанан Осама ал-Салwади. „مهمة "فتح" في أوغندا“ [Фатаҳ'с миссион ин Уганда] (ар). Ал Акҳбар (Лебанон) (2017-йил 27-феврал). Қаралди: 2019-йил 6-октябр.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 Абуриш 1998, с. 150–175.
  43. ↑ Ҳаррис, Wиллиам. Фаcес оф Лебанон. Сеcц, Wарс, анд Глобал Эхтенсионс. Маркус Wиэнер Публишерс, 1996 — 162–165-бет. ИСБН 978-1-55876-115-5. ОCЛC 34753518. 
  44. ↑ "Тҳе Cивил Wар ...1975". Лебанесе-Америcан Ассоcиатион. (Wайбаcк Мачине сайтида 8 Септембер 2006 санасида архивланган).
  45. ↑ Диспутед; ин Фаcес оф Лебанон. Сеcц, Wарс, анд Глобал Эхтенсионс пп. 162–165, Wиллиам Ҳаррис статес "Перҳапс 3,000 Палестинианс, мостлй cивилианс, диэд ин тҳе сиэге анд иц афтерматҳ." Тҳе Лебанесе-Америcан Ассоcиатион[44] суггесц северал тҳоусанд.
  46. ↑ „133 Статемент то тҳе пресс бй Приме Министер Бегин он тҳе массаcре оф Исраэлис он тҳе Ҳаифа – Тел Авив Роад- 12 Марч 1978“. Исраэл Министрй оф Фореигн Аффаирс (1978-йил 12-май).
  47. ↑ „Тиме Лине: Лебанон Исраэл Cонтролс Соутҳ“. ББC Неwс. ББC ММВИИ (2007-йил 9-октябр). Қаралди: 2007-йил 9-октябр.
  48. ↑ Жоҳнстон, Алан. „Фатаҳ фаcес реформ cроссроадс“. ББC Неwс (2005-йил 27-март). Қаралди: 2007-йил 7-январ.
  49. ↑ „Фатаҳ оффиcиалс неготиате wитҳ Баргҳоути“. Тҳе Жерусалем Пост. 2012-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 7-январ.
  50. ↑ „Cрисис оф Репресентатион“. Реут-институте.орг. 2017-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-апрел.
  51. ↑ Эрлангер, Стевен. „Маин Палестиниан Фаcтион Сплиц Шарплй Аҳеад оф Элеcтион“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2005-йил 15-декабр). Қаралди: 2007-йил 7-январ.
  52. ↑ „Манагинг Палестине'с Лооминг Леадершип Транситион“. Cрисис Гроуп (2023-йил 1-феврал). Қаралди: 2023-йил 5-июл.

Адабиётлар

Ҳаволалар

Викиомборда „Фатаҳ“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi