Чилидаги аёллар ўлдирилишида ҳалок бўлган аёллар учун шамлар билан ёдгорлик, 2007-йил

Аёлларни ўлдириш (инглизча: фемиcиде) ёки феминицид (испанча: феминиcидио) жинсий ва жинсга асосланган нафрат жинояти атамаси бўлиб, кенг маънода „аёлларни (ёки қизларни) аёллар бўлгани учун қасддан ўлдириш“ деб таърифланади, аммо таърифлар маданий контекстга қараб фарқланади. Фемицид.нет фемицидни ўрганиш бўйича Россиянинг ягона ресурси фемицидни „эркаклар томонидан ёки патриархал манфаатларни кўзлаб, давлат назорацизлиги боис аёлларга нафрат туфайли уларни ўлдириш“ деб таърифлайди. Феминист Диана Э. Ҳ. Русселл 1976-йилда бу атамани биринчи бўлиб таърифлаган ва тарқатган. У "аёлларнинг эркаклар томонидан улар аёллар бўлганлиги учун ўлдирилиши" атамасини киритди. Бошқа феминистлар аёлларга улар аёл бўлганлиги сабабли қаратилган ҳаракатнинг мақсадига эътибор беришади, бошқалар аёлларнинг аёллар томонидан ўлдирилишини ҳам киритишади.

Феминистларнинг таъкидлашича, қотиллик сабаблари андросиддан сезиларли даражада фарқ қилади, хусусан, эркаклар кўча зўравонлиги қурбони бўлишади, аёллар эса одатда оилавий зўравонлик қурбони бўлишади.

Муаммонинг дунё учун долзарблиги

Аёллар ўлимига қарши умумевропа коалицияси 20 дан ортиқ давлатларнинг аёллар ўлими статистикаси билан ишлайди. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти аёллар ўлимига оид ҳар йили ҳисобот йи’гиб боради[1].

Лотин Америка

Испан антифемицид фаоллари "Ни уна мужер менос, ни уна муэрте мáс" шиорини ишлатишади (испанча — "Бир аёл кам эмас, яна битта қотиллик эмас") ва унинг қисқартмаси "Ни уна мужер менос" мавжуд. Бу шиор 2011-йилда ўлдирилган мексикалик шоир ва феминист Сюзанна Чавесга тегишли деб тахмин қилинади. Бу шиор Сюдад Хуаресдаги аёл ўлими халқаро эътиборни тортганидан кейин машҳур бўлди[2].

Россия

2021 йил 16 октябр, Порцмут, Буюк Британия. ФиЛиА халқаро феминистик конференцияси пайтида аёллар ўлими қурбонлари учун Бутунжаҳон ёдгорлиги. Любава Малйшева Россияда аёл ўлими ҳақида гапириб турибди. Фото: Москва аёллар музейи.

Россияда аёлларни ўлдириш бўйича расмий статистик маълумотлар йўқ[3]. Норасмий статистик маълумотлар Москва аёллар музейи томонидан „Но Фемиcиде“ лойиҳаси доирасида тўпланади[4]. Лойиҳа муаллифлари аёлларни ўлдириш ҳолатларининг ҳақиқий сони 10 баравар кўп эканлигини таъкидламоқда[5]. Фемиcид.нет веб-сайтида ОАВ учун фемицид ва фемицид мезонлари, фемицидга қарши хорижий ҳужжатлар ва мақолаларнинг таржималари ҳақида ёзиш бўйича тавсиялар мавжуд. 2020-йил 31-майда БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитасига тақдим этилган „Аёллар ўлимига йўл қўймаслик“ лойиҳасида 2020-йилда Россияда 1648 та аёл ўлими ҳолатлари қайд этилган. Ушбу ҳолатларнинг 1447 тасида қотиллик қурбоннинг яқинлари, жумладан жинсий шериклари томонидан содир этилган. „Аёллар ўлимига йўл қўймаслик“ лойиҳаси иштирокчиларининг фикрича, аёл ўлдириш коэффициэнти тадқиқот томонидан исботланганидан анча юқори.

2021-йил 26-апрелда фемиcид.нет нинг янги ҳисоботи Дубравка Шимоновичга (Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг аёлларга нисбатан зўравонлик, унинг сабаблари ва оқибатлари бўйича махсус маърузачиси) юборилди, у эса бу ҳисоботни БМТ веб-сайтида[6] эълон қилди.

2021-йил 16-октабрда россиялик аёл ўлими ҳақидаги маълумотлар Буюк Британияда ФиЛиАда бўлиб ўтадиган йиллик халқаро аёллар инсон ҳуқуқлари конференсиясида — асосий саҳнада ва майдондаги халқаро ёдгорлик чоғида тақдим этилди[7][8].

2021-йил 25-ноябрда Москва очиқ майдонида рус тилидаги мавзу бўйича биринчи монография: „Фемисид“ (Любава Малйшева, нашриёт: Москва аёллар музейи). Китобда фемициднинг таърифи, таснифи, оммавий ахборот воситаларининг фемицидга таъсири тўғрисидаги материаллар, Россия статистикаси, турли мамлакатларда фемицидга қарши кураш бўйича матнлар мавжуд. Электрон версияси бепул юклаб олиш учун музей веб-сайтида жойлаштирилган[7][9][10][11].

Аёл ўлдириш ҳолатларининг ҳозирги сонини лойиҳа веб-сайтида кўриш мумкин. 2022-йил 2-январ ҳолатига кўра, 2021-йилда очиқ манбаларда камида 1265 та янгилик, 2020-йилда — камида 1685 та, 2019-йилда — камида 1759 та янгилик (янгилик фемицид коэффициэнти 2,27) эълон қилинган. Россия оммавий ахборот воситаларида[12] 2022-йил 19-январда БМТ веб-сайтида эълон қилинган Россиядаги вазият ҳақидаги ҳисоботга кўра[13], 2019-йилда энг ёмон аҳвол Камчатка ўлкасида (КНФ 7.62), Яҳудий автоном вилоятида (7.14) ва Олтой Республикаси (6,97)да қайд этилди. 2020-йилда аёллар ўлимига оид энг кўп янгиликлар Чукотка автоном округида (12,17), Коми Республикасида (5,54) ва Хакасия Республикасида (4,89) қайд этилган. 2021-йил учун тўлиқ бўлмаган маълумотларга кўра, энг кўп аёллар ўлдириладиган учта минтақа — Тйва Республикаси (5,87), Бурятия Республикаси (4,85), Яҳудий автоном вилояти (4,82) деб тан олинди.

Россия судининг 2000 та ҳукмини таҳлил қилиниб, Аёллар нодавлат уюшмалари консорсиуми 2018-йилда камида 5000 нафар россиялик аёл интим шериклар қўлидан ҳалок бўлганини даъво қилди.

Испания

Испаниядаги аёллар ўлими статистикаси Феминиcидио.нет веб-сайтини[14] сақловчи нотижорат феминистик Ла Сур уюшмаси томонидан тўпланади. Ташаббус давлат даражасида қўллаб-қувватланмоқда. 2008-йил 14-апрелдан бошлаб Тенг ҳуқуқлилик вазирлиги[эн] фаолият кўрсатмоқда, унинг вазифаларидан бири аёлларга нисбатан зўравонликнинг барча шаклларининг олдини олиш ва бартараф этиш бўйича қоидалар, ҳаракатлар ва чора-тадбирларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишдир. Испанияда ҳар йили 100 га яқин фемицид содир бўлади[15].

Туркия

2021-йил 22-ноябрда Туркиянинг „Аёллар ўлдирилишини тўхтатамиз“ ташкилоти аёллар ўлимига қарши кураш учун гендер тенглиги бўйича халқаро мукофот — 300 000 еврони олди[16].

Оммавий ахборот воситаларининг аёллар ўлимига таъсири

Италия

Болония университети Сиёсий ва ижтимоий фанлар кафедрасининг Фемицидга қарши обсерваторияси мунтазам равишда оммавий ахборот воситаларининг фемицидга таъсири бўйича илмий мақолалардан парчаларни нашр этади. Ушбу сайтга кўра, оммавий ахборот воситалари интим аёлларни ўлдириш учун намуна яратади ва вазиятни ўзгартириш имкониятига эга. К.Гамберининг „Зўравонлик алифбоси“ мақоласида ОАВ аёлларни ҳеч қачон бетараф таърифламаслиги, балки улар қурбон бўлишлари, эротиклаштиришлари, қурбонларни айблашлари, қотилларнинг мотивларини романтиклаштиришлари, стереотиплар билан ҳаракат қилишлари қайд этилган. Пиэдмонтелик аёлларнинг қотиллиги ҳақидаги (2005—2010) янгиликлар таҳлили шуни кўрсатдики, жабрланувчи аниқланган, ҳикоянинг фонига ўтган ва журналистик ҳикоя қотилнинг шахси атрофида қурилган. С. Бианко ва ҳаммуаллифлар эътиборни жабрланувчига ўтказиш анъанавий рол моделларини ўзгартиради ва вазиятни яхши томонга ўзгартиришга ҳисса қўшади, деб ҳисоблашади.

Канада

Адолат ва жавобгарлик бўйича Канада аёллар ўлими обсерваторияси кўп йиллар давомида оммавий ахборот воситаларининг аёллар ўлимига таъсирини ўрганиб келмоқда. Тадқиқотлар шуни тасдиқлайдики, аёллар ўлими ва аёлларга қарши жиноятларни оммавий ахборот воситаларида ёритиш ҳодисаларни идрок этиш ва баҳолашга (Анастасио & Коста, 2004; Роберц & Дооб, 1990) ҳамда жиноий одил судловнинг сиёсий кун тартибига (Дойл, 2003) таъсир қилади. Канадалик олимлар воқеаларнинг мураккаблиги ҳақида тасаввурга эга бўлган, марҳумларга ҳурмат кўрсатувчи оммавий ахборот воситаларининг нуқтаи назарига эътибор беришни маслаҳат беришади. Сўнгги ўн йилликларда Канада янгиликларида аёллар ўлимининг ёритилиши яхши томонга ўзгарди, аммо гендер тенгсизлигини бартараф этиш учун кўпроқ ўзгаришлар талаб этилади (Фаирбаирн ва Доусон, 2013).

Йўқолган ва ўлдирилган аёллар (2001—2006) ҳақидаги 128 та мақолани таҳлил қилган Ясмин Живани ва Мери Лин Янг оммавий ахборот воситалари аёллар, аборигенлар ва жинсий савдо ҳақидаги тарихий стереотипларни такрорлаши ва мустаҳкамлашини аниқлади (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-07-02 санасида архивланган) .

Тадқиқотчилар Жордан Фаирбаирн ва Мйрна Доwсон (2013) феминистик криминология бўйича „Канада янгиликлари интим шерик қотиллиги: вақт ўтиши билан ўзгаришларни таҳлил қилиш“ асарида янгиликлар аёлларга нисбатан зўравонликка ижтимоий ва сиёсий жавобларга таъсир қилади деган хулосага келишди . Охирги йилларда бу хабарлар кўпроқ яқин шериклар томонидан илгари содир этилган зўравонлик ҳолатлари ҳақида хабар бериши ва жиноятчининг ҳаракатларини оқлаш эҳтимоли камроқ эканлиги аниқланди. Бироқ, ахборот агентликлари жабрланувчини айблашда давом этишди ва яқин шеригининг ўлдирилишини ноёб ҳодиса сифатида тасвирлашди.

2020-йилда социология кафедраси доценти Жордан Фаирбаирн „Канададаги ўқиш жамоатчилигига интим фемитизм тақдимоти: 2010—2024-йилларда генлар ва қизларнинг гендер асосида ўлдирилишини ёритувчи оммавий ахборот воситаларини ўрганиш“ лойиҳаси учун грант (191 096 Канада доллари) олди.

Абҳилаш Кантамнени „2019-2020-йилларда Онтариода аёллар ўлимига оид оммавий ахборот воситаларининг танқидий таҳлили“ нинг биринчи саҳифаси

2020-йилда Абҳилаш Кантамнени 2019—2020-йилларда Онтариодаги фемицидларнинг асосий оммавий ахборот воситаларида ёритилишини ўрганди (36 та фемицид, энг яхши миллий газеталар, маҳаллий газеталар ва телевидениэ янгиликларидаги 100 та янгилик). У ижобий кадрлар танқислигини ва салбийларнинг устунлигини очиб берди. Ижобий рамкалар: жабрланувчини „инсонийлаштириш“, фемицидни белгилаш, хабарда аёлни ижобий ёки нейтрал баҳолаш, қариндошларнинг овози, ҳодисанинг глобаллашуви, жабрланганларга ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги маълумотларнинг мавжудлигини исботлади. Салбий рамкалар: жабрланувчини айблаш, куч овози, ҳодисанинг маҳаллийлашуви, зўравонлик, ирқчилик, севги ва рашк ҳақидаги мифларнинг ҳужжатлаштирилган тарихининг йўқлигидаддир.

Кения

Гарнетт Ачиэнг (2019) оммавий ахборот воситалари ва блоггерларнинг аёл ўлимига таъсири ҳақидаги мақоласида таъкидлайдики, оммавий ахборот воситалари кўпинча жабрланувчини ҳақоратли тилда („ўлдирувчи қиролича“) айблаш орқали аёл ўлдиришни тасвирлайди. Мустақил блоггерларнинг роли таъкидланади, улар аёллар ўлимини янада шов-шувли услубда тақдим этадилар, аёллар ўлимини ўлжа сифатида ишлатадилар, кенияликларни аёл ўлимига масхара билан қарашга ундайдилар.

Мексика

2021-йилнинг феврал ойида Мексикада Ингрид Эскамилла ўлдирилиши содир бўлган воқеа жойидан олинган ахлоқсиз суратлар эълон қилинганидан кейин жанжал авж олди. Норозилик намойишлари фемицид таърифларида нима мақбул бўлиши мумкинлиги ҳақидаги саволга катта эътибор қаратди. Мексика Бирлашган Журналист аёллари (ПУМ) Эскамилланинг жасади тасвирлари эълон қилинишини қоралаб, оммавий ахборот воситаларини аёлларга нисбатан ҳар кунги зўравонликка шерикликда айблади.

Россия

2018-йилда Надежда Ажгихина (2013—2019-йилларда Европа Журналистлар Федерацияси вице-президенти) ва Анна Дел Фрео (Миллий Италия матбуот федерацияси вице-президенти, Ломбардия матбуот федерацияси вице-президенти) Екатеринбург конференсиясида тақдимот қилишди. Ахлоқий ва касбий меъёрлар: Россия ва Европа тажрибаси" („Россия / Европа Иттифоқи давлат дипломатияси“ лойиҳаси доирасида) ва кейин федерация таркибида тузилган Тенг ҳуқуқлар бўйича комиссиянинг „Журналист“ журналида гендер ҳикоялари бўйича мақолалар ёзиш бўйича тавсияларни ўз ичига олган „Манифести“ нашр этилди[17].

2020-йилда Москва аёллар музейи оммавий ахборот воситаларининг аёллар ўлимига таъсири бўйича лойиҳани бошлади, ушбу мавзу бўйича мақолалар ва маърузалар тайёрлади. Фемиcид.нет томонидан тўпланган маълумотлар таҳлили Россияда биринчи марта аёлларни ўлдириш бўйича янги ҳолат ҳақида хабар берувчи янгиликларда салбий кадрларнинг мутлақ устунлигини аниқлади. Бундай янгиликларда ҳеч қачон „аёл ўлдириш“ ёрлиғи йўқ.

2021-йилда Москва аёллар музейининг мусиқий лойиҳаси доирасида „Журналист“ аёллар ўлимига оммавий ахборот воситаларининг таъсири ҳақида опера[18] яратилди, Планет веб-сайтида спектакл учун краудфандинг олиб борилмоқда. Либретто муаллифи Любава Малйшева. Мусиқани турли мамлакатлардан 16 аёл бастакор ёзган: Россия, Беларусия, АҚШ ва Франсиядан: Наталя Медведовская, Олга Харрис, Элизавета Саничева, Олга Эгорова, Олга Власова, Мария Николаэва, Мария Романова, Нина Синякова, Элена Седелева, Галина. Алтман, Лизавета Лобан, Карина Пополова, Наталя Прокопенко, Анна Ветлугина, Жанна Габова (Жексембекова) ва Валерия Кухта. Продюсерлар — Любов Стенякина ва Любава Малйшева. Москва премераси 2022-йилга мўлжалланган. Опера И.О. Дунаэвский номидаги бастакорлар ва аранжировкачиларнинг халқаро танловида „Вақт синови“ махсус дипломини олди[18][7].

АҚСҲ

Флорида штатида (1995—2000) 292 аёл ўлимига оид жиноятларнинг мазмун-таҳлили шуни кўрсатдики, журналистлар жабрланувчини салбий нуқтаи назардан тасвирлаб, „ёрдам сўрамаслик“га урғу бериб, қурбоннинг ҳаракатлари, руҳий ёки жисмоний муаммолари қотилликка ҳисса қўшганини даъво қилмоқда. Олимларнинг фикрига кўра, жабрланувчини билвосита айблаш жиноятчини ҳамдардлик билан тавсифлаш, иккаласини ҳам айблаш билан намоён бўлади.

Франсия

Бир неча йиллик феминистик норозиликлардан сўнг франсуз ҳуқуқ ҳимоячилари аёллар ўлими муаммосига жамоатчилик эътиборини қаратишга муваффақ бўлишди . Аксарият янгиликлар агентликлари ўз мазмунини оладиган АФП, Фéминиcидес пар (эх) cомпагнонс (фемицидларни индивидуаллаштириш ва ҳужжатлаштириш) асосий жамоа ишини ўз зиммасига олди ва ўқувчиларга қўшимча маълумот бериш учун ушбу масалани янада чуқурроқ ўрганмоқда.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Унитед Натионс Оффиcе он Другс анд Cриме. „Глобал Студй он Ҳомиcиде. Гендер-релатед киллинг оф wомен анд гирлс“ (инглизча) (2019). 19-май 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-май 2021-йил.
  2. ↑ „Сусана Чáвез, ун ориген де #НиУнаМенос“ (испанча). Ла Изқуиэрда Диарио — Ред интернаcионал. 2-феврал 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-феврал 2020-йил.
  3. ↑ Любава Малышева. „Мужчины убивают женщин. Проблема фемицида в мире и России“ (русча). Радио Свобода (8-март 2019-йил). 13-ноябр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2019-йил.
  4. ↑ Лилит Мазикина. „Женщин России убивают, и это должно быть остановлено“ (русча). Домашний очаг (8-июл 2019-йил). 1-сентабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2019-йил.
  5. ↑ „Фемицид“ (русча). Московский Женский Музей. 1-сентабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2019-йил.
  6. ↑ Любава Малышева. „Статистика российского фемицида для ООН“ (инглизча). фемиcид.нет. Московский женский музей (26-апрел 2021-йил). 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Анна Мухина. „Почему женщин убивают?“ (русча). Свободные (21-декабр 2021-йил). 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.
  8. ↑ админ. „WОМЕН CОУНТ РУССИА 2021“ (ру-РУ). Московский Женский Музей. 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.
  9. ↑ „Страница Открытого пространства на фэйсбук“ (русча). Фаcебоок. 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.
  10. ↑ „Открытое пространство: Презентация книги “Фемицид” и карта фемицида в России“ (ру-РУ). Московский Женский Музей. 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.
  11. ↑ „"Бил меня так, что я отлетала и падала". Сколько женщин убивают в России“ (русча). Север.Реалии. 13-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-январ 2022-йил.
  12. ↑ „#Фемицид в России“ (русча). Гоогле Доcс. 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.
  13. ↑ „Фор тҳе УН Ҳуман Ригҳц Cоммиттеэ сессион 134“ (инглизча). 8-феврал 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-феврал 2022-йил.
  14. ↑ „Қуиéнес сомос / cонтаcто“ (испанча). Ла Сур. 21-сентабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2019-йил.
  15. ↑ „Информес й cифрас Арчивес“ (испанча). Феминиcидио.нет. 26-ноябр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2020-йил.
  16. ↑ „Турецкой правозащитной организации, борющейся с насилием над женщинами, вручена в Финляндии международная премия“ (ру-РУ). Это Финляндия (10-декабр 2021-йил). 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.
  17. ↑ Ажгихина Надежда. „Разные, но равные!“ (русча). Журнал «Журналист» (10-август 2018-йил). 27-сентабр 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-октабр 2021-йил.
  18. ↑ 18,0 18,1 „Журнал Театр. • В Москве появится опера о журналистской этике и насилии“ (инглизча). Журнал Театр. (3-декабр 2021-йил). 2-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-январ 2022-йил.

Ҳаволалар