Fermi paradoksi

Ферми парадокси – ердан ташқари разведка мавжудлигининг юқори эҳтимоли ва бизда бундай ўзга сайёраликлар учун ҳеч қандай далил йўқлиги ўртасидаги дихотомияга ишора қилади.

Бу парадоксни марҳум британиялик илмий фантастика муаллифи Артур C. Кларк таърифлаб берган бўлиб, у шундай деган эди: „Икки имконият мавжуд: Ё биз коинотда ёлғизмиз ёки йўқ. Ҳар иккиси ҳам бирдек даҳшатли“.

Ўшандан бери кўплаб мутахассислар бир хил савол билан курашдилар. Нега, Сомон йўлидаги кўплаб сайёралар ва юлдузларни ҳисобга олиб, биз ҳеч кимдан эшитмадик?

Ферми парадокси гоясини ўйлаб топилиши

Энриcо Ферми (1901–1954)

Сайёралар жамияти маълумотларига кўра, Ферми парадокси италян-америкалик физик Энрико Ферми томонидан ишлаб чиқилган. Айтишларича, у 1950-йилда ҳамкасблари билан тушлик пайтида „Ҳамма қаерда?“ деб сўраганида бу ғояни ўйлаб топган.

У ҳайрон бўлди, бизнинг сайёрамиз коинот билан солиштирганда нисбатан ёш бўлганини ҳисобга олсак, биз ҳозиргача кимдир бизга ташриф буюришини кутган бўлишимиз мумкин эди – лекин бизда бу содир бўлганига ҳеч қандай далил йўқ эди.

Ферми тўрт йил ўтиб, 1954-йилда вафот этди, шунинг учун бу савол ҳақида ўйлашга кўп вақт керак бўлмади. Аммо унинг ғояси муаммони ҳал қилишга умид қиладиган бутун фан соҳаларини, жумладан, ердан ташқари разведка (СЕТИ) ни қидиришни уйғотди.

Ферми парадоксини ечиш мумкинми?

Кўпгина олимлар Ферми парадоксини ҳал қилишимизга умид қилишади. Келгуси телескоплар, масалан, НАСАнинг 2021-йил декабр ойида ишга тушириладиган Жеймс Уэбб космик телескопи экзосайёраларнинг атмосферасини ҳеч қачон бўлмаганидек ўрганиши мумкин бўлади, шу билан бирга янги сайёраларни излаш тўхтовсиз давом этмоқда.

Олимлар ўз юлдузлари атрофида яшашга яроқли зоналарда кўпроқ сайёраларни топиб, бу ерда ҳарорат суюқ сувнинг мавжудлиги учун тўғри бўлса, олимлар коинотдаги бошқа Ерга ўхшаш оламлар эҳтимолини қисқартиришлари мумкин – ва илғор телескоплар ёрдамида бу Ернинг баъзиларини ўрганишлари мумкин. – бизнинг галактикамиздаги шарлар каби.

Охир оқибат, Ферми парадоксини чинакам тушуниш учун олимларга кўпроқ маълумотлар керак. Аммо агар яшаш мумкин бўлган сайёралар кенг тарқалгани аниқланса ва астрономлар ҳали ҳеч кимдан хабар ололмасалар, бу Ердаги каби ақлли ҳаётнинг камдан-кам учрайдиганлигини кўрсатиши мумкин.

Драке тенгламаси

Драке тенгламаси 1961-йилда америкалик астроном Френк Дрейк томонидан таклиф қилинган ғоя бўлиб, агар биз бир нечта асосий ўзгарувчиларни билсак, коинотдаги потенциал сивилизациялар сонини ҳисоблаш мумкин.

Драке тенгламаси формуласи:

Н = Р* х 𝑓п х не х 𝑓1 х 𝑓и х 𝑓c х Л

Р* = Сомон йўлида юлдуз шаклланишининг ўртача тезлиги

𝑓п = сайёраларни қўллаб-қувватловчи юлдузларнинг улуши

не = сайёралар жойлашган ҳар бир юлдуз учун ҳаётни таъминлай оладиган сайёраларнинг ўртача сони

𝑓1 = ҳаётни ривожлантирадиган ҳаётни „қўллаб-қувватлай оладиган“ сайёраларнинг бир қисми

𝑓и = ақлли ҳаётни ва шунинг учун ақлли цивилизацияларни ривожлантирадиган сайёраларнинг бир қисми

𝑓c = уларнинг мавжудлиги ҳақида хабар бериш технологиясини ишлаб чиқадиган цивилизацияларнинг бир қисми

Л = бу цивилизациялар аниқланган сигналларни космосга юборадиган вақт узунлиги

Ушбу омилларнинг барчасини тенгламага киритиш орқали сиз коинотда қанча бошқа ақлли цивилизациялар мавжудлигини аниқлашингиз мумкин.

СЕТИ маълумотларига кўра, бу „оддий“ формула, бир марта Драке айтганидек, ҳар йили ўқишга кирадиган янги талабалар сонини талабанинг университетда ўтказадиган ўртача йиллар сонига кўпайтириш орқали университетдаги талабалар сонини ҳисоблашга ўхшайди.

Бироқ, ҳозирча, тенгламадаги бир қатор асосий ўзгарувчилар номаълумлигича қолмоқда, яъни биз ақлли ҳаётнинг бошқа турлари учун мумкин бўлган рақамни ҳали топа олмаймиз.