Fertillik

Фертиллик (лотинча: фертилис — „фертил, ҳосилдор“) — жинсий етук организмнинг яшовчан насл бериш қобилияти. "Бепуштлик" тушунчасига қарама-қарши тушунчадир.
Физиологияси
Физиологик маънода фертиллик деганда аёл ёки эркакнинг насл қолдириш, яъни уруғланиш қобилияти тушунилади.
Эркаклар фертиллиги
Эркакларнинг фертиллиги деб кўпинча „ сперма фертиллиги“ тушунчасига айтилади. Эркакларнинг фертиллигига кўплаб омиллар таъсир қилади[2]:
- чекиш ва спиртли ичимликларни истеъмол қилиш;
- анаболик стероидлар, аниқроғи, ички секреция безлари томонидан ишлаб чиқариладиган тестостероннинг табиий даражасига мос келмайдиган ушбу дориларнинг юқори дозалари;
- мояклардаги юқори ҳарорат;
- C витамини ва руҳ(синк) етишмаслиги;
- ортиқча вазн[3];
- радиация ва кимёвий бирикмаларнинг таъсири[4][5];
- сийдик-таносил тизими касалликлари (простатит, хламидиоз[6], жинсий йўл билан юқадиган касалликлар), болалик давридаги инфексияларнинг асоратлари (паротит, қизилча), қандли диабет, вирусли гепатит;
- турмуш тарзи ва жисмоний фаолият хусусиятлари[7];
- антиспермал антитаналар;
- оксидатив стресс[8];
- тез-тез мастурбация;
- ва бошқалар.
Аёллар фертиллиги
Аёлларда юқори, нормал ва паст туғилиш мавжуд. Аёлнинг туғиши учта омилга боғлиқ: болага ҳомиладор бо'лиш қобилияти, унга чидаш қобилияти ва туғиш қобилияти. Агар юқорида санаб ўтилган омиллардан бирортаси бўлмаса, аёлнинг туғилиш қобилияти паст деб ҳисобланади. Ҳар уч омилнинг мавжудлиги нормал туғилишни кўрсатади.
Аёлларнинг фертиллиги овуляция билан чамбарчас боғлиқ, чунки етук тухум мавжудлиги аёлнинг ҳомиладор бўлиш қобилиятини белгилайди. Ҳар бир ҳайз даврида тухумдондан етук тухум чиқарилади (бўшатиш жараёни овуляция деб аталади), аммо бу содир бўлмаса, аёл фертил эмас. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, овуляция пайтида аёлнинг фертиллиги максимал даражага етади, чунки бу жараён натижасида аёлнинг жинсий тизимига кирган сперматозоидларнинг етук тухумга йўли камаяди. Бепуштликнинг баъзи сабаблари, масалан, антиспермал антитаналарининг мавжудлиги, туғилишни камайтириши мумкин .
Демография
Демографияда бу атама кўпинча аёлнинг репродуктив қобилиятини ёки аёлнинг бола туғиш қобилиятини англатади. Бу хусусиятни аҳоли миқёсида аниқлаш учун туғилишнинг умумий даражасидан фойдаланилади.
ЖССТ маълумотларига кўра, ўртача аҳолининг тахминан 5 % бепушт[9]. 1930-1960-йилларда никоҳда (расмий ёки фуқаролик) туғилган аёлларда бепуштлик даражаси 4 % дан ошмаган ва 1970 йилда туғилган аёллар орасида бу кўрсаткич аллақачон 6 % га яқин[10]. Россияда туғиш ёшидаги (15 ёшдан 49 ёшгача) 39,1 миллион аёлнинг 6 миллиони бепушт[11]. Социологлар ва иқтисодчиларнинг прогнозларига кўра, келгуси йилларда Россияда ҳозирги 8 % дан фарзандсиз аёллар улуши ўртача Европа даражасига 15 % га яқинлашиши мумкин[12].
Репродуктив ёш
Репродуктив ёш (шунингдек, туғиш ёки фертил ёши) — бу аёлнинг ҳаётидаги болани кўтариш ва туғиш қобилиятига эга бўлган давр. Демографияда бу даврнинг давомийлиги унинг чегараларини кўрсатиш билан тавсифланади. Аёллар учун репродуктив ёш деганда 15-49 ёш тушунилади (туғилиш даражаси паст бўлган мамлакатларда — 15-44 ёш). Қоида тариқасида, репродуктив ёшдаги аёлларнинг улуши анча барқарор ва 25-30 % ни ташкил қилади .
Манбалар
- ↑ „Тотал фертилитй рате“ (эн). Тҳе Wорлд Фаcтбоок. CИА. 2020-йил 31-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 6-август.
- ↑ От чего зависит качество сперми?
- ↑ „Мужчини с избиточним весом чащэ страдают бесплодиэм“. 2013-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-август.
- ↑ WиФи май дамаге сперм қуалитй: Студй
- ↑ Малярниэ краски снижают качество сперми
- ↑ Хламидиоз снижаэт качество сперми
- ↑ Езда на велосипеде снижаэт качество сперми
- ↑ „Окислительный стресс и мужская фертильность: современный взгляд на проблему“. cйберленинка.ру. Қаралди: 2018-йил 31-июл.
- ↑ Сколко в мире бесплодних пар?
- ↑ Бесплодних женщин становиця болше
- ↑ Страна нерожденних В России бесплодни около семи миллионов женщин и четирёх миллионов мужчин Текст: Ирина Краснополская
- ↑ 19.08.2014 00:01:00 Россиянки не торопяця в декрет. Доля бездетних женщин в стране увеличиваэця, несмотря на государственноэ стимулированиэ рождаэмости. Олга Соловева