Fibromialgiya

Фибромиалгия (инглизча: фибромялгиа) фибра — „тола“, мё — „мушак“, алгос — „оғриқ“ деган маъноларни англатади. Сурункали характерга эга бўлган таянч-ҳаракат аъзоларининг диффузли симметрик оғриғидир.
Фибромиалгия билан оғриган беморлар бутун танада сурункали, асосан симметрик оғриқлардан азият чекишади. Камдан-кам ҳолатларда бемор депрессия (фибромиялгия оқибатларидан бири), ёмон уйқу, шунингдек, ирритабий ичак синдроми, сурункали чарчоқ синдроми, мушаклар тортилиши, оғриққа сезувчанликнинг ошиши, шу жумладан, совуқлик ва тиқилиш, безовта оёқ синдроми ва кўпинча нафас етишмовчилиги билан шикоят қилишлари мумкин.[1]
Барча мутахассислар фибромиалгия ташхисини тан олмайдилар, чунки замонавий диагностика усуллари билан текширилганда ҳеч қандай яллиғланиш жараёнлари ва ички органларнинг шикастланиши аниқланмайди ва кўп ҳолларда ташхисни истисно қилиш методи билан аниқлаб беради.
Фибромиалгияи аҳолининг 2-8 % да учрайд[2].
Симптомлари
Фибромиалгиянинг асосий белгилари қуйидагилардан иборат:
- бутун танада кенг тарқалган симметрик оғриқлар (кўп ҳолларда — мушакларда, тендонларда, бўғимларда);
- ёмон уйқу (чуқур уйқу фазасининг бузилиши), уйғонгандан кейин тикланиш ҳисси йўқлиги;
- эрталабда толиқиш;
- тез чарчаш;
- бош оғриғида кучланиш;
- шишиш;
- тез-тез ҳарорат ўзгариши;
- уйқусизлик ҳисси;
- конвулсия ва спазмлар;
- тез-тез концентрациянинг бузилиши ва хотира пасайиши, диққатни жамлай олмаслик;
- Тез-тез депрессияга тушиш, руҳий касалликлар, кайфиятнинг ўзгариши, паст кайфият (оғриқнинг оқибати эмас), лекин кўпинча улар бирга келади ёки йўқ.
Фибромиалгиянинг бошқа белгилари орасида мигрен бош оғриғ тури, бош айланиши, оғизда қуруқлик ва қизиш, тирнаш хиссини берувчи сийдик пуфаги (тез-тез, баъзан оғриқли сийдик чиқариш); аммо текширувларда ичак ёки сийдик пуфагида яллиғланиш белгиларини кўрсатмайди.
Этиологияси ва патогенези
ФМ нинг ҳақиқий сабаблари ҳозирча номаълум.
Илгари, ФМ яллиғланиш ёки руҳий касаллик деб ҳисобланган, аммо замонавий диагностика усуллари ФМда яллиғланиш белгилари топилмаганлигини ва депрессия ва стресс ФМ сабабларидан кўра ихтиёрий натижа эканлигини исботлашга имкон берди.
ФМ нинг сабаби чуқур уйқу фазасининг бузилиши эканлиги ҳақида баъзи далиллар мавжуд, чунки чуқур уйқу фазасида ғайритабиий мия тўлқинлари ФМ ва соматотропин гормонининг паст даражаси (бу гормон гипофиз бези томонидан ишлаб чиқарилади) билан оғриган беморларда чуқур уйқу босқичида топилган. Худди шундай белгилар соғлом одамларда бир неча кун давомида уйқудан маҳрум бўлганда кузатилади (Ҳ. Молдофскй). Ҳамма тадқиқотчилар ҳам бу назарияни қўллаб-қувватламайди, бироқ Норвегияда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, уйқусизлик билан оғриган 45 ёшдан ошган аёлларда ухлаш билан муаммоси бўлмаган ўша ёшдаги аёлларга қараганда фибромиалгия хавфи беш баравар юқори.[3]
Шунингдек, бутун дунё бўйлаб тадқиқотлар шуни кўрсатадики, фибромиалгия билан оғриган беморларнинг 80-90 фоизи аёллардир.[3]
Бироқ, маълум бўлган барча клиник симптомларни кўриб чиқсак, ФМ шунчаки мушак оғриғидан кўра мураккаб муаммо эканлиги аниқ. Морфологик, биокимёвий ва бошқа касалликларга асосланмаган кўплаб клиник симптомларнинг мавжудлиги ФМ соматоформ бузилиши деб тасдиқлашга имкон беради. Соматоформ бузилишларда юзага келадиган аломатлар сезилмайдиган бўлади, яъни одам уларнинг сезмайди ва уларнинг пайдо бўлишини назорат қилмайди.
ФМни ўрганишнинг замонавий босқичида периферик ва марказий механизмларни ягона назарияга бирлаштиришга ҳаракат қилинмоқда[4].
Американинг Интегратед Тиссуэ Дйнамиcс (Интидйн) биофармацевтика компанияси мутахассислари Албанй Медиcал Cоллеге ҳамкасблари билан биргаликда 2013-йилда ўтказилган тадқиқотнинг сўнгги маълумотларига кўра, фибромиялгия билан оғриган беморларнинг кафтларида ва оёқларида қонни терморегуляция ҳамда қайта тақсимлаш функцияларини бажарадиган одатдагидан кўра сезгир нерв учлари жойлашганлиги маълум бўлдии.Улар артериоло-венуляр анастомозларда (АВА), терморегуляция ва қонни қайта тақсимлаш функцияларини бажарадиган микротомирларда жойлашган.
АВА, терморегуляциядан ташқари, барча органларнинг қон билан таъминланишини тартибда эканлиги сабабли, беморларда мушакларнинг оғриғи, заифлик ва чарчоқнинг кучайиши бу томирларда аниқланган патологик ўзгаришлар билан боғлиқ бўлиши мумкин, бунинг натижасида мушакларда нормал қон айланиши бузилади.
Бундан ташқари, нормал қон таъминоти бузилиши нафақат мушакларга, балки мияга ҳам таъсир қилиши мумкин, бу эса фибромиялгия билан оғриган беморларда ёмон уйқу ва когнитив функциясининг пасайиши билан изоҳланади.
Гипотезалар
ФМ ҳолатининг турли жиҳатларига асосланган бир нечта фаразлар мавжуд:
- Томирлардаги патологик ўзгаришлар.
- Генетик мойиллик — ФМ ташхиси қўйилган бир нечта оила аъзоларига эга бўлиш тенденцияси мавжуд.
- Стресс ФМ ривожланишининг асосий омилларидан бири бўлиши мумкин, чунки у бошқа шунга ўхшаш касалликларнинг ривожланишида муҳим рол ўйнайди, масалан, ирритабий ичак синдроми, сурункали чарчоқ синдроми, уйқусизлик ва бошқалар.
- Серотонин алмашинувининг кучайиши — баъзи беморлар серотонинни қайтариб олиш ингибиторларнинг паст дозалари билан даволанишга жавоб беришади.
- Ўсиш гормони етишмовчилиги — ўсиш гормони етишмовчилиги бўлган беморларда ўсиш гормонини алмаштириш терапияси муваффақиятли бўлди. Айни пайтда назария ҳали етарлича тасдиқланмаган.
- Психологик омиллар.
- Жисмоний травма баъзи ҳолларда ФМ ривожланишига туртки бўлиб хизмат қилади.
- Симоб билан заҳарланиш — Баъзи замонавий тадқиқотчилар фибромиялгияга олиб келадиган мия касалликлари симобнинг бевосита токсик таъсирининг натижаси эканлигини аниқладилар[5].
Бошқа фаразлар ҳам мавжуд. Масалан, ФМ ичакдаги мавжуд бактерияларга идёпатик иммун жавобдир. Ушбу фаразни 2019-йил июн ойида МcГилл университети Саломатлик Марказидан Амир Минерби тасдиқлаган. Мақолага ҳавола.
Фибромиалгия диагностикаси
ФМ диагностикаси учун махсус тестлар мавжуд эмас. Одатда глюкоза, қалқонсимон без фаоллиги, антинуклеар антикор (АНА) тести, ревматоид омил (РО), эритроцитлар чўкиш тезлиги, пролактин ва калций миқдори учун қон тестлари буюрилади[6].
Ревматик касалликлар ва артрит бундан мустасно, шифокор беморнинг танасида жуфтлашган нуқталарнинг (тендер / тетик нуқталари) сезгирлигини барча салбий (нормал) тестлар орқали текширади.
Фибромиалгия ташхисида мигренни эслатиб ўтиш жуда муҳимдир.
Фибромиалгия мезонлари
Мажбурий мезонлар:
- 3 ёки ундан ортиқ ой давомида кенг тарқалган оғриқ ва чарчоқлик.
- Бошқа касалликларнинг (ревматик, эндокрин, онкологик ва бошқалар).ваоғриқ чақирувчи омилларнинг йўқлиги
Катта мезонлар:
- тананинг 18 та нуқтасидан 12 тасида маҳаллий сезувчанлик 4 кг оғирлик палпация пайтида сезгирликнинг бузилиши эмас, балки оғриқ пайдо бўлгани ижобий жавоб ҳисобланади.
Кичик мезонлар:
- Кўп ҳолларда турли хил психологик ва функционал бузилишларга мос келадиган касалликнинг анамнестик белгилари пайдо бўлиши мумкин.
- Эрталабки қаттиқлик ва чарчоқ туфайли бузилган уйқу[7].
Фибромиялгиянинг кучайишида бошланувчи инсултдан ажратиш мезонлари ҳали ишлаб чиқилмаган. Тахминларга кўра, фибромиялгия инсултни қўзғатиши мумкин.
Даволаш
ФМ ни самарали даволашга касаллик симптомлари тўғрисида билимларнинг етишмаслиги тўсқинлик қилади, шунинг учун замонавий тиббиёт симптомлар ва оқибатларни — оғриқ, уйқу бузилиши, депрессия ва бошқаларни изланишга ҳаракат қилинмоқда. ФМ терапиясига ёндашувлар индивидуал бўлиши керак. Асосий симптомларни клиник баҳолаш талаб қилинади: оғриқ синдромининг кўриниши, тетик нуқталарининг ҳолати ва бошқалар. Шунга асосланиб, бир нечта терапевтик йўналишлар мавжуд.
Дори-дармонлар билан даволаш асосан оғриқни йўқотиш, мушакларнинг спастиситеси, тез-тез асабийлашиш, уйқу бузилиши ва депрессия белгиларини (агар мавжуд бўлса) камайтиришда қўлланади
- Антидепрессантларнинг кичик дозалари билан даволаш — селектив серотонинни қайтариб олиш ингибиторлари — флуоксетин (Прозак), сертралин, пароксетин (мос равишда 20-40; 50-200; эрталаб 5-20 мг дозаларда); селектив серотонин ва норепинефринни қайтариб олиш ингибиторлари — дулоксетин 60 мг х кунига 2 марта, венлафаксин; трисиклик антидепрессантлар (кунига бир марта амитриптилин 10-25 мг ёки имипрамин кунига бир марта 10-25 мг).
- Антиэпилептик препаратлар: Прегабалин (Лйриcа) антидепрессантлар каби самарали. Даволаш 13-14 ҳафта давом этган иккита йирик рандомизацияланган клиник тадқиқотларда прегабалин монотерапияси кунига 300, 450 ва 600 мг дозаларда фибромиялгияда оғриқнинг интенсивлигини камайтиришда самарали эканлиги кўрсатилди. Тез таъсир кўрсатади.[8]
- Бензодиазепинлар: диазепам, клоназепам (барча беморларга таъсир кўрсатмайди)
- Бензодиазепини бўлмаган уйқу дори: зопиклон (Имован)
- Оғриқ қолдирувчи воситалар, шу жумладан стероид бўлмаган яллиғланишга қарши дори (НСАИД) инъэкциялари ёки оғриқли жойларда қўллаш учун гиёҳ аналгетиклари, парацетамол ва трамадол энг кўп ўрганилган, бу дориларнинг комбинациясидан фойдаланиш мумкин.
- Ботулинум токсинининг киритилиши фибромиялгияни даволашда самарали эканлиги кўрсатилмаган.
- Иситиш ва яллиғланишга қарши малҳам ва геллардан фойдаланиш (капсикум, фастум-гел, диклофенак -форте ва бошқалар) фибромиялгияни даволашда кам самарадорликни кўрсатди.
- Даволашга чидамли бўлмаган ҳолларда дофамин рецепторлари агонистлари (прамипексол), гормонал дорилар (прогестерон, андростерон), фосфорилаза фаоллаштирувчилари, пирацетам, молик кислота препаратлари, антиоксидантлар қўлланади.
Дори-дармонсиз даволаш усуллари
- Жисмоний машқлар терапияси, шу жумладан аэробика (касалликнинг заиф босқичида кўпроқ кўрсатилади), гипнотерапия, мануал терапия, арт терапия, ёруғлик терапияси, тош терапияси, овоз терапияси, табиат терапияси шунингдек илиқ сувда сузиш барча беморларга кўрсатилади.
Фибромиалгияни даволашнинг турли хил дори-дармонсиз усулларини махсус ўтказилган тажриба шуни кўрсатдики, иккала усул сезиларли самарадорликка эга — когнитив хулқ-атвор терапияси ва жисмоний тарбия терапияси. Иккала даволаш усулида 1 йил ёки ундан кўпроқ вақт давомида даволанган фибромиалгия симптомларининг доимий яхшиланиши кузатилди.[8]
- енгил оғриқлар бўлса, физиотерапия ;
- саёз енгил массаж, чуқур массаж билан симптомларнинг ёмонлашиши, айниқса оғриқларда;
- балнеотерапия ;
- гипербарик кислород терапияси.
Ушбу даволаш усулини ўрганиш Исроилда бир нечта тиббиёт марказларининг етакчи мутахассислари иштирокида ўтказилди. Тадқиқотда кўрсатилгандек, фибромиалгия билан оғриган аёллар гипербарик кислород терапиясидан ўтгандан сўнг, одатда қабул қилган оғриқ қолдирувчи дори-дармонларсиз ишлай олишди ва уларнинг истеъмолини сезиларли даражада камайтирдилар. Ушбу усул муаллифлари фибромиалгияга сабаб бўлган асосий омилни ҳам аниқлашга муваффақ бўлишган деб ҳисоблашади. Эҳтимол, синдром миядаги оғриқ сигналларини қайта ишлаш механизми вайрон бўлганда пайдо бўлади. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, кислородли терапия беморларнинг 70 фоизида фибромиялгия белгилари билан курашишга ёрдам беради.[9]
- классик директив гипноз ва ўз-ўзини гипноз қилиш, профессионал гипнозчи мануал терапия билан биргаликда мураккаб гипнозни таъминлайди;
- психотерапия, стресснинг олдини олиш;
- аутогеник таълим, оғриқ билан ишлаш;
- ёга, медитация ;
- курортда даволаниш, қуёш ванналари;
- уйқу режимига риоя қилиш;
- стрессли вазиятлардан қочиш;
Даволашнинг ноанъанавий усуллари
- криётерапия (Япония, Россия[10], Беларусия[11], Эстония[12] ва бошқа мамлакатларда қўлланади; бу −150 ° C ҳароратда танани қисқа муддатли (2-3 дақиқа) совутиш); ҳамма беморларга ҳам кўрсатилмайди;
- хом вегетариан диэтаси ;[13]
- гвайфенезин билан даволаш (Тҳе Гуаифенесин Протоcол) [1][сайт ишламайди] — Ушбу даволаш усули тиббиёт ҳамжамиятининг аниқ бўлмаган муносабатларини келтириб чиқаради.
Ушбу усулга кўра, фибромиалгияни даволаш гвайфенезин каби машҳур йўтал дори воситасидан фойдаланишга асосланган бўлиб, у бу ҳолда 300 ёки 600 мг дозада узоқ муддатли таъсирга эга таблеткалар шаклида мавжуд. Шу билан бирга, бу усулни яратувчилар беморларга қуйидагилардан фойдаланишни қатъиян ман қилади:
— чой;
— маҳсулотлар, витамин комплекслари ва ўсимлик мойлари ва экстрактлари (маккажўхори, гуруч, жўхори, буғдой ва соя бундан мустасно), ментол (масалан, „Спеарминт“ сақичлари,), биофлавоноидлар (масалан, варикоз томирлари учун препарат „Детралекс“, қверцетин (Қуэрcетин), гесперидин (Ҳеспериден), рутин (Рутин) ва Гингко Билоба;
— салицилатлар, салицил кислотаси (масалан, аспирин (Аспирин), анасин (Анаcин), эхcедрин (Эхcедрин), дисалcид (Дисалcид), юз учун тозаловчи лосон „Cлеан & Cлеар Деэп Cлеансинг Лотион“ ва бошқаларни ўз ичига олган тиббий ва косметика маҳсулотлари.) ва кофур ;
— маккажўхори, гуруч, жўхори, буғдой ва соя бундан мустасно, опопанакс, ҳар қандай ўсимлик мойлари, геллар ва экстрактлар (масалан, алоэ) билан косметика;
Октисалатларни (Оcтисалате), гомосалатларни (Ҳомосалате), мексорил (Мехорйл) ва мерадиматни (Мерадимате) ўз ичига олган қуёшдан ҳимояловчи кремлар.
Ушбу даволаш усули муаллифлари, шунингдек, гипогликемия билан оғриган одамлар фибромиялгияга кўпроқ мойил эканлигини таъкидлайдилар.
- Баъзи ҳолларда акупунктур, оғриқни енгиллаштириш ёки камайтиришга ёрдам беради деган хабарлар мавжуд.
Прогноз
ФМ сурункали касаллик бўлиб, ўзгарувчанлик хусусиятига эга. ФМ белгилари беморнинг бутун ҳаёти давомида сақланиб қолади, ташқи омиллар таъсирида ўзгаради, бундан олдин содир бўлган доимий статик-динамик бузилишлар бундан мустасно (одатда кексаликда).
Беморнинг ҳаёти давомида у ёки бу даволаниш билан ФМ пайтида органларнинг шикастланиши содир бўлмагани сабабли, беморларнинг муҳим қисмида касаллик кўпинча вақтинчалик ижобий тенденцияни кўрсатади. Аммо беморларнинг катта қисми умр бўйи ногирон бўлиб қолади.
Бемор билан ишлаш уни касаллик белгиларига фаоллик кўрсатишга, ижобий фикрлашга[14], қуруқ илиқ иқлимга ва стресснинг тўлиқ йўқлигига жалб қилишдир.
Эпидемиология
ФМ вакиллари умумий популяцияда 4 % ёки ундан кўпни ташкил қилади. Аёллар ва эркаклар нисбати 7-10:1 (статистик маълумотлар аниқланмоқда). ФМ барча этник гуруҳлар ва маданиятларда, ҳар қандай ёшда учрайди, лекин 25-30 ёшдан 45-50 ёшгача бўлган давр устунлик қилади (статистик маълумотларга аниқлик киритилмоқда)
Беморларнинг 28 фоизида ФМ болаликдан ривожланади. Ўғил болалар ва қизлар ўртасидаги нисбат тахминан 1: 1.
60-79 ёшдаги ФМ частотаси тахминан 7 % ни ташкил қилади (статистик маълумотларга аниқлик киритилмоқда), оғриқ синдромининг интенсивлиги ва частотаси эркакларда ҳам, аёлларда ҳам ёшга қараб ортади.
Тарихи
Мушак-скелет тизимининг диффузли оғриғи Гиппократ давридан бери ўрганилган.
ФМ нинг клиник синдроми биринчи марта 150 йил олдин тасвирланган.
1904-йилда В. Говерс лумбаго ҳақидаги мақоласида диффуз мушак оғриғи синдромини фиброзит деб атайди, мушаклардаги яллиғланиш ўзгаришларининг ролини оғриқ сабаби сифатида таъкидлайди.
Касалликнинг депрессия ва стресс билан боғлиқлигини ҳисобга олган ҳолда, Э. Боланд 1947-йилда психоген ревматизм концепциясини илгари сурди, у ҳозир ҳам ўз тарафдорларига эга. 1950 ва 1960-йилларда бир қатор тадқиқотчилар ФМни психосоматик касаллик билан боғлашди.
Диффуз мушак-скелет тизимининг оғриқ синдромига қизиқиш 70-йилларнинг ўрталарида Ҳ. Смйтҳе ва Х. Молдофскийнинг бир қатор нашрларидан сўнг ортди, бу ерда чуқур уйқу фазаларининг қисқариши мавжудлиги ва тендер нуқталарининг алоҳида аҳамияти (оғриқли нуқталар) қайд этилган.) кўрсатилди.
ФМ диагностикаси мезонлари биринчи марта 1972-йилда таклиф қилинган. Ҳ. Смйтҳе ва характерли оғриқ нуқталарининг локализациясига асосланиб, бу соҳада билимларни сезиларли даражада кенгайтирди. Ушбу мезонлар қуйидаги параметрларни ўз ичига олади: 3 ойдан ортиқ кенг тарқалган оғриқ синдроми; маҳаллий оғриқли нуқталар (12 дан 14 гача), эрталаб чарчоқ ва мушакларнинг кучайиши билан уйқу бузилиши; лаборатория параметрларида ўзгаришларнинг йўлиги, антинуклеар антикорлар, мушак ферментларининг йўқлиги; нормал рентгенография.
1981-йилда М. Юнус ва А. Маси томонидан таклиф қилинган касалликнинг диагностик мезонлари нашр этилгандан сўнг, адабиётда фибромиалгия атамаси мустаҳкам ўрнатилди. Ушбу босқичда тадқиқотчилар ФМни асосий ва иккиламчи қисмга бўлишди. Бирламчи ФМ — касалликнинг изоляцияланган шакли бўлиб, у билан бирга келадиган омиллар бўлмаганда ривожланади, иккиламчидан фарқли ўлароқ, кучли оғриқлар билан бошқа ҳолатга қўшилади. Иккиламчи ФМ, қоида тариқасида, маълум бир тарих билан кўрсатилади: жароҳатлар, ревматик ёки ревматик бўлмаган омиллар мавжудлиги. Шунга асосланиб, муаллифлар бирламчи ФМ учун мажбурий, асосий ва қўшимча мезонларни аниқлашга ҳаракат қилишди.
А. Керакли мезонлар: 3 ой ёки ундан кўпроқ вақт давомида камида 3 та анатомик зонада умумий оғриқ, оғриқ ёки қаттиқлик; бирламчи ФМ нинг бошқа сабабларининг йўқлиги (ўзгармаган лаборатория кўрсаткичлари ва нормал рентгенограммалар).
Б. Асосий мезонлар: камида 5 та тендер нуқтаси мавжудлиги.
Д. Қўшимча мезонлар: симптомларнинг жисмоний фаолият билан боғлиқлиги; уларнинг об-ҳаво омиллари билан алоқаси; безовталик ва стресс таъсирида симптомларнинг кучайиши; умумий чарчоқ; умумий заифлик; сурункали бош оғриғи; ирритабий ичак синдроми; бўғинлар ва мушакларнинг шишиши суб’эктив сезгилар; улардаги суб’эктив ҳиссизлик ҳисси.
ФМга алоҳида қизиқиш охирги 10-15 йил ичида ФМ нинг клиник, биокимёвий ва нейрофизиологик хусусиятларининг очилиши муносабати билан юзага келди.
Манбалар
- ↑ Русский Медицинский Сервер — Новости ревматологии — Фибромиалгия
- ↑ Cлауw, Даниэл Ж. Фибромялгиа (эн) // ЖАМА. — 2014. — 16 4 (вол. 311, но. 15). — П. 1547—1555. — ДОИ:10.1001/жама.2014.3266. — ПМИД 24737367.
- ↑ 3,0 3,1 „«Я есть боль»: что нужно знать о фибромиалгии прямо сейчас“. Вести.Медицина (2017-йил 14-август).
- ↑ „Фибромиалгия“. 2014-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
- ↑ „Фибромялгиа анд Мерcурй Поисонинг“. 2014-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
- ↑ „Что такоэ фибромиалгия?“. 2014-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
- ↑ Русский Медицинский Сервер — Новости ревматологии Рамблер’с Топ100
- ↑ 8,0 8,1 Д.м.н., профессор А.Б. Данилов. „Терапия боли. Диагностика и лечение фибромиалгии“. Меди.ру. Подробно о лекарствах (2012-йил 1-апрел).
- ↑ „Найден новый метод лечения фибромиалгии“. Спинет.ру (2015-йил 27-июл).
- ↑ Институт холода и биотехнологий Университета. „ВИИ Международная научно-практическая конференция «Криотерапия в России»“. ИТМО.НЕWС (2014-йил 14-май).
- ↑ „Криотерапия - Санатории Беларуси“. Санатории.бй.
- ↑ „Криотерапия“. Лääне-Таллинна Кескҳаигла / Западно-Таллинская Центральная больница. 2017-йил 6-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
- ↑ „Улучшение состояния больных синдромом фибромиалгии при использовании преимущественно сырой вегетарианской диеты: наблюдательное исследование“.
- ↑ „Научная Сет — Сcиэнтифиc Нетwорк“. 2011-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июн.
Адабиётлар
- Аринова А. А., Богданов Э. Г., Заицев А. А. ва бошқалар. Журн неврол ва психиатр 1994; 94:4:9-13.
- СССР Тиббиёт фанлари академиясининг Валдман А. В. Вестн 1980; 9:11-16.
- Уэйн А. М., Колосова О. А., Яковлев Н. А., Каримов Т. К. Бош оғриғи (таснифи, клиникаси, диагностикаси, даволаш). М 1994-йил.
- Эрохин Л. Г. Юздаги оғриқлар. М 1973-йил.
- Зборовский А. Б., Бабаэва А. Р. Вестн РАМС 1996; 11:52-56.
- Иваничев Г. А. Миёфасиял гипертензив синдромларнинг клиникаси, диагностикаси, ривожланиш механизмлари ва даволаш (маҳаллий мушакларнинг гипертониклиги): Диссертация рефератı. дис. Доктор мед. Фанлар. Қозон 1985-йил.
- Иваничев Г. А. Қўлланма тиббиёти. М 1998; 111-119.
- Кукушкин М. Л., Решетняк В. К., Воробеичик Я. М. Анестезиол ва реанимация 1994; 4:36-41.
- Модик О. Г. Нейроген оғриқ синдромлари клиникаси ва даволашнинг долзарб масалалари: Сат. илмий ишлайди. Саратов, 1989; 59-63.
- Табеэва Г. Р., Левин Я. И., Короткова С. Б., Кҳанунов И. Г. Зҳурн неврол ва психиатр 1998; 98:4:40-43.
- Тузлуков А. П., Скуба Н. Д., Горбатовска Н. С., Иваничев А. С. Архпат 1993-йил; 2:55:47-50.
- Федорова Н. Э. Рос асал журнали 1996; 1:21-25. 13. Чичасова Н. В. Терарч 1994-йил; 66:11:89-92.
- Чичасова Н. В., Иголкина Э. В., Фаломеэв М. Ю. Терарч 1994; 66:5:59-61.
- Чичасова Н. В., Насонов Э. Л., Иголкина Э. В. Дет ревматол 1996; 1:26-29.
- Аҳлес ТА, Хан СА, Юнус МБ ва бошқалар. Ам Ж Псйчиат 1991; 148: 1721-1726-йиллар.
- Молдофскй Ҳ., Сcарисбриск П., Энгланд Ҳ., Смйтҳе Ҳ. М. Псйчосом Мед 1975; 37:341-351.
- Молдофскй Ҳ., Сcарисбриск П. Псйчосом Мед 1976; 38:35-44.
- Молдофскй Ҳ. Рҳеум Дис Cлин Нортҳ Ам 1989; 15:91-103.
- Травелл ЖГ, Симонс ДГ Миёфассиал оғриқ ва дисфункция: триггер пионт қўлланмаси. Балтимор 1983-йил.
- Ваэрой Ҳ., Абраҳамсен А., Форре О. ва бошқалар. Cлин Рҳеуматол 1989; 8:245-250.
- Wелин М., Брагеэ Б., Нйберг Ф. ва бошқалар. Ж Мускул Паин 1995; 3:1:4.