Fiji

Фижи, Фижи Республикаси (Инглизча: Републиc оф Фижи) – Океанияда, Тинч океаннинг жануби-ғарбий қисмида, Фижи оролларида жойлашган давлат. Майдони – 18,274 км² (7 056 кв ми) (дунёда 151-ўрин). Аҳолиси – 931 017 киши (2025, 161-ўрин). Пойтахти – Сува шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 4 округга бўлинади. Янги Зеландиядан денгиз мили (2000 км; 1300 мил) шимоли-шарқда жойлашган. 330 дан ортиқ ороллардан иборат архипелагдан иборат бўлиб, умумий ер майдони тахминан 18 300 квадрат километрни (7 100 кв ми) ташкил этади. Энг чекка ороллар гуруҳи - Оно-и-Лау. Умумий аҳолининг қарийб 87% икки йирик оролда - Вити Леву ва Вануа Левуда яшайди. Фижиликларнинг тўртдан уч қисми Вити Леву қирғоқларида, пойтахт - Сува Нади(туризм ва маҳаллий саноат) ёки Лаутока (шакарқамиш саноати устунлик қилади) каби кичикроқ шаҳар марказларида, Вити Левунинг ички қисмида ер релефи туфайли кам одам яшайди.

Фижи Ороллар Республикаси Матаниту Ту-Вака-и-коя ко Вити
Байроқ Герб
Шиор: Реревака на Калоу ка Дока на Туи (Фижи: Феар Год анд ҳоноур тҳе Қуээн) Худодан қўрқ ва Қироличани хурмат қил
Мадҳия: Год Блесс Фижи
Пойтахт	Сува
Расмий тил(лар)	Фижича
Ҳукумат	Парламентлик Республика
• Президент	Рату Жосефа Илоило
• Бош Вазир	Лаисениа Қарасе
Мустақиллик (Бирлашган Қироллигидан)
• Сана	10-октабр 1970
Майдон
• Бутун	18,270 км2 (156-ўрин)
• Сув (%)	<1
Аҳоли
• 2002-йилги рўйхат	893,354 (157-ўрин)
• Зичлик	48/км2
ЙИМ (ХҚТ)	2005-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$5,409 мил. (155-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$6,055
Пул бирлиги	Фижи Доллар (ФЖД)
Вақт минтақаси	УТC+12
• Ёз (ДСТ)	УТC+13
Қисқартма	ФЖ
Телефон префикси	679
Интернет домени	.фж

Фижи оролларининг аксарияти тахминан 150 миллион йил аввал бошланган вулқон фаоллиги натижасида шаклланган. Баъзи геотермал фаоллик бугунги кунда ҳам Вануа Леву ва Тавеуни оролларида содир бўлмоқда. Вити Левудаги геотермал тизимлар келиб чиқиши бўйича вулқонли бўлмаган ва паст ҳароратли сирт оқимларига эга (тахминан 35 дан 60 °C гача (95 ва 140 °Ф)).

Одамлар Фижида милоддан аввалги иккинчи минг йилликдан бери яшаб келган – аввал австронезияликлар, кейинроқ меланезияликлар. Европаликлар Фижига биринчи марта ХВИИ асрда ташриф буюришган. 1874-йилда, Фижи мустақил қироллик бўлган қисқа даврдан сўнг, инглизлар Фижи мустамлакасига асос солдилар. Фижи 1970-йил мустақилликка эришгунга қадар тож мустамлакаси сифатида фаолият юритган ва Фижи Доминиони сифатида танилган. 1987-йилда, бир қатор давлат тўнтаришларидан сўнг, ҳокимиятни қўлга олган ҳарбий ҳукумат уни республика деб эълон қилди. 2006-йилги давлат тўнтаришида комодор Франк Баинимарама ҳокимиятни қўлга олди. 2009-йилда Фижи Олий суди ҳарбий раҳбариятни ноқонуний деб топди. Ўша пайтда, ҳарбийлар номинал давлат бошлиғи сифатида сақланиб қолган Президент Рату Жосефа Илоило 1997-йилги Конституцияни расман бекор қилди ва Байнимарамани вақтинча бош вазир этиб қайта тайинлади. Кейинчалик 2009-йилда Рату Эпели Наилатикау Илоилодан кейин президент бўлди. 2014-йил 17-сентябрда, бир неча йиллик кечикишлардан сўнг, демократик сайловлар бўлиб ўтди . Байнимараманинг ФижиФирст партияси 59,2 фоиз овоз тўплади ва халқаро кузатувчилар сайловни ишончли деб ҳисоблашди.

Фижи ўрмон, минерал ва балиқ ресурслари билан Тинч океанидаги энг ривожланган иқтисодларидан бирига эга . Валюта Фижи доллари бўлиб, валютанинг асосий манбалари туристик саноат, чет элда ишлайдиган фижиликларнинг пул ўтказмалари, шиша сув экспорти ва шакарқамишидир Маҳаллий бошқарув ва шаҳарсозлик вазирлиги Фижининг шаҳар ва шаҳар кенгашлари шаклидаги маҳаллий бошқарувини назорат қилади.

Этимология

Фижининг асосий ороли Вити Леву номи „Фижи“ номининг келиб чиқиши бўлиб хизмат қилган, гарчи умумий инглизча талаффуз Фижи оролининг Тонгадаги қўшниларига асосланган бўлса ҳам. Номнинг пайдо бўлиши ҳақидаги расмий маълумотда айтилишича:

Фижиликлар биринчи бўлиб Тонгада учрашган Кук экспедициялари аъзоларининг ёзувлари орқали Европа онгига таассурот қолдирдилар . Улар Тинч океанидаги энг зўр кемаларни қурувчилар, даҳшатли жангчилар ва ваҳший одамхўрлар сифатида тасвирланган, аммо буюк денгизчилар эмас. Улар Тонганларда ҳайрат уйғотди ва уларнинг барча ишлаб чиқаришлари, айниқса пўстлоғи ва тўқмоқлар жуда қадрланган ва жуда талабга эга эди. Улар ўз уйларини Вити деб аташган, аммо тонганлар уни Фиси деб аташган ва бу ороллар биринчи марта капитан Жеймс Кук томонидан эълон қилинган Фижи талаффузи билан маълум бўлган

"Феэжеэ", Тонга талаффузининг инглизча имлоси. ХИХ аср охиригача Фижига ташриф буюрган миссионерлар ва бошқа саёҳатчиларнинг ҳисоблари ва бошқа ёзувларида учрайди.

Давлат тузуми

Фижи – Буюк Британия Ҳамдўстлиги таркибидаги республика. Амалдаги конституцияси 1970-йил қабул қилинган, 1997-йилда унга ўзгартишлар киритилган. Давлат бошлиғи – президент, у қабила бошлиқларининг Катта кенгаши томонидан маҳаллий фижийлар орасидан 5 йил муддатга тайинланади. Президент бош вазирни ва қуролли кучлар қўмондонини тайинлайди. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент – сенат ва вакиллар палатаси, ижрочи ҳокимиятни Вазирлар маҳкамаси амалга оширади.

Табиати

Фижи архипелаги Меланезия шарқий қисмидаги 300 дан ортиқ оролдан иборат. Уларнинг йириклари – Вити Леву, Вануа Леву. Оролларнинг эгри-бугри қирғоқлари маржон рифлари билан ўралган, замини гранит, гнейс ва бошқа қадимий кристалл жинслардан тузилган. Йирик ороллар релефи баландлиги 1000 м дан юқори тоғ тизмалари билан ажралган платолардан иборат. Энг баланд жойи 1322 м (Вити Леву оролида). Соҳил бўйлаб энсиз текислик жойлашган. Фойдали қазилмалари: нефт, мис, олтин,марганец мавжуд. Йирик дарёлари: Рева (100 км гача кема қатнайди), Сингатока, Мба (Вити Леву оролида). Иқлими тропик, океан иқлими, сернам, ўртача ҳарорат 25—28 °C. Йиллик ўртача ёғин 1700–3500 мм. Вулқон жинсларининг нурашидан ҳосил бўлган қизғиш тупроғи унумдор. Тоғларнинг шамолга рўпара жануби-шарқий ён бағирларида қимматбаҳо ёғоч олинадиган тропик ўрмон ва саванналар бор. Ҳайвонот дунёсида йиртқич ҳайвон ва заҳарли илонлар йўқ. Оролларга дунёнинг бошқа жойларидан жониворлар келтирилган. Мушук, эчки ва қуёнлар учрайди.

Аҳолиси

Аҳолисининг аксарияти – фижийлар ва фижилик ҳиндлар; океанияликлар, инглизлар, хитойлар ҳам яшайди. Расмий тил – инглиз тили. Шаҳар аҳолиси 46%. Диндорлари – христиан, ҳиндуий ва мусулмонлар. Йирик шаҳарлари: Сува, Лаутока, Ламбаса.

Тарихи

Эрта яшаш

Фижи шаҳарларидаги кулолчилик санъати шуни кўрсатадики, Фижи австронезия халқлари томонидан милоддан аввалги камида 3500-1000 йилларда жойлашган бўлиб, меланезияликлар тахминан минг йил ўтгач эргашдилар, гарчи одамлар миграциясининг аниқ саналари ва нақшлари ҳақида ҳали ҳам кўплаб очиқ саволлар мавжуд. Лапита халқи ёки полинезияликларнинг аждодлари оролларга биринчи бўлиб жойлашди, деб ишонилади, аммо меланезияликлар келганидан кейин уларнинг аҳволи ҳақида кўп нарса маълум эмас; эски маданият янги маданиятга қандайдир таъсир кўрсатган бўлиши мумкин ва археологик далиллар шуни кўрсатадики, муҳожирларнинг бир қисми Самоа, Тонга ва ҳатто Гавайига кўчиб ўтган . Археологик далиллар, шунингдек, Мотурики оролида камида милоддан аввалги 600-йилларда ва эҳтимол милоддан аввалги 900-йилларда бошланган одамларнинг жойлашиши белгиларини кўрсатади . Фижи маданиятининг баъзи жиҳатлари Тинч океанининг ғарбий қисмидаги Меланезия маданиятига ўхшаш бўлса-да , Фижи маданияти қадимги Полинезия маданиятлари билан кучлироқ алоқага эга . Далиллар Фижи ва қўшни архипелаглар ўртасида эвропаликлар Фижи билан алоқа қилишдан анча олдин савдо-сотиқ бўлганлиги аниқ.

Х асрда Тонгада Туи Тонга империяси ташкил топди ва Фижи унинг таъсир доирасига кирди. Тонга таъсири Фижига Полинезия урф-одатлари ва тилини олиб келди. Бу империя ХИИИ асрда таназзулга юз тута бошлади.

Фижи узоқ вақтдан бери доимий аҳоли пунктларига эга, аммо унинг халқлари ҳам ҳаракатланиш тарихига эга. Асрлар давомида ноёб Фижи маданий амалиётлари ривожланди. Фижиликлар друа деб номланган елканлари бўлган катта ва оқланган сув кемаларини қуришди ва бир қисмини Тонга экспорт қилишди. Фижиликлар, шунингдек, қишлоқ архитектурасининг ўзига хос услубини ишлаб чиқдилар, у коммунал ва якка тартибдаги уй - жойлардан ва одатда муҳимроқ аҳоли пунктлари атрофида қурилган қўрғон ва хандақларнинг илғор тизимидан иборат . Чўчқалар озиқ-овқат учун хонакилаштирилган ва банан плантациялари каби турли хил қишлоқ хўжалиги ишлари эрта босқичда мавжуд эди. Қишлоқлар қурилган ёғоч сув ўтказгичлари орқали олиб келинган сув билан таъминланган. Фижиликлар бошлиқлар, оқсоқоллар ва таниқли жангчилар бошчилигидаги жамиятларда яшаган. Кўпинча бете деб аталадиган маънавий пешқадамлар ҳам муҳим маданият арбоблари бўлиб, яқона тайёрлаш ва истеъмол қилиш уларнинг маросим ва жамоат маросимларининг бир қисми эди. Фижиликлар пул тизимини ишлаб чиқдилар, бунда сперма китининг тамбуа деб аталадиган сайқалланган тишлари фаол валютага айланди. Бугунги кунда ороллар атрофидаги турли петроглифларда кўриш мумкин бўлган ёзув тури мавжуд эди. Фижиликлар тозаланган маси мато тўқимачилик саноатини ривожлантирдилар ва ўзлари ишлаб чиқарган матолардан елканлар ва мало ва лику каби кийимларни ясашда фойдаланганлар . Кўпгина қадимги инсоният цивилизацияларида бўлгани каби, уруш ёки урушга тайёргарлик колониядан олдинги Фижида кундалик ҳаётнинг муҳим қисми эди. Фижиликлар ўзларининг қурол-яроғларидан, айниқса, жанговар клублардан фойдаланишлари билан ажралиб туришган. Фижиликлар икки гуруҳга бўлинадиган жуда кўп турли хил клублардан фойдаланганлар, иккита қўлли клублар ва ула деб аталадиган кичик ихтисослаштирилган улоқтириш клублари

ХВИИ асрда эвропаликларнинг келиши ва ХИХ асрнинг охирида Эвропа мустамлакачилиги билан Фижи маданиятининг кўплаб элементлари Европа, хусусан, Британия назоратини таъминлаш учун қатағон қилинди ёки ўзгартирилди. Бу, айниқса, анъанавий Фижи маънавий эътиқодлари билан боғлиқ эди. Дастлабки мустамлакачилар ва миссионерлар Фижидаги каннибализм амалиётини мустамлакачиликни оқлайдиган ахлоқий императив сифатида таъкидлашган Европаликлар Фижининг кўплаб одатларини тубан ёки ибтидоий деб аташган ва бу кўплаб мустамлакачиларга Фижини „ёввойи каннибалларга сарфланган жаннат“ сифатида кўриш имконини берган. каби муаллифлар ХИХ асрда „ейиш учун йиғилган янги ўлдирилган жасадлар“ ва янги уйлар ва қайиқлар қурилишида тантанали равишда оммавий қурбонлик қилиш ҳақидаги даъволарни давом эттирдилар.. Аслида, мустамлака даврида Фижи Каннибал ороллари сифатида танилган . Фижи сайтларида олиб борилган замонавий археологик тадқиқотлар фижиликлар аслида каннибализм билан шуғулланганлигини кўрсатди, бу замонавий олимларга ушбу мустамлакачилик Эвропа ҳисобларининг тўғрилигини баҳолашга ёрдам берди. Дегуста,. Cочране, ва Жонес каби олимлар томонидан олиб борилган тадқиқотлар инсон скелетлари ёндирилган ёки кесилган далилларни тақдим этади, бу эса Фижида каннибализм билан шуғулланганлигини кўрсатади. Бироқ, бу археологик ҳисоблар шуни кўрсатадики, каннибалистик амалиётлар, эҳтимол, европалик кўчманчилар назарда тутганидан кўра кўпроқ вақти-вақти билан ва камроқ тарқалган; Кўриниб турибдики, каннибализм кўпинча зўравонликсиз ва ритуалистик бўлган.

Европаликлар билан эрта мулоқот

Голландиялик тадқиқотчи Абел Тасман 1643-йилда Буюк Жанубий қитъани қидираётганда шимолий Вануа Леву оролини ва Шимолий Тавеуни архипелагини кўрган Фижига биринчи европалик ташриф буюрган.

Жеймс Кук, британиялик навигатор, 1774-йилда жанубий Лау оролларидан бирига ташриф буюрди. Бироқ, 1789-йилга қадар, ҲМС Боунтй кемасининг ҳалокатли капитани Уилям Блиг Овалау оролидан ўтиб, ороллар ўртасида сузиб ўтганида, ороллар харитаси ва режаси тузилди. Вити Леву ва Вануа Левунинг асосий ороллари ҳозирги Индонезия ҳудудидаги Батавияга йўлда . Блигҳ Wатер, икки асосий орол орасидаги бўғоз, унинг номи билан аталган ва бир мунча вақт Фижи ороллари Блигҳ ороллари сифатида танилган. Фижиликлар билан жиддий алоқада бўлган биринчи европаликлар сандал дарахти савдогарлари, кит овчилари ва „бече-де-мер“ (денгиз бодринги) савдогарлари эди. 1799-йилда ташриф буюрган биринчи кит овлаш кемаси „ Анн ва Ҳопе“ бўлган ва ХИХ асрда унга кўплаб бошқа одамлар эргашган. Бу кемалар ичимлик суви, озиқ-овқат ва ўтин учун, кейинроқ эса одамлар ўз кемаларига ёрдам бериш учун келган. Бу даврда Фижига келган европаликларнинг бир қисми маҳаллий аҳоли томонидан қабул қилинган ва уларга резидент сифатида қолишга рухсат берилган.

1820-йилларга келиб, Левука Фижидаги Овалау оролида биринчи Европа услубидаги шаҳарча сифатида ташкил этилган. Хитойда „бече-де-мер“ бозори даромадли бўлиб, инглиз ва америкалик савдогарлар турли оролларда қайта ишлаш шохобчаларини ўрнатдилар. Маҳаллий фижиликлар маҳсулотни йиғиш, тайёрлаш ва қадоқлаш учун ишлатилган, кейин эса Осиёга жўнатилади. Яхши юк дилер учун ярим йиллик 25 000 доллар атрофида фойда келтиради. Фижилик ишчиларга ўз меҳнатлари эвазига тез-тез ўқотар қурол ва ўқ-дорилар берилди ва 1820-йилларнинг охирига келиб Фижи бошлиқларининг кўпчилигида мушкетлар бор эди ва уларнинг кўпчилиги улардан фойдаланишда моҳир эди. Баъзи Фижи бошлиқлари тез орада ўзларининг янги қуроллари билан европаликлардан кўпроқ вайрон қилувчи қуролларни мажбуран олиш учун ўзларини ишончли ҳис қилишди. 1834-йилда Вива ва Бау фуқаролари франсуз Л’амиабле Жосепҳине кемасини бошқаришга муваффақ бўлишди ва унинг тўпини Рева дарёсида душманларига қарши ишлатишга муваффақ бўлишди, гарчи улар кейинчалик уни қуруқликка туширишган.

Девид Каргилл каби насроний миссионерлар ҳам 1830-йилларда яқинда ўзгартирилган Тонга ва бошқа минтақалардан келишган. Девид Каргилл каби христиан миссионерлари ҳам 1830-йилларда яқинда ўзгартирилган Тонга ва Таити ва 1840-йилга келиб Левукадаги Европа аҳоли пункти 40 га яқин уйга кўтарилиб, собиқ кит авчиси Девид Уиппи таниқли резидент бўлган. Фижиликларнинг диний ўзгариши аста-секинлик билан содир бўлган жараён бўлиб, уни Америка Қўшма Штатлари Эхплоринг Эхпедитион капитан Чарлз Уилкс бевосита кузатган. Уилкснинг ёзишича, „барча бошлиқлар насронийликка кўп нарсани йўқотадиган ва озгина фойда келтирадиган ўзгариш сифатида қарашди“. Христианлашган фижиликлар, руҳий эътиқодларидан воз кечиш билан бирга, сочларини калта қилиб, Тонга либосининг сулу шаклини қабул қилиб, никоҳ ва дафн маросимларини тубдан ўзгартиришга мажбур қилишди. Мажбурий маданий ўзгаришларнинг бу жараёни лоту деб номланган . Маданиятлар ўртасидаги зиддиятнинг кучайиши кучайди ва Уилкс Малоло халқига қарши катта жазо экспедициясини ташкил қилишда иштирок этди . У вақтинчалик ўт ўчириш мосламаси сифатида ишлайдиган ракеталар билан ҳужум қилишни буюрди. Ичкарида яшовчилар қамалиб қолган қишлоқ тезда дўзахга айланди, Уилкс „эркакларнинг қичқириғи аёллар ва болаларнинг қичқириғи ва қичқириғи билан аралашиб кетганини“ таъкидлади. Уилкс омон қолганлардан „раҳм-шафқат сўраб судга беришни“ талаб қилди, агар бўлмаса, „улар йўқ қилинишини кутишлари керак“. Ушбу тўқнашувда 57 дан 87 гача Малолоан ўлдирилган. Какобау ва насроний инфилтрациясига қарши урушлар

Рату Таноа Висақа

Рату Серу Эпениса Cакобау, ўзини Туи Вити деб эълон қилган

Какобау ва насроний инфилтрациясига қарши урушлар

1840-йиллар турли Фижи кланлари бир-бирлари устидан ҳукмронлик қилишга уринган можаролар даври эди. Охир-оқибат, Бау оролидаги Серу Эпениса Какобау исмли саркарда минтақада кучли таъсирга эга бўлди. Унинг отаси Рату Таноа Висавақа эди , Вунивалу (асосан унвони жанговар қўмондон деган маънони англатади, кўпинча биринчи даражали бошлиқ сифатида ҳам таржима қилинади) илгари Ғарбий Фижининг кўп қисмини бўйсундирган. Какобау отасидан кейин шу қадар ҳукмрон бўлдики, у маҳаллий душманларига қурол-яроғ бериш тўғрисидаги низо туфайли эвропаликларни беш йил давомида Левукадан қувиб чиқаришга муваффақ бўлди. 1850-йилларнинг бошларида Cакобау бир қадам олдинга ўтиб, барча насронийларга қарши уруш эълон қилди. Фижидаги миссионерлар аллақачон динга кирган Тонганлардан кўмак олгач ва Британия ҳарбий кемасининг мавжудлиги туфайли унинг режалари барбод бўлди. Тонга шаҳзодаси Энеле Маъафу, насроний, 1848-йилда Лакеба оролида ўзини ўрнатди ва маҳаллий халқни мажбуран методист черковига айлантирди . Cакобау ва Фижи ғарбидаги бошқа бошлиқлар Маъафуни ўз кучларига таҳдид деб билишди ва унинг Тонга ҳукмронлигини кенгайтиришга уринишларига қаршилик кўрсатдилар. Бироқ, Какобаунинг таъсири пасая бошлади ва уни тенгдошлар орасида биринчи бўлиб кўрган бошқа Фижи бошлиқларига оғир солиқлар қўйиши уларнинг ундан воз кечишига сабаб бўлди.

Тахминан ўша пайтда Қўшма Штатлар ҳам минтақада ўз кучини мустаҳкамлашдан манфаатдор бўлди ва улар Фижи оролларидаги консули Жон Браун Уилямс билан боғлиқ бир қатор воқеалардан сўнг аралашув билан таҳдид қилишди. 1849-йилда Уилямс ўзининг савдо дўконини 4-июл байрами пайтида тасодифий ёнғин натижасида талон-тарож қилди ва 1853-йилда Эвропадаги Левука аҳоли пункти ёниб кетди. Уилямс бу иккала ҳодиса учун ҳам Какобауни айблади ва АҚШ вакили Какобау пойтахти Бау шаҳридаги қасос сифатида йўқ қилинишини хоҳлади. Бунинг ўрнига орол атрофида денгиз блокадаси ўрнатилди, бу эса Cакобауга чет элликлар ва уларнинг насроний иттифоқчиларига қарши урушидан воз кечиши учун қўшимча босим ўтказди. Ниҳоят, 1854-йил 30-апрелда Какобау ўзининг соро (илтижоси) таклиф қилди ва бу кучларга таслим бўлди. У лотудан ўтиб, насронийликни қабул қилди. Бау шаҳридаги анъанавий Фижи ибодатхоналари вайрон қилинган, муқаддас ноконоко дарахтлари кесилган. Кейин Какобау ва унинг қолган одамлари америкаликлар ва инглизлар томонидан қўллаб-қувватланган тонганларга қўшилиб, минтақадаги қолган бошлиқларни бўйсундиришга мажбур бўлишди, улар ҳалигача динга қайтишни рад этишди. Бу бошлиқлар 1855-йилда Ревалик Қараниқионинг заҳарланиши ва Кабалик Рату Маранинг осилиши билан тез орада мағлубиятга учради. Ушбу урушлардан сўнг Фижининг аксарият ҳудудлари, ички баланд тоғли ҳудудлардан ташқари, анъанавий тузумларидан воз кечишга мажбур бўлди. энди Ғарб манфаатларининг вассаллари эди. Какобау бир нечта Фижи халқларининг рамзий вакили сифатида сақланиб қолди ва истеҳзоли ва ўзини эълон қилган „Туи Вити“ („Фижи қироли“) унвонини олишга рухсат берилди, аммо энди асосий назорат хорижий кучларга тегишли эди.

Пахта, конфедерациялар ва Каи Коло

Америка фуқаролар уруши (1861-1865) ортидан пахта нархининг ошиши 1860-йилларда Австралия ва Қўшма Штатлардан ер олиш ва пахта этиштириш учун Фижига юзлаб кўчманчиларнинг келишига сабаб бўлди. Фижида ҳукумат ҳали ҳам мавжуд эмаслиги сабабли, бу плантаторлар кўпинча эрни зўравонлик ёки фирибгарлик йўллари билан олишлари мумкин эди, масалан, ҳақиқий эгалари бўлган ёки бўлмаган фижиликлар билан қурол ёки спиртли ичимликларни алмашиш. Гарчи бу арзон эр сотиб олишга олиб келган бўлса-да, низоларни ҳал қилиш учун ягона ҳукумат мавжуд бўлмаган ҳолда, плантаторлар ўртасидаги рақобатбардош эр даъволари муаммоли бўлиб қолди. 1865-йилда кўчманчилар Фижидаги эттита асосий маҳаллий қироллик конфедерациясини қандайдир ҳукумат ўрнатишни таклиф қилишди. Бу дастлаб муваффақиятли бўлди ва Какобау конфедерациянинг биринчи президенти этиб сайланди.

Эрга бўлган талаб юқори бўлганлиги сабабли, оқ кўчатлар Вити Левунинг тепаликли ички қисмига киришни бошладилар. Бу уларни Кай Коло билан тўғридан-тўғри қарама-қаршиликка олиб келди, бу умумий атама бўлиб, бу ички туманларда яшовчи турли Фижи кланларини тавсифлаш учун мўлжалланган. Кай Коло ҳали ҳам анъанавий турмуш тарзини олиб боришган, улар насронийлаштирилмаган ва улар Какобау ёки конфедерация ҳукмронлиги остида эмас эди. 1867 йилда Томас Бейкер исмли саёҳатчи миссионер Кай Коло томонидан Сигатока дарёсининг бошидаги тоғларда ўлдирилди . Британия консули вазифасини бажарувчи Жон Бейц Тюрстон Какобаудан Каи-Колони бостириш учун қирғоқбўйидаги фижилар қўшинига раҳбарлик қилишни талаб қилди. Какобау охир-оқибат тоғларга юриш қилди, аммо шармандали йўқотишларга учради, 61 нафар жангчиси ҳалок бўлди. Кўчманчилар, шунингдек, Вайнимала деб номланган маҳаллий шарқий Кай Коло халқи билан тўқнаш келишди. Тҳурстон Қироллик денгиз флотининг Австралия станциясига ёрдам сўраб мурожаат қилди. Ҳарбий-денгиз кучлари тегишли равишда қўмондон Роули Ламберт ва ҲМС Чалленгерни Вайнималага қарши жазолаш миссиясини ўтказиш учун юборди . 87 кишидан иборат қуролли куч Деока қишлоғини ўққа тутди ва ёқиб юборди ва тўқнашув содир бўлди, натижада 40 дан ортиқ Вайнимала ҳалок бўлди.

Фижи Қироллиги (1871-1874)

Конфедерация парчаланганидан сўнг, Энеле Маъафу Лау ороллари ва Тонганларда барқарор маъмуриятни ўрнатди. Қўшма Штатлар каби бошқа хорижий кучлар Фижини аннексия қилиш имкониятини кўриб чиқишди. Бу ҳолат кўплаб кўчманчиларга ёқмади, уларнинг деярли барчаси Австралиядан келган Британия фуқаролари эди. Аммо Британия мамлакатни аннексия қилишдан бош тортди ва муросага келиш керак эди.

1871-йил июн ойида Қироллик денгиз флотининг собиқ лейтенанти Жорж Остин Вудс Какобауга таъсир ўтказишга ва бошқарув маъмуриятини шакллантириш учун бир хил фикрдаги кўчманчилар ва бошлиқлар гуруҳини ташкил этишга муваффақ бўлди. Какобау монарх (Туи Вити) деб эълон қилинди ва Фижи қироллиги ташкил этилди. Фижи бошлиқларининг аксарияти иштирок этишга рози бўлишди ва ҳатто Маъафу ҳам Какобауни тан олишни ва конституциявий монархияда иштирок этишни танлади . Бироқ, кўчманчиларнинг кўпчилиги Австралиядан келган бўлиб, у ерда маҳаллий аҳоли билан музокаралар деярли ҳамма жойда уларни жуда ноқулай шартларни қабул қилишга мажбур қилиш билан боғлиқ эди. Бу кўчманчиларнинг куч билан ҳукмронлик қилишни кутишлари уларни Британия суб’эктларини ўзаро ҳимоя қилиш жамияти каби бир нечта тажовузкор, ирқий мотивли гуруҳларни тузишга олиб келди. Бир гуруҳ Америкадаги оқ танлилар супрематист гуруҳига ҳурмат кўрсатиб, ўзларини Ку Клух Клан деб аташди. Бироқ, Чарлз Ст Жулиан , Роберт Шерсон Сwанстон ва Жон Батес Тҳурстон каби ҳурматли шахслар Cакобау томонидан тайинланганда, ҳокимият даражаси ўрнатилди.

Мамлакатга кириб келаётган оқ кўчманчиларнинг тез кўпайиши билан ер олиш истаги ҳам кучайди. Яна бир бор Вити Левунинг ички қисмида Кай Коло билан тўқнашув бошланди. 1871-йилда оролнинг шимоли-ғарбидаги Ба дарёси яқинида икки кўчманчининг ўлдирилиши оқ деҳқонлар, импорт қилинган қул ишчилари ва қирғоқ фижиликларининг катта жазо экспедициясини ташкил этишга ундади. 400 га яқин қуролли ҳушёрлар гуруҳи, шу жумладан АҚШ фуқаролар уруши фахрийлари, Кубу қишлоғи яқинида Кай Коло билан жанг қилдилар, бунда иккала томон ҳам чекинишга мажбур бўлди. Қишлоқ вайрон бўлди ва Каи Коло, мушкетлар билан қуролланган бўлишига қарамай, кўплаб қурбонлар олди. Каи Коло Ба тумани бўйлаб оқлар ва насроний фижилиларнинг аҳоли пунктларига тез-тез рейдлар уюштириб жавоб берди. Худди шундай, Рева дарёсининг юқори оқимидаги оролнинг шарқида қишлоқлар ёқиб юборилди ва кўплаб Кай Коло Реwа милтиқлари деб номланган ҳушёр кўчманчилар отряди томонидан отиб ташланди. Гарчи Cакобау ҳукумати кўчманчиларнинг адолатни ўз қўлига олишини маъқулламаса ҳам, у Кай Колони бўйсундиришини ва уларнинг ерларини сотишни хоҳлади. Ечим армия тузиш эди. Қиролликдаги маҳаллий ишлар вазири Роберт Сванстон фижилик кўнгиллилар ва маҳбусларни қирол қўшинлари ёки маҳаллий полк деб аталган аскар бўлиш учун ўқитиш ва қуроллантиришни ташкил қилди. Австралия колонияларида мавжуд бўлган маҳаллий полицияга ўхшаш тизимда иккита оқ кўчманчи Жеймс Хардинг ва В. Фицжералд ушбу ҳарбийлаштирилган бригаданинг бош офицерлари этиб тайинланган. Ушбу кучнинг шаклланиши кўплаб оқ плантация эгаларига маъқул келмади, чунки улар фижиликлар армиясига ўз манфаатларини ҳимоя қилишига ишонишмади.

Вазият 1873-йил бошида Бернс оиласи Ба дарёси ҳудудида Кай Коло рейдиси натижасида ўлдирилганида янада кескинлашди. Cакобау ҳукумати тартибни тиклаш учун маёр Фицжералд қўмондонлиги остида минтақага 50 нафар қирол аскарини жойлаштирди. Маҳаллий оқ танлилар уларни жойлаштиришдан бош тортдилар ва ҳукумат обрўсини таъкидлаш учун капитан Хардинг бошчилигидаги яна 50 нафар аскар юборилди. Маҳаллий полкнинг қадр-қимматини исботлаш учун ушбу кучайган куч ички қисмга кириб, На Коровайвайда 170 га яқин Кай Коло аҳолисини қирғин қилди. Соҳилга қайтиб келгач, кучни оқ кўчманчилар кутиб олишди, улар ҳали ҳам ҳукумат қўшинларини таҳдид деб билишди. Ҳукумат қўшинлари ва оқ кўчманчилар бригадаси ўртасидаги тўқнашув фақат ҲМС Дидо капитан Уилям Кокс Чапманнинг аралашуви билан олди олинди, у кўчманчилар раҳбарларини ҳибсга олиб, гуруҳни тарқатиб юборишга мажбур қилди. Қирол қўшинлари ва Какобау ҳукуматининг Кай Колони тор-мор этиш ваколати энди тўлиқ эди. 1873-йил март ойидан октябр ойигача Суонстон умумий маъмурияти остидаги 200 га яқин қироллик қўшинлари 1000 га яқин фижи ва оқ танли кўнгилли ёрдамчилардан иборат бўлиб, бутун Вити-Леву тоғлари бўйлаб Кай Колони йўқ қилиш учун кампания олиб боришди. (Жон Батес Тҳурстоннинг укаси) икки томонлама ҳужумни бошқарган минтақа. Каи Колонинг турли уруғларининг бирлашган кучлари На Cули қишлоғида туришди. Кай Коло динамит билан мағлуб бўлди ва уларни тог 'ғорлари орасидаги мудофаа позицияларидан чиқариб юбориш учун олов ишлатилган. Кўплаб Кай Коло ўлдирилди ва тепалик кланларининг асосий раҳбарларидан бири Рату Драдра 2000 га яқин эркаклар, аёллар ва болалар асирга олиниб, қирғоққа жўнатилиб, таслим бўлишга мажбур бўлди. Ушбу мағлубиятдан кейинги ойларда ягона асосий қаршилик Нибутаутау қишлоғи атрофидаги кланлардан эди. Маёр Турстон бу қаршиликни На Cулидаги жангдан кейинги икки ой ичида мағлуб этди. Қишлоқлар ёқиб юборилди, Кай Коло ўлдирилди ва яна кўп сонли асирлар олинди. 1000 га яқин маҳбуслар (эркаклар, аёллар ва болалар) Левукага жўнатилди, у ерда баъзилари осилган, қолганлари эса қулликка сотилган ва ороллар бўйлаб турли плантацияларда ишлашга мажбур қилинган.

Фижидаги қора қуш ва қуллик

1865-йилда Фижида қорақўлчилик даври бошланди, ўшанда Янги Гебрид ва Соломон оролларининг биринчи ишчилари пахта плантацияларида ишлаш учун у эрга олиб келинган. Америка фуқаролар уруши Иттифоқ Конфедерация портларини блокада қилганда, халқаро бозорга АҚШ пахта етказиб беришни тўхтатди. Пахта етиштириш жуда фойдали бизнес эди. Минглаб эвропалик плантаторлар Фижига плантациялар барпо этиш учун оқиб келишди, бироқ маҳаллий аҳоли ўз режаларига мослашишни истамасликларини аниқладилар. Улар Меланезия оролларидан ишчи қидирдилар. 1865-йил 5-июлда Бен Пиз Фижига Янги Гебридлардан 40 нафар ишчи билан таъминлаш учун биринчи лицензияни олди. Британия ва Квинсленд ҳукуматлари ишчиларни ёллаш ва ташишни тартибга солишга ҳаракат қилишди. Меланезиялик ишчилар уч йил муддатга ёлланиб, йилига 3 фунт стерлинг тўлашлари, асосий кийим-кечакларни беришлари ва компания дўконига этказиб бериш учун рухсат беришлари керак эди. Кўпчилик меланезияликлар ёлғон йўл билан ёлланган, одатда совғалар билан кемаларда васвасага солинган, кейин эса қамалган. 1875 йилда Фижи бош шифокори сер Уилям Макгрегор ўлим кўрсаткичини ҳар 1000 ишчидан 540 нафарини қайд этди. Уч йиллик шартнома муддати тугагандан сўнг, ҳукумат капитанлардан ишчиларни қишлоқларига қайтаришни талаб қилди, аммо кўпчилик кема капитанлари уларни Фижи сувлари яқинида кўрган биринчи оролга ташлаб кетишди. Инглизлар қонунни амалга ошириш учун ҳарбий кемалар юбордилар (1872-йил Тинч океани оролларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун (35 ва 36 Виcт. c. 19)), аммо айбдорларнинг фақат кичик бир қисми жиноий жавобгарликка тортилди.

Қорақулоқ Дафнанинг тутилиши Блаcкбирдинг савдосининг машҳур воқеаси 1871-йилда доктор Жеймс Патрик Мюррей томонидан Фижи плантацияларида ишлаш учун ишчиларни ёллаш учун уюштирилган Карл бригадасининг саёҳати эди . Мюррей ўз одамларига черков миссионерлари сифатида пайдо бўлиш учун ёқаларини тескари ўгириб, қора китобларни олиб юришларини буюрди. Орол аҳолиси диний маросимга жалб қилинганида, Мюррей ва унинг одамлари қурол ишлаб чиқаришади ва орол аҳолисини қайиқларга мажбурлашарди. Саёҳат пайтида Мюррей 60 га яқин оролликларни отиб ташлади. У ҳеч қачон ўз ҳаракатлари учун судга тортилмаган, чунки унга экипаж аъзоларига қарши кўрсатма бериш эвазига иммунитет берилган. Карл капитани Жозеф Армстронг кейинчалик ўлимга ҳукм қилинди.

Тинч океанининг бошқа оролларидан келган қора қуш меҳнатидан ташқари, Фижи архипелагининг туб аҳолиси минглаб плантацияларда қулликка сотилди. Оқ кўчманчи Cакобау ҳукуматини, кейинроқ Британия мустамлака ҳукуматини қўллаб-қувватлаганлиги сабабли, Фижидаги ҳудудларни ўз қўли остида бўйсундирди, натижада ҳарбий асирлар мунтазам равишда ким ошди савдосида экишчиларга сотилар эди. Бу ҳукумат учун даромад манбаи бўлиб, исёнчиларни плантациялар жойлашган турли, кўпинча изоляция қилинган оролларга тарқатиб юборди. Бу одамлар қул бўлгунга қадар эгаллаб олган эрлар ҳам қўшимча даромад учун сотилган. Бунга мисол қилиб, 1871-йилда Cакобау ҳукумати билан урушда мағлубиятга учраган Овалаунинг Ловони халқи тўпланиб, бошига 6 фунт стерлингдан кўчманчиларга сотилган. Икки минг ловоний эркаклар, аёллар ва болалар сотилди ва уларнинг қуллик даври беш йил давом этди. Худди шундай, 1873-йилдаги Каи Коло урушларидан кейин Вити Левунинг тепалик қабилаларидан минглаб одамлар Левукага юборилиб, қулликка сотилган. Бу одамларни сотиб олиш ноқонуний эканлиги ҳақидаги ҳудудда жойлашган Қироллик денгиз флотининг огоҳлантиришлари, асосан, ижро этилмаган ҳолда берилган ва Британиянинг Фижидаги консули Эдвард Бернард Марш мунтазам равишда меҳнат савдосининг бу турига кўз юмган.

Колонизация

Каи Коло устидан ҳарбий ғалабаларга эришганига қарамай, Cакобау ҳукумати қонунийлик ва иқтисодий ҳаётийлик муаммоларига дуч келди. Маҳаллий фижиликлар ва оқ танлилар солиқ тўлашдан бош тортдилар ва пахта нархи тушиб кетди. Ушбу асосий муаммоларни ҳисобга олган ҳолда, Жон Бейц Тюрстон Cакобаунинг илтимосига биноан Британия ҳукуматига оролларни топшириш бўйича яна бир таклиф билан мурожаат қилди. Бенжамин Дисраэли бошчилигидаги янги сайланган Торй Британия ҳукумати империянинг кенгайишини рағбатлантирди ва шунинг учун Фижини қўшиб олишга аввалгига қараганда анча хайрихоҳ эди. Риф оролларидаги Нукапу шаҳридаги Меланезия миссияси епископи Жон Паттесоннинг ўлдирилиши жамоатчиликнинг норозилигига сабаб бўлди, бунга Карл бригадаси бортида бўлган 150 дан ортиқ фижилик экипаж аъзолари томонидан қатлиом қўшилди . Икки Британия комиссари Фижига аннексия қилиш эҳтимолини текшириш учун юборилган. Бу савол Cакобау ва унинг эски рақиби Маъафу ўртасидаги ҳокимият учун маневрлар туфайли мураккаблашди, иккаласи ҳам кўп ойлар давомида довдирашди. 1874-йил 21-мартда Какобау якуний таклиф билан чиқди, инглизлар уни қабул қилдилар. 23-сентабр куни Британиянинг Фижи губернатори этиб тайинланадиган сер Ҳеркулес Робинсон ҲМС Дидога келди ва Какобауни қироллик 21 қуролли салом билан кутиб олди. Бироз тебранишлардан сўнг, Какобау Вунивалу ёки Ҳимоячи унвонини сақлаб, Туи Вити унвонидан воз кечишга рози бўлди. Расмий цессия 1874-йил 10-октябрда, Какобау, Маъафу ва Фижининг баъзи юқори мартабали бошлиқлари икки нусхада бекор қилиш тўғрисидаги ҳужжатни имзолаганларида бўлиб ўтди. Шундай қилиб, Фижи колонияси ташкил топди; 96 йиллик Британия ҳукмронлиги. 1875-йилги қизамиқ эпидемияси: Фижининг аннексия қилинишини нишонлаш учун ўша пайтда Янги Жанубий Уэлс губернатори бўлган Геркулес Робинсон Какобау ва унинг икки ўғлини Сиднейга олиб кетди . Ўша шаҳарда қизамиқ эпидемияси бор эди ва учта фижилик ҳам касалликка чалинган. Фижига қайтиб келганида, мустамлака маъмурлари реабилитация қилинганлар саёҳат қилган кемани карантин қилмасликка қарор қилишди. Бу британияликлар юқумли касалликнинг таъсирланмаган аҳолига ҳалокатли таъсири ҳақида жуда кенг маълумотга эга бўлишига қарамай эди. 1875–76-йилларда қизамиқ эпидемияси натижасида 40 000 дан ортиқ фижиликлар, Фижи аҳолисининг учдан бир қисми ҳалок бўлди. Баъзи фижиликлар карантиннинг бундай муваффақияцизлиги касалликни мамлакатга киритиш учун атайлаб қилинган ҳаракат деб даъво қилмоқда. Тарихчилар бундай далилларни топмаганлар; касаллик янги Британия губернатори ва мустамлака шифокорлари келишидан олдин тарқалди ва чиқиб кетган режимда ҳеч қандай карантин қоидалари мавжуд эмас эди.

Сер Артур Гордон ва „Кичик уруш“

Губернатор Артур Ҳамилтон Гордон Робинсон 1875-йил июн ойида Фижи губернатори лавозимига сер Артур Ҳамилтон Гордон томонидан алмаштирилди. Гордон дарҳол Қалимари ва Кай Коло халқининг қўзғолонига дуч келди. 1875-йил бошида мустамлака маъмури Эдгар Леополд Лаярд Британия ҳукмронлиги ва насронийликка бўйсунишини расмийлаштириш учун Навусода минглаб тоғли кланлар билан учрашди. Лаярд ва унинг делегацияси тоғли ҳудудларга қизамиқ эпидемиясини тарқатишга муваффақ бўлди ва бу аҳолининг оммавий ўлимига сабаб бўлди. Натижада, бутун минтақада инглиз мустамлакачиларининг ғазаби авж олди ва кенг тарқалган қўзғолон тезда кучайиб кетди. Сигатока дарёси бўйидаги ва бу ҳудуд устидаги баланд тоғлардаги қишлоқлар Британия назоратини рад этишди ва Гордонга бу қўзғолонни бостириш топширилди. Гордон „Кичик уруш“ деб атаган нарсада бу қўзғолонни бостириш Вити Левунинг ғарбий ярмида иккита мувофиқлаштирилган ҳарбий юриш шаклида бўлди. Биринчисини Гордоннинг иккинчи амакиваччаси Артур Жон Люис Гордон Сигатока дарёси бўйидаги Қалимари исёнчиларига қарши олиб борди. Иккинчи кампанияни Луи Кноллис дарёнинг шимолидаги тоғларда Кай Колога қарши олиб борди . Губернатор Гордон, Артур Жон Люис Гордон ва Кноллис ўз миссияларини қонунчиликнинг ҳар қандай чекловларидан ташқари амалга ошириш учун мутлақ ваколатга эга бўлган ҳудудда ҳарбий ҳолат турини қўллади. Икки исёнчилар гуруҳи Насаукокода жойлашган Валтер Кару ва Жорж Ле Хунте бошчилигидаги кучлар томонидан бир-биридан ажратилган ҳолда сақланган. Керу, шунингдек, шарқий тоғларнинг Вайнимала халқининг содиқлигини таъминлаб, исён шарққа тарқалмаслигини таъминлади. Уруш Вити Левунинг бошқа ҳудудларидан келган 1500 га яқин Фижи насроний кўнгиллилари томонидан қўллаб-қувватланган эски маҳаллий Какобау полкининг аскарларидан фойдаланишни ўз ичига олди. Мустамлакачи Янги Зеландия ҳукумати армия учун илғор қуролларнинг кўп қисмини, шу жумладан 100 та Снайдер милтиқларини тақдим этди .

Сигатока дарёси бўйлаб кампания куйдирилган тупроқ сиёсати остида олиб борилди, бунинг натижасида кўплаб исёнкор қишлоқлар ёқиб юборилди ва уларнинг далалари талон-тарож қилинди. Асосий мустаҳкамланган Короиватума, Букутия ва Матанавату шаҳарлари босиб олингандан ва вайрон қилингандан сўнг, Қалимари оммавий равишда таслим бўлди . Жангларда ҳалок бўлмаганлар асирга олиниб, қирғоқ бўйидаги Cуву шаҳрига жўнатилди. Буларга 827 эркак, аёл ва болалар ҳамда қўзғолончилар раҳбари Муду кирган. Аёллар ва болалар Нади ва Надрога каби жойларга тарқатилди . Эркакларнинг 15 нафари Сигатокада шошилинч равишда ўтказилган суд жараёнида ўлимга ҳукм қилинди . Губернатор Гордон ҳозир эди, аммо суд мас’улиятини қариндоши Артур Жон Люис Гордонга топширишни танлади. Тўрт киши осилган ва ўн нафари, шу жумладан Муду отиб ўлдирилган, бир маҳбус қочишга муваффақ бўлган. Жараён охирида губернатор „оёқларим тўғридан-тўғри мен тўккан қонга бўялган“лигини таъкидлади. Тоғлардаги Кай-Колога қарши шимолий кампания ҳам худди шундай бўлган, аммо қўзғолончиларни минтақадаги катта, яхши ҳимояланган ғорлардан олиб ташлашни ўз ичига олган. Кноллис ғорларни „катта вақт ва катта ўқ-дорилар сарфлаганидан кейин“ тозалашга муваффақ бўлди. Ушбу ғорларнинг аҳолиси бутун жамоаларни ўз ичига олган ва натижада кўплаб эркаклар, аёллар ва болалар бу операцияларда ҳалок бўлган ёки яраланган. Қолганлари асир олиниб, шимолий қирғоқдаги шаҳарларга жўнатилди. Британиянинг Фижи бош шифокори Уилям МакГрегор ҳам Кай Колони ўлдиришда ва ярадорларни даволашда иштирок этган. Ғорлар олингандан сўнг, Кай Коло таслим бўлди ва уларнинг раҳбари Бисики қўлга олинди. Турли хил суд жараёнлари, асосан, Насаукокода Ле Ҳунте бошчилигида бўлиб ўтди ва 32 киши осилди ёки отиб ташланди, шу жумладан Бисики, қочишга уриниб ўлдирилган.

1876-​​йил октябр ойининг охирига келиб, „Кичик уруш“ тугади ва Гордон Вити Левунинг ички қисмида исёнчиларни мағлуб этишга муваффақ бўлди. Қолган қўзғолончилар 10 йилгача оғир меҳнат билан сургунга жўнатилди. Баъзи жанговар бўлмаганларга ўз қишлоқларини тиклаш учун қайтишга рухсат берилди, аммо Гордон томонидан баланд тоғлардаги кўплаб ҳудудлар аҳоли пунктлари ва харобаларда қолишни буюрди. Гордон шунингдек, Сигатока дарёсининг бошида Британия назоратини сақлаб қолиш учун катта аскар контингенти жойлашган Форт Cанарвон ҳарбий қал’асини қурди. У ҳарбий куч кўринишини камайтириш учун маҳаллий полкни, Қуролли маҳаллий констабуляр деб ўзгартирди. Колония бўйлаб ижтимоий назоратни янада кучайтириш учун губернатор Гордон турли туманларда ўз буйруқларини бажариш ва аҳолининг ҳар қандай итоацизлиги ҳақида хабар бериш учун тайинланган бошлиқлар ва қишлоқ констабллари тизимини жорий қилди. Гордон бу ўринбосарларни тавсифлаш учун Роко ва Були асосий унвонларини қабул қилди ва тўғридан-тўғри Олий Бошлиқ сифатида унинг ваколатига бўйсунадиган Буюк Бошлиқлар Кенгаши тузди. Бу орган 2007-йилда ҳарбийлар томонидан қўллаб-қувватланган муваққат ҳукумат томонидан тўхтатилгунга қадар мавжуд бўлиб қолди ва фақат 2012-йилда тугатилди. Гордон шунингдек, фижиликларнинг ерга эгалик қилиш, сотиб олиш ёки сотиш қобилиятини ҳам ўчириб қўйди, назорат мустамлака ҳокимиятларига ўтказилди.

Фижидаги ҳинд шартнома тизими

Гордон 1878-йилда Ҳиндистондан пахта плантациялари ўрнини эгаллаган шакарқамиш далаларида ишлаш учун шартнома асосида ишлайдиган ишчиларни олиб келишга қарор қилди. 463 ҳиндулар 1879-йил 14-майда келишди – бу схема 1916-йилда тугашидан олдин келиши керак бўлган тахминан 61 000 кишидан биринчиси. Режа ҳинд ишчиларини Фижига беш йиллик шартнома асосида олиб келишни ўз ичига олган, шундан сўнг улар Ҳиндистонга ўз вақтида қайтишлари мумкин эди. ўз харажатлари; агар улар шартномани иккинчи беш йиллик муддатга янгилашни танласалар, уларга ҳукумат ҳисобидан Ҳиндистонга қайтиш ёки Фижида қолиш имконияти берилади. Кўпчилик қолишни танлади. Квинсленддаги шартнома асосидаги меҳнатни тартибга солувчи Квинсленд қонуни Фижида ҳам қонунга киритилган. 1879-1916-йиллар оралиғида ўн минглаб ҳиндулар Фижига, айниқса шакарқамиш плантацияларида шартнома асосида ишлаш учун кўчиб кетишди. 1916-йилгача Фижига ихтиёрий ҳиндуларни олиб кетаётган кемаларнинг доимий оқимини ҳисобга олган ҳолда, репатриация қилинган ҳиндулар қайтишда худди шу кемаларга чиқишган. Фижи идентификация тизими бўйича репатриантларнинг умумий сони 39,261 нафарни, келганлар сони эса 60,553 нафарни ташкил этгани айтилмоқда. Қайтиш кўрсаткичи Фижида туғилган болаларни ўз ичига олганлиги сабабли, кўплаб ҳиндулар Ҳиндистонга қайтиб келмаган.

Тука қўзғолонлари

Фижининг маҳаллий ижтимоий ҳаётининг деярли барча жабҳалари Британия мустамлакачилари томонидан назорат қилинар экан, ўзгача фикрни тарғиб қилувчи ва мустамлакачиликдан олдинги маданиятга қайтган бир қатор харизматик шахслар ҳуқуқдан маҳрум бўлганлар орасида ўз издошларини шакллантиришга муваффақ бўлишди. Бу ҳаракатлар „Тука“ деб номланган, бу тахминан „турганлар“ деб таржима қилинган. Биринчи Тука ҳаракатига Навосавакандуа номи билан машҳур бўлган Ндоонгумой бошчилик қилган, яъни „фақат бир марта гапирган“. У ўз издошларига агар улар анъанавий усулларга қайцалар ва Дегеи ва Рокола каби анъанавий худоларга сиғинишса, уларнинг ҳозирги аҳволи ўзгаришини, оқ танлилар ва қўғирчоқ фижи бошлиқлари уларга бўйсунишини айтди. Навосавакандуа аввал 1878-йилда тинчликни бузгани учун Вити Леву тоғларидан сургун қилинган ва инглизлар бу очиқ исён намойишидан кейин уни ва унинг издошларини тезда ҳибсга олишган. У яна сургун қилинди, бу сафар Ротумага, у ерда 10 йиллик қамоқ муддати тугаганидан кейин тез орада вафот этди. Бироқ, тез орада бошқа Тука ташкилотлари пайдо бўлди. Британия мустамлака маъмурияти ҳам раҳбарларни, ҳам издошларини шафқацизларча бостирди, Саилосе каби арбоблар 12 йилга бошпанага сургун қилинди. 1891-йилда Тука мафкурасига хайрихоҳ бўлган қишлоқларнинг бутун аҳолиси жазо сифатида сургун қилинди. Уч йилдан сўнг Вануа-Леву тоғларида, маҳаллий аҳоли яна анъанавий дин билан шуғулланган, Губернатор Тҳурстон Қуролли Нативе Cонстабуларйда шаҳарлар ва диний ёдгорликларни йўқ қилишни буюрди. Раҳбарлар қамоққа ташланди ва қишлоқ аҳолиси сургун қилинди ёки ҳукумат томонидан бошқариладиган жамоаларга бирлашишга мажбур қилинди. Кейинчалик, 1914-йилда Аполоси Наwаи қишлоқ хўжалиги секторини қонуний равишда монополия қиладиган ва Европа экинларини бойкот қиладиган Вити Кабани кооператив компаниясини асос қилиб, Фижи Тука қаршилигининг биринчи қаторига чиқди. Британия ва уларнинг ишончли бошлиқлари кенгаши Вити Кабанининг ўсишига тўсқинлик қила олмади ва мустамлакачилар яна қуролланган маҳаллий констабулияни юборишга мажбур бўлишди. Аполоси ва унинг издошлари 1915-йилда ҳибсга олинди ва компания 1917-йилда қулаб тушди. Кейинги 30 йил ичида Аполоси қайта ҳибсга олинди, қамоққа ташланди ва сургун қилинди, инглизлар уни 1946-йилда ўлимигача таҳдид сифатида кўришди.

Биринчи ва Иккинчи жаҳон уруши Фижи Биринчи жаҳон урушида фақат периферик иштирок этган. Бир эсда қоларли воқеа 1917-йил сентабрида, граф Феликс фон Лакнер ўзининг босқинчиси СМС Сиадлернинг Кук оролларида қуршовга тушганидан кейин Вити-Леву шарқий қирғоғидаги Вакая оролига келганида содир бўлди. Франциянинг Таити колониясида Папеэтенинг ўққа тутилиши . 21-сентабр куни туман полиция инспектори бир қанча фидзияликларни Вакайяга олиб кетди ва фон Лакнер уларнинг қуролсизлигини англамай, ўзи билмаган ҳолда таслим бўлди.

Фижи халқини эксплуатация қилишни истамаганлигини таъкидлаб, мустамлака ҳукумати фижиликларнинг ҳарбий хизматга киришига рухсат бермади. Биринчи даражали фижилик, Какобаунинг невараси Франциянинг хорижий легионига қўшилди ва Франциянинг энг юқори ҳарбий ордени – Cроих де Гуэрре ордени олди . Оксфорд университетида ҳуқуқшунослик факултетини тамомлагандан сўнг, худди шу бошлиқ 1921 йилда Фижига уруш қаҳрамони ва мамлакатнинг биринчи университет битирувчиси сифатида қайтиб келди. Кейинги йилларда Рату Сер Лала Сукуна, кейинчалик маълум бўлганидек, ўзини Фижидаги энг қудратли бошлиқ сифатида кўрсатди ва кейинчалик замонавий Фижи халқига айланадиган эмбрион институтларини яратди. Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Бирлашган Қироллик маҳаллий аҳолини қўшмаслик сиёсатини ўзгартирди ва минглаб фижиликлар Какобаунинг яна бир невараси Рату сер Эдвард Какобау қўмондонлиги остидаги Фижи пиёдалар полкига кўнгилли бўлишди. Уруш пайтида полк Янги Зеландия ва Австралия армияси бўлинмаларига бириктирилган. Марказий жойлашуви туфайли Фижи иттифоқчилар учун ўқув базаси сифатида танланган . Нади шаҳрида (кейинчалик халқаро аэропортга айланган) ҳаво йўлаги қурилди ва қирғоқ бўйлаб қурол-яроғлар ўрнатилди. Фижиликлар Соломон оролларидаги кампанияда жасорат билан шуҳрат қозонишди, уруш мухбири уларнинг пистирма тактикасини „бахмал қўлқопли ўлим“ деб таърифлади. Юкаталик капрал Сефанаиа Суканаивалу , Боугаинвилле жангидаги жасорати туфайли вафотидан кейин Виктория хочи билан тақдирланган .

Мас’улиятли ҳукумат ва мустақиллик

1965-йил июл ойида Лондонда мас’улиятли ҳукуматни жорий этиш мақсадида конституциявий ўзгаришларни муҳокама қилиш учун конституциявий конференция бўлиб ўтди . АД Пател бошчилигидаги ҳинд-фижиликлар зудлик билан тўлиқ сайланган қонун чиқарувчи органга эга бўлган тўлиқ ўзини ўзи бошқаришни жорий этишни, умумий сайловчилар рўйхатида умумий сайлов ҳуқуқи билан сайланишини талаб қилди. Бу талаблар этник Фижи делегацияси томонидан қатъиян рад этилди, улар ҳинд-фижи ҳукумати ҳокимият тепасига келса, маҳаллий ер ва ресурслар устидан назоратни йўқотишдан қўрқишди. Бироқ, инглизлар Фижини ўз-ўзини бошқаришга ва охир-оқибат мустақилликка олиб боришга қатъий қарор қилганликларини аниқ кўрсатдилар. Бошқа чораси йўқлигини англаган Фижи бошлиқлари ўзлари эриша оладиган энг яхши келишув учун музокаралар олиб боришга қарор қилишди.

Бир қатор муросалар 1967-йилда Рату Камисесе Мара биринчи бош вазир бўлган вазирлар маҳкамаси тизимини ўрнатишга олиб келди . 1969-йилда Пателнинг вафоти муносабати билан асосан Ҳинд-Фижи миллий федерацияси партияси раҳбариятини ўз зиммасига олган Мара ва Сидиқ Коя ўртасида давом этаётган музокаралар 1970-йил апрел ойида Лондонда иккинчи конституциявий конференцияга олиб келди, унда Фижи Қонунчилик кенгаши келишувга эришди. тўлиқ суверен ва мустақил давлат сифатида мустақилликка эришиш учун сайлов формуласи ва жадвалини муросага келтиринг. Ҳамдўстлик . Қонунчилик кенгаши ўрнига икки палатали парламент , Фижи бошлиқлари ҳукмронлик қиладиган Сенат ва халқ томонидан сайланган Вакиллар палатаси эга бўлади . 52 аъзодан иборат Палатада тубжой фижилар ва ҳинд-фижиларнинг ҳар бирига 22 та ўрин ажратилади, улардан 12 таси қатъий этник роллар бўйича рўйхатга олинган сайловчилардан иборат коммунал сайлов округлари ва яна 10 таси этник келиб чиқиши бўйича ажратилган, аммо сайланган миллий сайлов округларини ифодалайди. умумий сайлов ҳуқуқи орқали. Яна 8 та ўрин " умумий сайловчилар " учун ажратилди – европаликлар, хитойликлар, банабан ороллари ва бошқа озчиликлар; Улардан 3 таси „жамоавий“ ва 5 таси „миллий“ эди. Ушбу муроса билан Фижи мустақил бўлишига келишиб олинди. Британия байроғи, Унион Жаcк охирги марта 1970-йил 9-октябрда пойтахт Сувада қуёш ботганда туширилди. Фижи байроғи 1970-йил 10-октабр тонг саҳардан кейин кўтарилди; ярим тунда мамлакат расман мустақилликка эришди.

Мустақиллик

1987-йилги давлат тўнтаришлари

Инглизлар 1970-йилда Фижига мустақиллик бердилар. Демократик бошқарув 1987-йилда икки марта ҳарбий тўнтариш билан тўхтатилди ҳукуматда ҳинд-фижи (ҳинд) ҳамжамияти ҳукмронлик қилмоқда, деган фикр кучайиб кетди. 1987-йилдаги иккинчи давлат тўнтариши Фижи монархияси ва генерал-губернаторнинг ўрнига ижро этувчи бўлмаган президентни олди ва мамлакат номи Фижи Доминионидан Фижи Республикасига, кейин эса 1997-йилда Фижи Ороллари Республикасига ўзгартирилди . Икки давлат тўнтариши ва унга ҳамроҳ бўлган фуқаролик тартибсизликлари ҳинд-фижининг оғир эмиграциясига ҳисса қўшди; натижада аҳолининг йўқолиши иқтисодий қийинчиликларга олиб келди ва меланезияликларнинг кўпчилик бўлишини таъминлади.

1990-йилда янги конституция сиёсий тизимдаги этник Фижи ҳукмронлигини институционализация қилди. Ирқий камситишларга қарши гуруҳ (ГАРД) бир томонлама ўрнатилган конституцияга қарши чиқиш ва 1970-йилги конституцияни тиклаш учун тузилган. 1992-йилда 1987-йилги давлат тўнтаришини амалга оширган подполковник Ситивени Рабука янги конституция бўйича ўтказилган сайловлардан кейин Бош вазир бўлди. Уч йил ўтгач, Рабука Конституциявий текширув комиссиясини тузди, у 1997-йилда маҳаллий Фижи ва Ҳинд-Фижи жамоаларининг аксарият раҳбарлари томонидан қўллаб-қувватланган янги конституцияни ёзди. Фижи яна Миллатлар Ҳамдўстлигига қабул қилинди. 2000-йилги давлат тўнтариши: 2000-йилда Жорж Спейт томонидан давлат тўнтариши уюштирилди, бу эса 1997-йилда янги конституция қабул қилингандан кейин мамлакатнинг биринчи Ҳинд-Фижи бош вазири бўлган Маҳендра Чаудри ҳукуматини ағдарди . Комодор Франк Баинимарама президент Рату Сер Камисесе Маранинг истеъфога чиқишидан сўнг ижро ҳокимиятини ўз зиммасига олди. 2000-йилда Фижида исёнчи аскарлар Сува қироличаси Елизавета казармасига бостириб киришганида иккита қўзғолон содир бўлди. Олий суд конституцияни тиклашни буюрди ва 2001-йил сентабрида демократияни тиклаш учун умумий сайловлар ўтказилди, унда муваққат бош вазир Лаисениа Қарасенинг Соқосоқо Дуавата ни Леwенивануа партияси ғалаба қозонди.

2005-йилда Қарасе ҳукумати кўп тортишувлар фонида 2000-йилги давлат тўнтариши қурбонлари учун товон тўлаш ва унинг айбдорларини амнистия қилишни тавсия қилиш ваколатига эга бўлган Ярашув ва бирлик комиссиясини таклиф қилди. Бироқ, ҳарбийлар, хусусан, мамлакатнинг олий ҳарбий қўмондони Френк Баинимарама бу қонун лойиҳасига кескин қарши чиқди. Байнимарама зўравонлик билан давлат тўнтаришида рол ўйнаган ҳозирги ҳукумат тарафдорларига амнистия қўллаш ёлғон, деган қораловчиларнинг фикрига қўшилди. Унинг қонунчиликка ҳужуми май ойларида, июн ва июл ойларида тинимсиз давом этиб, ҳукумат билан аллақачон кескинлашган муносабатларини янада кескинлаштирди.

2006-давлат тўнтариши: 2006-йил ноябр ойининг охири ва декабр ойининг бошларида Баинимарама 2006-йил Фижи давлат тўнтаришида муҳим рол ўйнади . Баинимарама, бир қисми 2000-йилги давлат тўнтаришига уриниш иштирокчиларига авф этишни таклиф қиладиган қонун лойиҳаси парламентга қўйилгандан кейин Қарасега талаблар рўйхатини топширди. У Қарасега ултиматум санасини 4-декабрга берди, бу талабларга қўшилади ёки ўз лавозимидан истеъфога чиқади. Қарасе тан олиш ёки истеъфога чиқишни қатъиян рад этди ва 5-декабр куни президент Рату Жосефа Илоило Баинимарама билан учрашгандан сўнг парламентни тарқатиб юбориш тўғрисидаги қонуний буйруқни имзолади. Ҳукуматдаги коррупцияга ишора қилиб, Байнимарама 2000-йилги давлат тўнтаришидан кейин ўрнатган бош вазирга қарши 2006 йил 5 декабрда ҳарбий ҳокимиятни эгаллаб олди. Коммодор президентлик ваколатларини ўз қўлига олди ва парламентни тарқатиб юборди, бу эса ҳарбийларнинг ҳокимиятни эгаллашни давом эттиришига йўл очиб берди. Давлат тўнтариши сайланган бош вазир Лаисениа Қарасе ва Баинимарама ўртасидаги можародан сўнг бир неча ҳафта давом этган спекуляцияларнинг чўққиси бўлди. Баинимарама бош вазирга бир неча бор талаб ва муддатлар билан чиққан эди. Муайян масала 2000-йилги давлат тўнтаришига алоқадорларни афв этиш тўғрисидаги қонун лойиҳаси илгари кутилаётган эди. Байнимарама Жона Сенилагакалини вақтинча бош вазир этиб тайинлади. Келгуси ҳафта Баинимарама Буюк Раҳбарлар Кенгашидан президент Рату Жосефа Илоилога ижроия ваколатларини тиклашни сўрашини айтди.

2007-йил 4-январда ҳарбийлар Илоилога ижро ҳокимияти тикланаётганини эълон қилди, у ҳарбийларнинг ҳаракатларини маъқуллаб эшиттириш қилди. Эртаси куни Илоило Баинимарамани муваққат бош вазир этиб тайинлади, бу ҳарбийлар ҳали ҳам самарали назорат остида эканлигини кўрсатди. Муваққат режимни танқид қилганларнинг баъзилари қўрқитиш ҳақида хабарлар пайдо бўлди.

2009-йил ҳокимиятнинг ўтказилиши

2009-йил апрел ойида Фижи апелляция суди Олий суднинг Байнимараманинг Қарасе ҳукуматини эгаллаши қонуний эканлиги ҳақидаги қарорини бекор қилди ва муваққат ҳукуматни ноқонуний деб эълон қилди. Байнимарама ўз ҳукумати билан биргаликда муваққат бош вазир лавозимини зудлик билан тарк этишга рози бўлди ва президент Илоило янги бош вазирни тайинлаши керак эди. Президент Илоило конституцияни бекор қилди ва конституцияга мувофиқ барча мансабдор шахсларни, шу жумладан барча судялар ва Марказий банк раисини лавозимидан четлатди. Ўз сўзлари билан айтганда, у „янги қонуний тартибга кўра, ўзини Фижи Давлати раҳбари этиб тайинлади“. Кейин у ўзининг „Янги тартиб“и остида Байнимарамани муваққат бош вазир лавозимига қайта тайинлади ва ички саёҳатни чекловчи ва матбуот цензурасига рухсат берувчи „Фавқулодда вазиятлар тўғрисида жамоат тартибини“ жорий қилди.

2009-йил 2-майда Фижи Тинч океани ороллари форумида демократик сайловларни ваъда қилинган муддатда ўтказмагани учун иштирок этишдан тўхтатилган биринчи давлат бўлди. Шунга қарамай, у Форум аъзоси бўлиб қолади. 2009-йил 1-сентабрда Фижи Миллатлар Ҳамдўстлигидан тўхтатилди . Бу ҳаракат Байнимарама 2006 йилги давлат тўнтаришидан кейин Миллатлар Ҳамдўстлиги талаб қилганидек, 2010-йилгача сайловларни ўтказа олмагани учун қабул қилинган. Баинимарама кўп миллатли озчиликлар ҳисобига этник фижиликларга кўпроқ ёқадиган овоз бериш тизимини тугатиш учун кўпроқ вақт кераклигини таъкидлади. Танқидчилар у конституцияни тўхтатиб қўйганини ва мухолифларни ҳибсга олиш ва ҳибсга олиш орқали инсон ҳуқуқларининг бузилиши учун жавобгар эканлигини даъво қилишди.

2010-йилги Янги йил мурожаатида Баинимарама Фавқулодда вазиятлар қоидалари (ПЕР) бекор қилинишини эълон қилди. Бироқ, ПЕР 2012-йил январгача бекор қилинмади ва Сува фалсафа клуби биринчи бўлиб қайта ташкил этилган ва оммавий йиғилишларни чақирган ПЕР 2009-йил апрел ойида собиқ конституция бекор қилинганда жорий қилинган эди. ПЕР нутқ, оммавий йиғилишлар ва оммавий ахборот воситаларини цензурага чекловларга рухсат берди ва хавфсизлик кучларига қўшимча ваколатлар берди. У, шунингдек, 2014-йилги сайловлар ўтказиладиган янги конституцияга олиб келадиган умуммиллий маслаҳатлашув жараёнини эълон қилди.

Мамлакатнинг расмий номи 2011-йил феврал ойида Фижи Республикасига қайтарилди.

2014-йилдан бери

2014-йил 14-март куни Ҳамдўстлик Вазирлар Ҳаракат гуруҳи Фижининг Миллатлар Ҳамдўстлигидан тўлиқ тўхтатилишини Ҳамдўстлик кенгашларидан тўхтатиб қўйишга ўзгартириш учун овоз берди, бу уларга Ҳамдўстликнинг бир қатор тадбирларида, жумладан, 2014-йилги Ҳамдўстлик ўйинларида қатнашиш имконини беради. Тўхтатиб туриш 2014-йил сентябр ойида бекор қилинган.

Бош вазир Франк Баинимарама бошчилигидаги ФижиФирст партияси 2014-йилги сайловларда ҳам , 2018-йилги сайловларда ҳам 51 ўринли мамлакат парламентида тўғридан-тўғри кўпчиликни қўлга киритди. 2021-йил октябр ойида Туи Маcуата Рату Виляме Катонивере парламент томонидан Фижининг янги президенти этиб сайланди.

2022-йил 24-декабрда Халқ Алянси (ПАП) раҳбари Ситивени Рабука 2022-йил декабрдаги умумий сайловдан кейин Байнимарама ўрнига Фижининг 12-бош вазири бўлди. Фижи оролларида дастлабки манзилгоҳлар милоддан аввалги 2-минг йиллик ўрталарида пайдо бўлган. Оролларга европаликлардан биринчи бўлиб голландиялик А. Тасман 1643-йил ва инглиз Жеймс Кук 1774-йил борганлар. 1874-йилдан Буюк Британия Фижини мустамлакага айлантирди. 1879-йилдан мустамлакачилар шакарқамиш плантацияларида ишлатиш учун Ҳиндистондан ишчилар олиб кела бошлади. 1959-йил Фижида миллий озодлик ҳаракати бошланди. 1970-йил 10-октябрда Буюк Британия мамлакатга мустақиллик беришга мажбур бўлди, аммо Буюк Британия томонидан тайинланадиган генерал-губернатор ҳокимияти сақланиб қолди. 1987-йил 25-сентабрда Ситивени Рабука бошчилигида ҳарбий тўнтариш содир бўлди, 6-октабрда генерал-губернатор лавозими тугатидди ва Фижи республика деб эълон қилинди. Фижи – 1970-йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами – 10-октябр – Мустақиллик куни (1970).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари

Фижи лейбористлар партияси, 1985-йил тузилган; Миллий федератив партия, 1960-йил асос солинган; Фижи консерватив партияси, 1989-йил ташкил этилган; Фижи сиёсий партияси – Сонгосонго ни Вакавулева ни Таукеи – СВТ, 1990-йил асос солинган. Фижи касаба уюшмалари конгресси, 1951-йил тузилган.

Хўжалиги

Фижи – аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалигининг улуши 22%, саноатнинг улуши 12% ташкил этади. Иқтисодиётнинг етакчи тармоғи – тропик деҳқончилик ҳисобланади. Мамлакат ҳудудининг 11% дан кўпроғи қишлоқ хўжалиги экинлари билан банд. Жамоа ер эгалиги устун ҳисобланади. Бу ерларда ҳинд фермерлари экспорт учун шакарқамиш етиштиради. Маҳаллий ахолией ўз хўжаликларида кокос палмаси, ямс, таро, батат, банан, ананас, ситрус мевалар, какао, тамаки, шунингдек, шоли, маккажўхори етиштиради. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, йилқи, эчки, хонаки парранда боқилади. Балиқ овлаш ривожланган. Ёғоч тайёрланади. Оз миқдорда марганец рудаси, боксит, олтин, кумуш қазиб олинади. Фижи саноати қанд, ёғ, шоли оқлаш, тамаки, мева консервалаш, копрани қайта ишлаш, тахта тилиш, ёғочсозлик, кийим-кечак, поябзал, кенг истеъмол моллари корхоналаридан иборат. Сайёҳларнинг келиб кетишидан яхшигина даромад олинади. Темир йўл узунлиги-595 км, автомобил йўллари узунлиги-5100 км ни ташкил этади. Асосий денгиз портлари – Сува, Лаутока. Вити Леву оролининг ғарбий соҳилида Нанди халқаро аэропорти бор.

Ташқи савдо

Фижи четга шакар хом ашёси, кокос мойи, копра, олтин, ёғоч, балиқ, кийим-кечак ва бошқа чиқаради, четдан машина ва ускуналар, ёқилғи, кенг истеъмол моллари олади. Австралия, Янги Зеландия, Буюк Британия билан савдо қилади. Пул бирлиги – фижи доллари.

Маорифи

Мамлакатда 800 дан ортиқ мактаб бор, улар 50 дан зиёд оролда жойлашган. Мактабларда таълим инглиз, фижий ва ҳинд тилларида олиб борилади. Фижида 8 йиллик таълим мажбурий. Бошланғич мактабга болалар 6—7 ёшдан қабул қилинади. Ўрта мактабда ўқиш муддати 4 йил, аммо университетга кириш учун қўшимча 2 йиллик таълим курсида ўқиб чиқиш керак. Давлат мактабларидан ташқари хусусий мактаблар ҳам бор. 1968-йил Сувада Тинч океан жанубий қисми мамлакатларининг регионал университети ташкил этилди; халқаро ташкилотлар ваколатхоналари, тиббиёт билим юрти бор. Самабуладаги Техника институти (1964), Наусоридаги қишлоқ хўжалиги коллежи (1954), Сувадаги Марказий тиббиёт билим юрти (1886)да тўлиқсиз олий маълумот олинади. Сувада университет кутубхонаси, шаҳар кутубхонаси, Самабулада Техника институтининг кутубхонаси, Нандида кутубхона, Сувада Фижи музейи (1906) мавжуд.

Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви

Фижида нашр этиладиган газета ва журналлар: „Дейли пост“ („Кундалик почта“, инглиз тилида чиқадиган кундалик газета, 1989-йилдан), „Фиджи Тайме“ („Фижи вақти“, инглиз тилида чиқадиган кундалик газета, 1869-йилдан), „Шанти дут“ („Дунё хабарномаси“, ҳинд тилида чиқадиган ҳафталик газета, 1935-йилдан), „Айленд бизнес“ („Ороллар бизнеси“, инглиз тилида чиқадиган ойлик журнал, 1985-йилдан), „Нав джиоти“ („Янги дунё“, ҳинд тилида чиқадиган ойнома, 1989-йилдан). „Фиджи бродкастинг комишн“, ярим тижорат тусдаги радиоэшиттириш хизмати, 1954-йил тузилган. „Фиджи Телевижи“ телекомпаниясига 1994-йилда асос солинган.