Fin adabiyoti
| Финландия маданияти |
|---|
 |
| Ошхона |
Фин адабиёти – Финландияда ёзилган адабиёт. Европанинг илк ўрта асрларида фин тилларида ёзилган энг қадимги матн Новгороддан топилган ХИИИ асрга оид қайин пўстлоғига ёзилган ноёб мактубдир. Матн кирилл ёзувида ёзилган бўлиб, Россиянинг Олонец минтақасида сўзлашилган фин тилининг лаҳжасини ифодалаган. Финландиядаги энг дастлабки матнлар эса Фин ўрта асрлари (тахминан 1200–1523) даврида швед ёки лотин тилида ёзилган. Фин тилидаги адабиёт ХВИ асрдан бошлаб аста-секин ривожланган, бунда ёзма фин тилини епископ ва фин лютеран ислоҳатчиси Микаэл Агриcола (1510–1557) яратган. У 1548-йилда Янги аҳдни фин тилига таржима қилган.
ХИХ аср бошида Финландия Россия империяси таркибига киргач, таълим ва миллий онгнинг ўсиши фолклорга бўлган жамоат қизиқишини кучайтирди ва фин тилидаги адабий фаолиятнинг ортишига олиб келди. Бу даврнинг кўплаб муҳим асарлари швед тилида ёки кўпроқ фин тилида ёзилган бўлиб, уларнинг марказий ғояси кучли фин миллий ўзлигини шакллантириш ёки уни сақлаб қолиш эди (қаранг: Карелианизм). Кейинчалик Суомен кансан ванҳат рунот („Фин халқининг қадимий шеърлари“) номи билан машҳур бўлган минглаб халқ шеърлари Калевала вазнида тўпланган. Энг машҳур шеърий тўплам 1835-йилда чоп этилган Калевала ҳисобланади. Фин тилида нашр этилган биринчи роман эса Алексис Киви (1834–1872) томонидан ёзилган Сеицемäн велжестä (1870) бўлган. Франс Ээмил Силланпääнинг (1888–1964) Меэк Ҳеритаге (1919) асари унга Финландиянинг биринчи Нобел мукофотини олиб келган. Яна бир машҳур ёзувчи – Вäинö Линна.
Дунё миқёсида танилган бошқа асарлар орасида Мика Wалтарининг (1908–1979) Мичаэл тҳе Финн ва Тҳе Султанъс Ренегаде (АҚШда мос равишда Тҳе Адвентурер ва Тҳе Wандерер номи билан машҳур) асарлари бор. 1950-йиллардан бошлаб Пааво Ҳаавикко ва Ээва-Лииса Маннер ижоди орқали фин шеърияти Т. С. Элиот ва Эзра Поунднинг оҳанг ва услубларини ўзлаштирди. Энг машҳур шоир – Эино Леино. Тимо К. Мукка (1944–1973) эса „фин адабиётининг ёввойи ўғли“ сифатида танилган. ХХИ асрнинг машҳур ёзувчилари қаторига Микко Римминен, шунингдек, илмий-фантастика ёзувчилари Леэна Кроҳн (1992-йилда Финландия мукофоти) ва Жоҳанна Синисало (2000-йилда Финландия мукофоти) киради.
ХИХ асргача бўлган давр
Европанинг илк ўрта асрларда ҳозирги Финландия ҳудудида аҳоли сийрак яшар, бу ерда давлат тузилишидан олдинги жамиятлар мавжуд эди. У аста-секин шаклланаётган Швеция давлатига ва маълум даражада Россияга қўшиб олинди. Ўрта асрлардан ёки ундан аввалги даврлардан деярли ҳеч қандай фин тилидаги адабиёт сақланмаган. Фин тилларидан бирида ёзилган энг қадимги матн – бу Новгороддан топилган ХИИИ асрга оид қайин пўстлоғидаги ўзига хос хат. Матн кирилл ёзувида ёзилган бўлиб, у Россиянинг Олонец минтақасида сўзлашилган фин тили лаҳжасини ифодалайди. Библия ва Қонунлар тўплами каби китоблар фақат лотин, швед ёки франсуз ва немис каби бошқа айрим европа тилларидагина мавжуд эди. Финландия миллий кутубхонаси ўзининг ўрта асрларга оид Фрагмента мембранеа қўлёзмаларини рақамлаштиргандан буён, ҳозирги Финландия ҳудудида фин тилидан бошқа тилларда ёзилган бу ўрта аср матнларининг тарқалишини тушуниш тобора кенгайиб бормоқда[1].
Ёзма фин тили епископ ва фин лютеран ислоҳатчиси Микаэл Агриcола (1510–1557) томонидан яратилган бўлиб, у асосан ғарбий лаҳжаларга асосланган эди. Унинг асосий асарлари – Янги аҳднинг (1548-йилда якунланган) таржимаси ҳамда фин тилидаги савод ўргатувчи Абcкириа китоби. Муқаддас Китобнинг тўлиқ таржимаси биринчи бор 1642-йилда нашр этилган[2]. Фин тилининг биринчи грамматикаси Аэсчиллус Петраэус томонидан 1649-йилда нашр этилган бўлиб, унда саккизта финча топишмоқ ҳам мавжуд. Ёзма халқ адабиётини ривожлантириш йўлидаги яна бир муҳим қадам Cристфриэд Ганандернинг ижоди билан боғлиқ. У 1783-йилда 300 дан ортиқ топишмоқларни чоп этган.
1800-йилгача фин тилида нашр этилган адабиётларнинг аксарияти диний мазмунга эга бўлган[3].
ХИХ аср
Ўн тўққизинчи аср бошларида Финландия Россия империясининг бир қисми – Буюк Финландия Князлиги бўлгач, мамлакатда таълим ривожланди, миллий онгнинг ўсиши фолклорга бўлган жамоат қизиқишини кучайтирди ва фин тилида адабий фаолиятнинг ортишига олиб келди. Бу жараён Финландияда фолклор материалларини тўплаш ва ўрганишнинг жадал ривожланиши билан, айниқса фин тилидаги манбаларга алоҳида эътибор қаратилиши билан ажралиб турди. Бу материалларнинг катта қисми ўрта асрларга оид деб ҳисобланади ва Финландияда кўпинча ўрта аср адабиёти сифатида қаралади, бироқ бу даъво баҳсли ҳисобланади[4]. Кўплаб материаллар, Россиянинг бир қисми бўлган Карелиядан олинган бўлиб, улар фин адабиётининг шаклланишига ҳисса қўшди. Фолклорни тўплаш бўйича бу саъй-ҳаракатларнинг катта қисми 1831-йилда ташкил этилган Фин адабиёти жамияти томонидан мувофиқлаштирилган эди. 1820-йиллардан бери юзлаб қадимги халқ қўшиқлари, ҳикоялари ва шунга ўхшаш асарлар тўпланган бўлиб, улар дунёдаги энг йирик мажмуалардан бирига айланган. Уларнинг кўпи кейинчалик Суомен кансан ванҳат рунот (Фин халқининг қадимий қўшиқлари) номи билан 27 минг саҳифадан иборат 33 жилдлик улкан тўплам сифатида нашр қилинган. ХИХ асрдаги Финландияда фолклорнинг устуворлиги бу соҳада фин илмий изланишларини дунёда етакчи даражага чиқарди. Масалан, халқ эртаклари сюжетларини таснифлаш учун халқаро миқёсда қўлланиладиган Аарне–Тҳомпсон тизими фин тадқиқотлари асосида пайдо бўлган.
Энг машҳур халқ қўшиқлари тўплами шубҳасиз Калевала. Финландиянинг миллий достони деб аталадиган бу асарнинг яратилиши асосан уни тўплаган Элиас Лоннрот номи билан боғланади. У биринчи марта 1835-йилда нашр этилган ва тез орада фин миллатининг рамзига айланган. Ўша даврда Финландия сиёсий жиҳатдан Россия назорати остида бўлган, ундан олдин эса Швеция таркибига кирган. Шу сабабли Калевала дастлабки фин миллий ўзлигининг муҳим қисми бўлиб хизмат қилган. Кантелетар номи билан машҳур лирик қўшиқлар тўплами билан бир қаторда, Калевала ўша даврда ҳам, бугунги кунда ҳам санъат ва мусиқага, жумладан Жеан Сибелиус ижодига кучли таъсир кўрсатган. Лöннрот фақатгина мавжуд шеърларни тўплаган деган кенг тарқалган нотўғри тушунча мавжуд. Бугунги кунда умумқабул қилинган қарашга кўра, Калевала турли манбалардан эркин йиғилган ва Лоннрот томонидан ўзгартирилган, ягона яхлит асар кўринишини берувчи жамланма.
Фин тилида нашр этилган биринчи роман – Алексис Киви (1834–1872) нинг Сеицемäн велжестä (1870) асари бўлиб, у ҳанузгача фин адабиётининг энг буюк асарларидан бири сифатида кенг эътироф этилади. Европа ва Америка Қўшма Штатлардаги каби, Финландияда ҳам роман машҳурлиги саноатлаштириш жараёни билан боғлиқ бўлиб, илк фин романларининг кўпи замонавий ўрта табақа ҳаёти ёки темир йўл каби янгиликларга қарши анъанавий деҳқонларнинг тўқнашувини тасвирлайди. Хусусан, Севен Бротҳерс романининг мавзуси саводсиз қишлоқ аҳолиси ва ривожланиб бораётган шаҳар сивилизациясининг янги ҳукмронлиги остида омон қолиш учун кураш ҳақида бўлиб, бу фин романларида кенг учрайдиган мавзудир[5][6].
Ўн тўққизинчи асрда Финландиянинг машҳур аёл ёзувчиларидан бири Минна Cантҳ (1844–1897) бўлиб, у асосан Тйöмиэҳен ваимо („Ишчининг хотини“) ва Анна Лииса номли песалари билан танилган эди[7].
ХХ аср
Буюк Финландия Князлиги даврининг охирида адабиёт асосан романтика ва драмадан иборат эди; масалан, Жоҳаннес Линнанкоски (1869–1913)нинг Тҳе Сонг оф тҳе Блоод-Ред Флоwер (1905) романи. Бироқ 1917-йилда Финландия мустақилликка эришди ва орадан кўп ўтмай фуқаролар уруши бошланди. Бошқа фуқаролар урушларида бўлгани каби, бу мавзу ҳам адабиётда кўп марта тасвирланган, масалан Франс Ээмил Силланпääнинг (1888–1964) Меэк Ҳеритаге (Камтарин мерос, 1919) асари. Силланпää 1930-йилларда Финландияда адабиётнинг етакчи арбобларидан бири бўлган ва фин ёзувчилари орасида биринчи бўлиб Нобел мукофотини қўлга киритган[8]. Бу мавзу кейинчалик Вäинö Линна (1920–1992) томонидан ҳам давом эттирилди, у 1954-йилда ёзилган Тҳе Ункноwн Солдиэр романи туфайли аллақачон улкан муваффақият қозонган эди[9]. Бу ва бошқа ҳолларда Финландия муҳитининг ва менталитетининг ноодатийлиги халқаро миқёсда машҳурликка эришишга катта тўсиқ бўлган.
ХХИ аср
2014-йилда Франкфурт китоб ярмаркасида фахрий меҳмон сифатида муваффақиятли иштирок этгач, Финландия ўзини халқаро миқёсда ҳам адабий давлат сифатида қайта тақдим этишга муваффақ бўлди. Тҳе Парис Ревиэw журналида Калле Оскари Маттила ёзганидек: „Ноаниқлик Финландиянинг визит картасига айланди“, дея таъкидлаб, „Финландия асосан шимолий нуар ва детектив асарлар оқимидан четда қолган эди, бироқ бу истисно ўзини янги кўринишда намойиш этиш имкониятини яратди: юксак адабий бадиий асарлар“[10].
2018-йилга келиб, фин адабиёти экспорти ҳажми уч баравардан ортиқ ошди. Англо-америка бозорларида тушум ҳажми Германияни ортда қолдириб, етакчи экспорт манбаига айланди[10].
Бу асрнинг машҳур ёзувчилари орасида Софи Оксанен, Пажтим Статовcи, Лаура Линдстедт ва Микко Римминен бор. Римминен Хелсинкидаги ҳаётни беадаб тарзда тасвирлаши билан танилган ва 2011-йилда Финландия мукофотига сазовор бўлган. Фин адабиёти, шунингдек, фантастика ва илмий-фантастика жанрлари бўйича ҳам халқаро эътирофга сазовор бўлди. Бу йўналиш ХХ аср охирида, қисман фаол мухлислар муҳитининг ривожланиши орқали кучайган эди.
Манбалар
- ↑ Ҳеиккилä, Туомас „Киржаллинен култтуури кескиажан Суомесса, Ҳисториаллисиа туткимуксиа 254“. Суомалаисен киржаллисууден сеура (2010). Қаралди: 2016-йил 30-август.
- ↑ Зуcк, Вирпи; Лаитинен, Каи Л.К. „Финниш литературе“. Энcйcлопедиа Британниcа (2008-йил 5-август). Қаралди: 2024-йил 9-сентябр.
- ↑ Wиэганд, Wайне А.; Давис, Доналд Г. Жр.. Энcйcлопедиа оф Либрарй Ҳисторй. Гарланд Публишинг, 1994. ИСБН 9781135787578. Қаралди: 2017-йил 15-апрел.
- ↑ Cф. Дерек Феwстер, Висионс оф Паст Глорй: Натионалисм анд тҳе Cонструcтион оф Эарлй Финниш Ҳисторй. Студиа Фенниcа Ҳисториcа 11 (Ҳелсинки: Суомалаинен Киржаллисууден Сеура, 2006).
- ↑ Сиҳво, Ҳаннес „Киви, Алексис (1834 - 1872)“. Тҳе Натионал Биограпҳй оф Финланд. СКС. Қаралди: 2016-йил 30-август.
- ↑ „Жуҳани Аҳо“. Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 2016-йил 30-август.
- ↑ Крогерус, Теллерво „Cантҳ, Минна (1844 - 1897)“. Тҳе Натионал Биограпҳй оф Финланд. Суомалаисен Киржаллисууден Сеура. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
- ↑ Ражала, Пану „Силланпää, Франс Эмил (1888 - 1964)“. Тҳе Натионал Биограпҳй оф Финланд. Суомалаисен Киржаллисууден Сеура. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
- ↑ Нумми, Жйрки „Линна, Вäинö (1920 - 1992)“. Тҳе Натионал Биограпҳй оф Финланд. Суомалаисен Киржаллисууден Сеура. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
- ↑ 10,0 10,1 Маттила, Калле Оскари „Ҳоw Финланд Ребрандед Ицелф ас а Литерарй Cоунтрй“. Тҳе Парис Ревиэw Даилй (2018-йил 16-июл). Қаралди: 2018-йил 8-сентябр.
Қўшимча ўқиш учун
- Пааволаинен, Нина; Кантокорпи, Мерви; Антас, Мариа „Финниш Cонтемпорарй Литературе: А Wеалтҳ оф Воиcес“. Тҳис Ис Финланд. Финланд Промотион Боард. 2024-йил 23-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 9-сентябр.
- А Ҳисторй оф Финланд'с Литературе, Ҳисториэс оф Сcандинавиан Литературе. Линcолн: Университй оф Небраска Пресс, 1998. ИСБН 978-0-8032-4189-3.