Fitotsenoz

Фитоценоз (фито… ва сеноз), ўсимликлар жамоаси — нисбатан бир хил шароитда бир-бирига мослашиб, жамоа бўлиб яшайдиган ўсимликлар мажмуи. Ҳар бир фитеноз ўзига хос таркиб ва тузилмага эга. Флаги ўсимликлар ҳайвонлар ва ташқи муҳит билан ўзаро бевосита боғланган. Баъзи фитенозлар инсон таъсирида ёки унинг бевосита иштирокида мавжуд бўлади (мас, агрофитоценоз). Фитенозни ташкил қилувчи ўсимликлар ўз ҳаёт фаолиятида муҳитга катта таъсир кўрсатади ва уни ўзгартира олади. Ҳар хил ўсимлик гурухларининг фитеноздаги роли бир хил эмас. Ўсимликлар ташқи муҳитдан ўзи учун зарур бўлган моддаларни ўзлаштиради (қаранг Ассимиляция), ташқи муҳитга эса моддалар алмашинуви маҳсулотларини чиқаради (қаранг Диссимиляция), фитеноз тупроғи ва унинг сиртида ўсимлик қолдиклари чириб, тупроқ таркибини ўзгартиради; ўсимликлар ва транспирация таъсирида ўзига хос фитоиқлим ҳосил қилади. Фитеноз биоценоз ва биогеоценознинт энг фаол қисми ҳисобланиб, қуёш нури энергияси ва атмосферадаги азотни ўзлаштиради; ҳайвонлар билан биргаликда энергия ўзгариши ва моддаларнинг айланиш жараёнларида қатнашади. фитеноз органик моддаларнинг асосий яратувчиси бўлиб, гетерошроф организмлар, шу жумладан, инсон учун озиқ моддалар ва энергия манбаи ҳисобланади.

Фитеноз доимий бўлмасдан унинг таркиби ва ташқи кўриниши йиллар ва йил фасллари давомида ўзгариб боради. Натижада бир хил турлар ўрнини бошқалари эгаллайди; бир фитеноз бошқаси билан алмашинади, яъни суксессия рўй беради. Фитеноз ҳақидаги таълимот фитоценология деб аталади.

Ф и т о ц е н о з. Сизга маълум бўлдики,фитоценоз ўсимликлар жамоаси билан бир нарса ҳисобланади ва қуйидагича таърифланади. “Ташқи муҳит билан доимий алоқада бўладиган, маълум бир ҳудутда учрайдиган ўсимликлар гуруҳи фитоценоз”- деб аталади. Фитоценозга ўрмон, ўтлоқ, чўл, саҳро, тоғ, яйлов,ботқоқ,тўқайдаги ўсимликлар жамоаси киради. Булар ҳам ўз навбатида кичик-кичик бўлакларга бўлинади. Мисол учун чўл фитоценози; қумли чўл, шувоқли чўл, гипсли чўл, шўрли чўллар фитоценозига бўлинади. В. Н. Сукачев ва П. Д. Ярошенколарнинг таъкидлашича, қишлоқ хўжалик экинлари, буғдой, арпа, шоли, пахта экиладиган эрлар ҳам сенознинг бир тури, яъни агрофитоценоз деб аталади. Сабаби бу майдонлар инсон хўжалик фаолияти натижасида сунъий яратилган майдонлардир. Фитоценоз ўсимликлар қопламининг сифат жиҳатидан ажралиб турувчи қисмидир. Фитоценоз терминини Сукачев 1954 йилда фанга киритган. Фитоценоз маълум шароитдаги тубан ва юксак ўсимликлар мажмуаси бўлиб, улар доимий равишда бир бири билан алоқада бўлади. Булар ҳамма вақт ўзига хос муҳит ҳосил қилади. Фитоценозда кўплаб турлар мавжуд бўлиб, алоҳида турларнинг ҳар хил ҳолатдаги (уруғ, кўчат, этилган, қари, қуриётган) индивидлар йиғиндиси с э н о п о п у л я с и я дейилади. Т. А. Работнов ҳар бир фитоценоздаги ўсимлик турларининг ёши, кўриниши, ҳолатига қараб қуйидагича атайди. Л а т э н т даври- уруғ ёки споранинг тиним ҳолида бўлган даври. В и р г и л даври-турнинг ниҳол ҳолатда бўлган даври. Бу даврда уруғ палла мавжуд бўлади. Г э н э р а т и в даври -ўсимликлар ҳаётида уруғ ёки спора ҳосил қилиш даври, С э н и л (қарилик)- ўсимликнинг генератив кўпайиш хусусиятини йўқотиш даври. Бу ўсимлик ҳаётининг сўнгги даври ҳисобланади. Ҳар қандай фитоценоз биоценознинг муҳим бир қисми ҳисобланади. Геоботаника фани ўсимликларни икки томонлама ўрганади: биринчидан ўсимликларнинг таркибий қисмига кирган ўсимлик турларини, иккинчидан, ўсимликлар жамоасини, қопламини ўрганади. Шу нуқтаи назардан иккита тушунчани англаш шарт. 1. Ў с и м л и к л а р ф л о р а с и. Ўсимликлар флораси ўсимлик турларининг қадимдан ҳосил бўлган гуруҳи. Бу маълум географик жойга тегишли бўлиб, унинг ҳозирги табиий шароити ўтмиши билан боғлиқ, эр юзасидаги бошқа флоралар билан доимий муносабатда бўлади. Флора тушунчаси маълум ҳудуддаги барча ўсимликларнинг турларини ўз ичига олади. Қисқача айтганда маълум бир жойда ўсувчи ўсимлик турларининг йиғиндиси ёки рўйхатини тушунамиз, Ўзбекистон ўсимликларга бой ўлка, олти жилдлик „Ўзбекистон флораси“ номли йирик асарда кўрсатилишича мамлакатимизда 4148 турга мансуб ёввойи ҳолда ўсувчи ўсимликлар учрайди. Республикамизнинг бой хазинаси ҳисобланган бу ўсимликлар тури чўл минтақасидан тортиб то яйлов минтақасигача кенг тарқалган. Ўзбекистоннинг этук ботаник, геоботаник ва систематик олими, академик К. З. Зокиров Зарафшон тоғининг бошланишидан унинг қуйи этагигача бўлган эрлардаги ўсимликлар қопламини узоқ йиллар илмий йўналишда ўрганиб, чўлдан яйловгача бўлган эрларда ҳар хил ўсимлик қопламида 2600 га яқин тур учрашини эътиборга олиб тўртта; чўл, адир, тоғ, яйлов минтақаларига бўлишни таклиф этди. Бу атамаларни бутун Ўзбекистон ва Ўрта Осиё учун қўллашни тавсия қилади. Биз ҳозирги вақтда қайси регион ўсимликлар қопламини ўргансак шу атамаларни кенг қўллаб келамиз. Одатда минтақалар маълум бир таксономик бирликка асосланади. Яъни ўсимликлар қопламига, жамоа тарқалган тупроққа, орографиясига ҳамда денгиз сатҳидан баландлигига эътибор берилади. 2. Ў с и м л и к л а р ж а м о а с и. Ўсимликлар жамоаси деганда эр юзасининг ҳар хил экологик шароитида ўсувчи ўсимликлар уюшмасини тушинамиз. Ўсимликлар қоплами инсон хўжалик фаолияти таъсирида доимий равишда ўзгариб туради. Меҳнат маҳсули сифатида сунъий жамоаларни инсонлар ташкил этиб туради.