Формула 1 (Ф1) — очиқ ғилдиракли, бир ўриндиқли “формула” пойга автомобиллари учун дунё миқёсидаги энг юқори тоифа бўлиб, у Халқаро автомобил федерацияси (фр. Фéдéратион Интернатионале де л'Аутомобиле) томонидан тасдиқланади. ФИА Формула 1 жаҳон чемпионати (ФИА Формула Оне Wорлд Чампионшип) 1950-йилдаги илк мавсумидан бери дунёдаги энг нуфузли автоспорт турларидан бири бўлиб келмоқда ва кўпинча автоспортнинг чўққиси сифатида қаралади. Номдаги “формула” сўзи — барча иштирокчи автомобиллар риоя қилиши шарт бўлган техник ва спорт қоидалар мажмуасини англатади. Формула 1 мавсуми “Гран-при” деб аталувчи пойгалар сериясидан иборат бўлади. Гран-прилар бир нечта мамлакатлар ва қит’аларда, махсус қурилган пойга йўлларида ёки ёпилган шаҳар кўчаларида ўтказилади.

Формула 1

Формула 1 нинг 2018-йилдан бери фойдаланилаётган логотипи
Туркум очиқ ғилдиракли, бир ўриндиқли Формула автомобил пойгаси
Давлат халқаро
Илк мавсум 1950
Ҳайдовчилар сони 20
Конструкторлар сони 10
Двигател ишлаб чиқарувчилари
  • Феррари
  • Ҳонда РБПТ
  • Мерcедес
  • Ренаулт
Шина етказиб берувчилар Пирелли
Ҳайдовчилар чемпиони Niderlandiya Мах Верстаппен (2024)
(Ред Булл Раcинг-Ҳонда РБПТ)
Конструкторлар чемпиони Birlashgan Qirollik МcЛарен-Мерcедес (2024)
Энг кўп ғалаба
Расмий вебсайт формула1.cом
Ҳозирги мавсум

Гран-приларда очко тизими қўлланади ва у иккита йиллик жаҳон чемпионатининг ғолибларини аниқлаш учун ишлатилади: бири — ҳайдовчилар учун, иккинчиси — конструкторлар (ҳозирги пайтда бу атама деярли жамоалар билан синоним) учун. Ҳар бир ҳайдовчи ФИА томонидан бериладиган энг юқори тоифадаги пойга лицензияси — Суперлицензияга эга бўлиши шарт. Шунингдек, пойгалар фақат ФИА томонидан бериладиган энг юқори тоифа бўлган Биринчи тоифадаги трассаларда ўтказилади.

Формула 1 автомобиллари — дунёдаги энг тезкор, қат’ий қоидаларга бўйсунувчи йўл трассалари автомобилларидир. Уларнинг бурилишлардаги юқори тезлиги катта ҳажмдаги аэродинамик пастга босим ҳосил қилиш орқали та’минланади, бу босимнинг асосий қисми олд ва орқа қанотлар ҳамда автомобил ости туннел тузилмаларидан олинади. Машиналар ишлаши электроника, аэродинамика, осма тизим ва шиналарга таянади. Тортиш кучини бошқариш, стартни автоматлаштириш, автоматик узатиш тизими ва бошқа электрон ёрдамчилар биринчи марта 1994-йилда тақиқланган. Улар 2001-йилда қисқа муддатга қайта жорий этилган, аммо сўнгги марта мос равишда 2004 ва 2008-йиллардан бошлаб яна тақиқланган[1].

2018-йил ҳолатига кўра, жамоани юритишнинг ўртача йиллик харажати — масалан, автомобилларни лойиҳалаш, қуриш ва техник хизмат кўрсатиш, ходимлар иш ҳақи, транспорт харажатлари қарийб £193 миллионни ташкил этади[2]. Шу сабабли, Формула 1’даги молиявий ва сиёсий курашлар кенг ёритиб келинади. Формула Оне Гроуп, 2017-йилда CВC Cапитал Партнерс хусусий инвестиция компаниясидан 8 миллиард АҚШ доллари эвазига сотиб олган Либертй Медиа компаниясига тегишли[3][4]. Буюк Британия Формула 1 пойгалари маркази ҳисобланади, чунки ўнта жамоанинг олтитаси шу ерда жойлашган[5][6].

Тарихи

Формула 1 нинг илдизи 1925–1930-йиллардаги Жаҳон ишлаб чиқарувчилар чемпионати ва 1931–1939-йиллардаги Европа ҳайдовчилар чемпионатига бориб тақалади. “Формула” атамаси барча иштирокчиларнинг автомобиллари бажариши шарт бўлган қоидалар мажмуасини англатади. Формула 1 қоидалари 1946-йилда келишилган бўлиб, 1947-йилда расмий кучга кириши белгиланган эди. Бироқ, ушбу янги қоидаларга мувофиқ ўтказилган биринчи пойга 1946-йилда бўлиб ўтган Турин Гран-приси бўлиб, бу формуланинг расман бошланишидан аввал ўтказилди[7][8]. Иккинчи жаҳон уруши олдидан бир қатор Гран-при пойга ташкилотлари Европа чемпионатининг ўрнига янги чемпионат ташкил этиш бўйича таклифлар киритган эди. Бироқ уруш даврида пойгалар тўхтатилгани сабабли автомобиллар учун янги халқаро формула 1946-йилгача расмийлаштирилмади ва унинг 1947-йилда кучга кириши белгиланди. Янги жаҳон чемпионати эса 1950-йилда бошланиши режалаштирилди[9].

Илк жаҳон чемпионати пойгаси ҳисобланмиш 1950-йилги Британия Гран-приси 1950-йил 13-майда Буюк Британиядаги Силверстоне трассасида бўлиб ўтди[10]. Гиусеппе Фарина Алфа Ромео жамоаси сафида қатнашиб, жамоадоши Жуан Мануэл Фангиони озгина фарқ билан ортда қолдириб, илк Ҳайдовчилар жаҳон чемпионатида ғолиб бўлди. Фангио 1951, 1954, 1955, 1956 ва 1957-йилларда чемпион бўлди. Бу натижа бир ҳайдовчи томонидан қўлга киритилган энг кўп жаҳон чемпионликлари рекорди бўлиб, у 46 йил давомида сақланиб қолди[11]. 2003-йилда Мичаэл Счумачер олтинчи чемпионлигини қўлга киритгач, ушбу рекорд янгиланди[11].

Жуан Мануэл Фангионинг 1951-йилги мавсумда чемпионликни қўлга киритган Алфа Ромео 159 автомобили

1958-йилги мавсумда Конструкторлар чемпионати жорий этилди. Стирлинг Мосс 1950–1960-йилларнинг энг буюк Формула 1 ҳайдовчиларидан бири сифатида эътироф этилса-да, ҳеч қачон Формула 1 чемпионатида ғолиб чиқмаган[12]. 1955–1961-йиллар оралиғида Мосс тўрт марта чемпионатда иккинчи, қолган уч мавсумда эса учинчи ўринни эгаллаган[13][14]. Фангио иштирок этган 52 пойганинг 24 тасида ғалаба қозонган, бу ҳанузгача Формула 1 да бир ҳайдовчига тегишли энг юқори ғалаба фоизи бўйича рекорд ҳисобланади[15]. 1960–1970-йилларда Жанубий Африка ва Буюк Британияда миллий чемпионатлар мавжуд бўлган. Ташкилотчилар кўп йиллар давомида чемпионатга кирмайдиган Формула 1 мусобақаларини ҳам ўтказган. Мусобақа харажатларининг ортиб бориши туфайли бундай пойгаларнинг сўнггиси 1983-йилда ўтказилган[16][17].

Бу даврда Алфа Ромео, Феррари, Мерcедес-Бенз ва Масерати каби автомобил ишлаб чиқарувчилари бошқарадиган жамоалар фаолият юритган. Дастлабки мавсумларда Алфа Ромеонинг 158 модели каби урушдан олдинги автомобиллар иштирок этган бўлиб, улар олд двигателли, тор шинали ва 1,5 литрли компрессорли ёки 4,5 литрли табиий ҳаво сўрувчи двигателларга эга эди. 1952 ва 1953-йилги мавсумлар Формула 1 автомобиллари етишмаслиги хавотири сабабли кичикроқ ва камроқ қувватли автомобиллар учун мўлжалланган Формула 2 қоидалари асосида ўтказилган[18][19]. 1954-йилги жаҳон чемпионати учун двигател ҳажми 2,5 литр билан чекланган янги Формула 1 регламенти қайта жорий этилганда, Мерcедес-Бенз ўзининг W196 моделини тақдим этди. Унда илгари ҳеч бир Формула 1 автомобилида қўлланилмаган технологиялар — десмодромик клапанлар, ёқилғи пуркаш тизими ва аэродинамик ёпиқ кузов мавжуд эди. Мерcедес ҳайдовчилари кейинги икки йил давомида чемпионликни қўлга киритди, бироқ жамоа 1955-йилги Ле-Ман фожиасидан сўнг барча моторли спорт мусобақаларидан чиқиб кетди[20][21].

Технологик ривожланишлар

Стирлинг Мосснинг 1961-йилда Нüрбургрингда ҳайдаган Лотус 18 автомобили

Спортдаги илк йирик технологик янгилик Бугатти томонидан орқа (марказий) двигателли автомобилларнинг жорий этилиши бўлди. 1959, 1960 ва 1966-йилларда жаҳон чемпиони бўлган Жаcк Брабҳам тез орада марказий двигател жойлашувининг барча бошқа двигател жойлашувларига нисбатан устунлигини исботлади. 1961-йилга келиб барча жамоалар марказий двигателли автомобилларга ўтган эди. Фергусон П99 — тўрт ғилдиракдан тортувчи тузилишга эга бўлган ва жаҳон чемпионати пойгасида қатнашган сўнгги олд двигателли Формула 1 автомобили бўлди. У 1961-йилги Британия Гран-присида иштирок этган бўлиб, ўша йили мусобақага чиққан ягона олд двигателли автомобил эди[22].

1962-йилда Лотус ан’анавий каркасли (спаcе-фраме) тузилма ўрнига алюминий плиталардан тайёрланган монокок шассига эга автомобилни тақдим этди. Бу, марказий двигателли автомобиллар жорий этилганидан бери энг катта технологик ютуқ бўлди.

1968-йилда спортда ҳомийлик жорий этилди. Теам Гунстон ўзининг Брабҳам автомобилларида сигарет ҳомийлигини қўллаган биринчи жамоа бўлди. Улар 1968-йил 1-январда ўтказилган Жанубий Африка Гран-присида Гунстон сигареталари ранглари — тўқ сариқ, жигарранг ва олтин тусларда, мустақил равишда иштирок этган[23]. Беш ой ўтиб, Лотус 1968-йилги Испания Гран-присида автомобилларини Империал Тобаccонинг Голд Леаф услубидаги қизил, олтин ва оқ рангларга бўяб пойгага чиқди ва шу тариқа ҳомийлик рангларидан фойдаланган илк расмий ишлаб чиқарувчи жамоага айланди; бунга қадар улар британча пойга яшили (Бритиш раcинг греэн) рангида қатнашиб келган эди.

1968-йилги мавсумда аэрофоилларнинг пайдо бўлиши билан автомобил дизайнида аэродинамик босим аста-секин муҳим аҳамият касб эта бошлади. Қанотларни Лотус эгаси Cолин Чапман жорий этган бўлиб, у 1968-йилги Монако Гран-присида ўзининг Лотус 49Б автомобилига кичик олд қанотлар ва орқа спойлер ўрнатган. 1970-йилда Жим Ҳаллнинг Чапаррал 2Ж моделида қўлланган, кейинчалик 1970-йилларнинг охирида Лотус томонидан Формула 1 да татбиқ этилган ер-эффекти (гроунд-эффеcт) аэродинамикаси эса пастга катта босим ҳосил қилиб, бурилиш тезликларини сезиларли даражада оширди. Автомобилларни трассага босиб турувчи аэродинамик кучлар машина оғирлигидан беш бараваргача етарди. Натижада, доимий баландликни сақлаш учун жуда қаттиқ пружиналар ишлатилган, бу эса осма тизимини деярли қотиб қолган ҳолга келтирган. Бу шуни англатардики, ҳайдовчилар машина ва ўзларини йўл юзасидаги нотекисликлардан озгина бўлса ҳам ҳимоялаш ва юмшатиш учун бутунлай шиналарга таянишга мажбур бўлишган[24].

Манбалар

  1. ↑ „Ф1 банс траcтион cонтрол фор 2008“. ББC Спорт (2007-йил 30-март). 2020-йил 3-январда асл нусхадан архивланган.
  2. ↑ Сйлт, Чристиан. „Формула Оне будгет cуц аре эхпеcтед то cраш 1,600 жобс“ (эн). Тҳе Телеграпҳ (2020-йил 20-апрел). 2022-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ Бенсон, Андреw. „Берниэ Эccлестоне ремовед ас Либертй Медиа cомплетес $8бн такеовер“ (2017-йил 23-январ). 2020-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. „Берниэ Эccлестоне ҳас беэн ремовед фром ҳис поситион руннинг Формула 1 ас УС гиант Либертй Медиа cомплетед иц $8бн (£6.4бн) такеовер оф тҳе спорт.“.
  4. ↑ „Либертй Медиа Cорпоратион Cомплетес Аcқуиситион оф Формула 1“. Либертй Медиа Cорпоратион. 2019-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ „Унитед Кингдом - Элеcтриc Веҳиcлес/Аутономоус Течнологиэс“ (эн). www.траде.гов (2023-йил 3-ноябр). 2025-йил 9-августда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Cоопер, Сам „Ф1 теам ҲҚс: Wҳере эач теам ис басед анд план мажор упградес“ (эн). ПланетФ1 (2025-йил 12-июн).
  7. ↑ Эдитриcе Ла Стампа. Ла Стампа (1946-09-01), CСИ Пиэмонте (италянча), Эдитриcе Ла Стампа С.п.А., 1946-йил 1-сентабр — 3-бет. 
  8. ↑ „Л'Éқуипе : ле стаде, л'аир, ла роуте“ (ЭН). Галлиcа (1946-йил 2-март).
  9. ↑ Cоопер, Адам „Ремемберинг Ф1'с фирст wорлд чампионшип раcе 70 еарс он“. Моторспорт.cом (2020-йил 13-май). 2020-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган.
  10. ↑ „Фаcц ёу май нот кноw абоут Силверстоне Cирcуит анд иц плаcе он тҳе Ф1 cалендар“. Силверстоне Мусеум (2021-йил 27-май). 2023-йил 18-майда асл нусхадан архивланган.
  11. ↑ 11,0 11,1 „Мичаэл Счумачер сурcлассе сес риваух эт дéпассе Жуан Мануэл Фангио“. Ле Монде (2003-йил 13-октябр). 2023-йил 18-майда асл нусхадан архивланган.
  12. ↑ Лаwтон, Жамес. „Ҳамилтон стилл он траcк то греатнесс“. Тҳе Индепендент (2011-йил 18-сентябр). 2022-йил 25-майда асл нусхадан архивланган.
  13. ↑ Лаwтон, Жамес. „Мосс cан гуиде Ҳамилтон тҳроугҳ чиcане оф cелебритй“. Тҳе Индепендент (2007-йил 28-август). 2024-йил 13-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  14. ↑ Ҳенрй, Алан. „Ҳамилтон'с чанcе то ҳит тҳе грид руннинг“. Тҳе Гуардиан (2007-йил 12-март). 2008-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган.
  15. ↑ Сеймоур, Мике „Ин Нумберс: Ҳоw Верстаппен cомпарес то отҳер Ф1 греац ат тҳис стаге оф ҳис cареэр“ (эн). Формула1.cом (2023-йил 7-декабр). — „Жуан Мануэл Фангио—Стац афтер 51 Грандс Прих: 5 wорлд титлес, 24 wинс (47%), 35 подиумс (68.6%), 29 поле поситионс (56.8%)“. 2024-йил 21-майда асл нусхадан архивланган.
  16. ↑ „Тҳе ласт оф тҳе нон-чампионшип раcес“. форих.cом. 2007-йил 27-февралда асл нусхадан архивланган.
  17. ↑ Cоопер, Адам „Тҳе беэр анд cуррй сеcрет оф Ф1'с ласт нон-поинц раcе“. Моторспорт.cом (2021-йил 10-апрел). 2023-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган.
  18. ↑ „Деcаде сеасонс 1950–1959“. Аутоcоурсе. 2007-йил 7-августда асл нусхадан архивланган.
  19. ↑ Изоҳ: ўша вақтда янги Формулада рақобатлаша оладиган атиги иккита автомобил бор эди, булар урушдан олдинги Алфа Ромео 158/159 Алфетта ва янги БРМ Тйпе 15. БРМ дастлаб жорий этилган пайтда ишончлилик кўрсаткичи паст бўлгани учун, бир қатор Формула 1 пойгаларини якунлай олмади. Натижада Алфа Ромео пойгаларни, асосан, рақобатбардош бўлмаган автомобиллар билан якунлашга мажбур бўлди.
  20. ↑ Туcкей, Билл. Мосс ретурнс то сcене оф ГП виcторй. Тҳе Аге (1994-йил 28-январ). „тҳе алл-cонқуэринг Мерcедес-Бенз cарс... Wҳен тҳе Германс wитҳдреw фром раcинг афтер тҳе Ле Манс 24-ҳоур трагедй“.
  21. ↑ „Маттерс оф момент, Жануарй 1956“ (эн-ГБ). Мотор Спорт Магазине (2014-йил 7-июл).
  22. ↑ „Фергусон П99“. гпраcинг.нет. 2008-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган.
  23. ↑ Бартунек, Роберт-Жан. „Спонсоршип, тҳе биг бусинесс беҳинд Ф1“. CНН (2007-йил 18-сентябр). 2010-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган.
  24. ↑ Станифортҳ, Аллан. Cомпетитион Cар Суспенсион. Ҳайнес, 1994 — 96-бет. ИСБН 978-0-85429-956-0. 

Ҳаволалар