Ziyosfera

Forsythia

Форсйтҳиа /фɔːрˈсɪθиə/, /фɔːрˈсаɪθиə/[1] — зайтундошлар оиласига мансуб гулли ўсимликлар туркуми. Тахминан 11 тури мавжуд бўлиб, улар асосан Шарқий Осиё ва жануби-шарқий Европада ўсади[2]. Форсйтҳиа – бу ўсимликнинг умумий номларидан бири – Уилям Форсйтҳ шарафига номланган[3][4].

Форсйтҳиа
Форсйтҳиа × интермедиа
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Астеридс
Ламиалес
Олеаcеаэ
Форсйтҳиэаэ
Форсйтҳиа

Ваҳл
Форсйтҳиа суспенса

Рангиум Жусс. ин Г.-Ф.Cувиэр

Тавсиф

Форсйтҳианинг бўйи одатда 1–3 м (3 фт 3 ин–9 фт 10 ин) га етадиган бутадир. Барглари бир-бирига қарама-қарши бўлиб, одатда оддий бўлади. Турларга қараб, новдалар ичи бўш ёки камерали бўлиши мумкин.

Гуллар барглардан олдин эрта баҳорда очилади. Гулларинёмғирли об-ҳавода пастга қараб осилиб қолади ва уруғчи билан чангчини ҳимоя қилади. Мева қуруқ кўсак бўлиб, бир нечта қанотли уруғларни ўз ичига олади[3][5].

Форсйтҳиа гуллари лактоза ишлаб чиқаради, деган афсона мавжуд, аммо лактоза сутдан ташқари табиий манбаларда жуда кам учрайди. Форсйтҳиадан лактоза топишга уринишлар муваффақияциз якунланган.

Бу туркум шотландиялик ботаник, қироллик боғбони ва Қироллик боғдорчилик жамиятининг асосчиси бўлган Уилям Форсйтҳ (1737—1804) шарафига номланган[6].

Баварияда Форсйтҳиа суспенса гуллаш вақти 1951 ва 2020-йиллар орасида қандай о'згарганлигини ко'рсатадиган исиниш чизиқларининг мослашуви

Форсйтҳианинг қуйидаги турлари ҳужжатлаштирилган[3][4][5][7][8][9]:

  • Форсйтҳиа эуропаэа Деген & Балд. - Албания ва Сербиядаги Болқон
  • Форсйтҳиа гиралдиана Лингелш. - шимоли-ғарбий Хитой
  • Форсйтҳиа интермедиа Забел - Ф. суспенса ва Ф. виридиссима ўртасидаги сунъий боғ гибриди[10]
  • Форсйтҳиа жапониcа Макино - Япония
  • Форсйтҳиа кореана (Реҳдер) Накаи - Корея
  • Форсйтҳиа ликиангенсис Чинг & КМФенг - жануби-ғарбий Хитой
  • Форсития Мандсчуриcа Уеки - шимоли-шарқий Хитой
  • Форсйтҳиа мира МCЧанг - Шимолий марказий Хитой
  • Форсйтҳиа овата Накаи - Корея
  • Форсйтҳиа сахатилис (Накаи) Накаи - Корея
  • Форсйтҳиа суспенса (Тунб. ) Ваҳл – шарқий ва марказий Хитой
  • Форсйтҳиа тогашии Ҳ.Ҳара – Япония (Шодошима)
  • Форсйтҳиа велутина Накаи - Корея
  • Форсйтҳиа виридиссима Линдл. - Шарқий Хитой


Форсйтҳиаларга Лепидоптера турларининг личинкалари, жигарранг думли ва готик куя томонидан зарар етказилади.

Боғ тарихи

То'лиқ гуллаган Форсйтҳия

Боғда ўстириладиган иккита асосий тур мавжуд: Форсйтҳиа суспенса ва Ф. виридиссима . „Бу икки тур, гўё, форсйтҳиа оиласининг асосчиси-аъзолари“, деб ёзади Алиcе Cоац. Улар Узоқ Шарқдан Ғарб боғларига олиб келинган энг қадимги турлар эди[11].

Ғарбликлар томонидан биринчи бўлиб эътиборга олинган Форсйтҳиа суспенса ни япон боғи ботаниги Карл Питер Тунберг аниқлаган. Тунбергнинг Голландиянинг Шарқий Ҳиндистон компанияси билан алоқалари бўлган. Ф. суспенса биринчи бўлиб 1833-йилда Голландияга етиб борган[11].

Форсйтҳиа × интермедиа, Ҳеиделберг, Германия

Форсйтҳиа × интермедиа, унинг номидан кўриниб турибдики, Ф. суспенса ва Ф. виридиссима гибридидир. Ф. × интермедиа Wеэк Энд 'Cоурталйнъ[12] ва Ф. Марéэ д'Ор 'Cоуртасол' каби навлар Қироллик боғдорчилик жамиятининг Боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлган[13][14].

Тахминан Биринчи жаҳон уруши даврида Хитойда ўсимлик изловчилар томонидан бошқа турлар топилган: Ф. гиралдиан (1910-йилда топилган) ва Ф. овата (Кореядан ЭҲ Вилсон томонидан тўпланган)[11].

Ўстириш ва фойдаланиш

Кузги барглар ранги

Форсйтҳиас лақабли Пасха дарахти, келаётган баҳорнинг рамзи бўлган[15]. Иккита нав безак учун етиштирилади, Форсйтҳиа × интермедиа ва Форсйтҳиа суспенса . Уларнинг иккаласи ҳам баҳорги гулли буталар, гуллари сариқ рангда. Форсйтҳиа × интермедиа кўпроқ ўстирилади, кичикроқ, тик ўсади ва ёрқин рангли гуллар ҳосил қилади. Форсйтҳиа суспенса жуда катта бута бўлиб, қирғоқларда ўстирилиши мумкин ва гуллари ёрқин эмас[5].

Савдо учун ўсимлик қаламчаларидан фойдаланилади. Қаламчалар гуллаш тугаганидан кейин яшил ёғочдан олинади[5]. Пастга осилган новдалар кўпинча илдиз отади, уларни бошқа жойга кўчириш орқали ўсимликни кўпайтириш мумкин. Кўпайтиришда кенг тарқалган усул (қатламлаш деб номланади) шохни ерга эгиб қўйиш ва у илдиз отгандан сўнг, илдизларни қазиш ва асосий шохдан илдиз қисмини кесиш.

Форсйтҳиа суспенса анъанавий Хитой табобатининг 50 та асосий ўтлардан бири ҳисобланади[16]. Форсйтҳиа поялари ажен деб номланган корейс торли асбобини тайёрлаш учун ишлатилади[17].

Умумий номлар

Баъзи ҳудудларда бу ўсимлик Пасха дарахти, гуллари эса сариқ қўнғироқлар сифатида танилган.  Эронда уни „сариқ ясемин“ номи билан аташади.

Галерея

  • Gullaydigan Forsythia Klagenfurt, Karintiya, Avstriya
    Гуллайдиган Форсйтҳиа Клагенфурт, Каринтия, Австрия
  • Yosh Forsythia butasi
    Ёш Форсйтҳиа бутаси
  • Forsythia gullari va yosh barglari
    Форсйтҳиа гуллари ва ёш барглари
  • Forsytiya guli
    Форсйтия гули
  • Yagona, 50 yoshli Forsythianing katta o'lchami
    Ягона, 50 ёшли Форсйтҳианинг катта о'лчами
  • Forsytiya guli
    Форсйтия гули
  • Forsytiya gullarining yaqindan ko'rinishi
    Форсйтия гулларининг яқиндан ко'риниши
  • O'sayotgan Forsytiya.
    О'саётган Форсйтия.

Манбалар

  1. ↑ Сунсет Wестерн Гарден Боок, 1995:606–607
  2. ↑ Кеw Wорлд Чеcклист оф Селеcтед Плант Фамилиэс
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Флора оф Чина: Форсйтҳиа
  4. ↑ 4,0 4,1 Флора Эуропаэа: Форсйтҳиа
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Ҳухлей, А., эд. (1992). Неw РҲС Диcтионарй оф Гарденинг. Маcмиллан ИСБН 0-333-47494-5.
  6. ↑ Форсйтҳиа бй Греэн Деане ат Эат тҳе Wеэдс. Аccессед Април 2013
  7. ↑ Университй оф Охфорд, Олеаcеаэ информатион сите: Форсйтҳиа[сайт ишламайди]
  8. ↑ „Говернмент оф Алберта, Агриcултуре анд Рурал Девелопмент“. 2015-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-июн 2008-йил.
  9. ↑ „Форсйтҳиа Ваҳл“. www.wорлдфлораонлине.орг. Қаралди: 4-апрел 2021-йил.
  10. ↑ „Форсйтҳиа × интермедиа Забел“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Кеw Сcиэнcе. Қаралди: 4-апрел 2021-йил.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Cоац, Алиcе М.. Гарден шрубс анд тҳеир ҳисториэс. Дуттон, 1965. 
  12. ↑ „РҲС Плант Селеcтор – Форсйтҳиа × интермедиа Wеэк Энд 'Cоурталйн'“. Қаралди: 7-июн 2020-йил.
  13. ↑ „РҲС Плант Селеcтор – Форсйтҳиа × интермедиа 'Лйнwоод Вариэтй'“. Қаралди: 7-июн 2020-йил.
  14. ↑ „РҲС Плант Селеcтор – Форсйтҳиа Марéэ д'Ор 'Cоуртасол'“. Қаралди: 7-июн 2020-йил.
  15. ↑ „Форсйтҳиа виридиссима“ (инглизча). НCСУ. Қаралди: 20-март 2020-йил.
  16. ↑ Ваҳл. „Форсйтҳиа Лиан Қиао Wеэпинг ПФАФ Плант Датабасе“ (инглизча). Планц фор а Футуре (2019-йил 2-май).
  17. ↑ „Ажаэнг“ (ко). Cултуре Cонтент. 2018-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-март 2020-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi