Fotima bint Muso
Фотима бинт Мусо (арабча: فَاطِمَة بِنْت مُوسَىٰ , Фāṭимаҳ бинт Мūсā; 173-ҳижрий зулқа'дада — 201-йил раби’ ус-соний ойининг 10 ёки 12-кунида туғилган; тахминан 22-март милодий 790 — 816 йил 7 ёки 9-ноябр),[1] одатда Фотима ал-Маъсума (арабча: فَاطِمَة ٱلْمَعْصُومَة Фāṭимаҳ ал-Маʿṣūмаҳ) номи билан машҳур. Ўн икки шиа имоми Мусо ал-Козимнинг еттинчи қизи ва ўн икки шиа имоми Али ар-Ризонинг саккизинчи синглиси эди[2]. Ҳар йили миллионлаб шиа мусулмонлари Фотима Маъсумани зиёрат қилиш учун Қум шаҳрига борадилар.
Фотима Маъсума Мусо Козимнинг тўнғич қизи бўлиб, шиалар уни акаси Али Ризодан кейин Мусо Козимнинг энг муқаддас фарзанди деб билишади.
Фотима Маъсума тўртта шиа имомларининг ривоят ва нутқларида жуда юқори баҳоланган, шу қадар мақтовга сазовор бўлганки, икки ривоятда шиаларнинг олтинчи имоми Жа'фар Содиқни, бешинчи ривоятда шиаларнинг саккизинчи имоми Али Ризони ва тўққизинчи имом Муҳаммад Жавадни ва яна бир ривоятда Қумда Маъсумани зиёрат қилган киши жаннатга киришини таъкидлаганлар.
Фотима Маъсуманинг яна бир кўзга кўринган хусусияти шафоат қилувчи эканлигидир. Жа'фар Содиқ ва Али Ризо ривоятларига кўра, у қиёмат куни токи уларнинг ҳаммаси жаннатга кирмагунича шиаларга шафоат қилади.
Фотима Маъсуманинг яна бир муҳим хусусияти унинг туғилишини башорат қилишдир. Бу хусусият шиа имомлари фарзандларининг ҳеч бирида учрамаган.
Шиаларнинг олтинчи имоми Жа'фар Садиқ Фотиманинг туғилишини унинг туғилишидан 45 йил олдин башорат қилгани ҳақида икки хил одамдан иккита хабар бор. Бу башоратларда унинг исми, отасининг исми ва дафн этилган жойи тилга олинади.
Фотима Маъсуманинг яна бир афзаллиги, Жаъфар Садиқ таъкидлаганидек, (Қумдаги Фотимаи Мас’ума зиёратгоҳи барча шиа имомларининг зиёратгоҳи ҳисобланади).
Бу шуни англатадики, барча ўн икки шиа имомлари Фотимаи Маъсума зиёратгоҳида ҳозир бўлишади ва ким Қумдаги Фотимаи Мас’умани зиёрат қилса, ўн икки шиа имомини ҳам зиёрат қилгандек бўлади.
Фотимаи Маъсуманинг яна бир қимматли хусусияти Али Ризонинг (Масума) унвонидир.
Маъсума арабчада пок ва бегуноҳ деган маънони англатади. Али Ризонинг ўз синглисига бу исмни қўйишдан мақсади Фотимаи Маъсуманинг покиза ва бегуноҳ инсон эканлигини исботлаш эди, бу шиалар учун жуда қадрлидир. Ва Фотимаи Маъсуманинг бегуноҳ эканлигини кўрсатади
Фотимаи Маъсуманинг тарихи
Шиа имомлари Фотимаи Маъсуманинг табарруклиги ва тақводорлигини у туғилишидан олдин ҳам башорат қилганликлари ёзилган. Фотима шиа уруғида туғилиб, икки имом — отаси ва акаси — қарамоғида ўсган ва у уларнинг илми ва муқаддаслигини ўзлаштиргани айтилади. Фотимаи Маъсума 173-ҳижрий йилда Мадинада туғилган ва ҳаётининг дастлабки олти йилини отаси Имом Мусо ал-Козим билан бирга илм олиб ўтказган. Олимларнинг ёзишича, у ҳатто болалигида ҳам билим ва маънавий онгнинг „ўзига хос совғаси“ бўлган. Аббосийлар халифалигининг 5-халифаси Ҳорун ар-Рашид ўн ёшга тўлганда отасини қамоққа ташлади. Бу айрилиқ Фотима учун жуда оғир бўлди, лекин акаси Али ўзидан 25 ёш катта эди ва унга ғамхўрлик қилди.
Али ва Фотима Имом Мусо ал-Козимнинг 37 нафар фарзандлари орасида имомнинг Нажма Хотун билан никоҳидан бўлган тўрт фарзанднинг иккитаси эди. Уларнинг онаси Шимолий Африкадан бўлган собиқ қул бўлиб, Имом Мусо ал-Қадимнинг онаси Ҳамида хоним раҳбарлигида ислом таълимотларини жуда яхши ўрганган[3]. Кейинчалик Али 8-имом бўлади ва Имом Али ар-Ризо унвонини олади. Тарихчи ат-Табарийнинг таъкидлашича, „Ар-Ризо“ „Муҳаммад алайҳиссаломдан (Аллоҳга) рози бўлган“ маъносини билдиради[4]. У Аббоссийлар халифаси ал-Маъмуннинг вориси этиб тайинланган, гарчи у бу ролни қабул қилишда иккиланган эди[5]. Али ар-Ризо „Тождор шаҳзода“ унвонига эга бўлгач, баъзи одамлар фуқаролар уруши даврида унинг ролини қабул қилишдан бош тортдилар. Али ар-Ризо бу қўзғолоннинг кўламини ал-Маъмунга ошкор қилиб, одамлар уни (ал-Маъмунни) „сеҳрланган ва ақли заиф“ деб билишларини, ундан хабарларни яширишларини ва амакиси Иброҳим бинтга байъат қилишларини айтдилар.
Ҳижрий 200-йилда ал-Маъмун Али ар-Ризони Хуросонга кетишга буюрди ва Фотимаи Маъсума акасидан алоҳида яшашга мажбур бўлди. Фотима Маъсума акасидан бир йил ажралганидан кейин унга қўшилишга қарор қилди. У фақат акасининг ёнида яшаш истаги учун кетмади; олимлар, шунингдек, Фотима Маъсуманинг билими ва диндорлиги акасининг сиёсий лавозимида, айниқса аёлларга оид қарорларда ёрдам бериши мумкин бўлганлигини тахмин қилишади. Ҳижрий 201-йилда у Имом Али ар-Ризонинг 23 оиласи ва дўстларидан иборат карвонда Хуросонга кетаётган 12000 кишилик карвон билан бирга йўлга чиқади. Аммо карвонлар Хуросонга етиб бора олмайди, Фотимаи Маъсума эса акасига етиб боролмайди. Улар Саведа халифанинг малайлари томонидан ҳужумга учрайди; баъзилари қочиб кетишади, лекин кўплари яраланади, асирга олинади ёки ўлдирилади. Фотимаи Маъсума тирик қолади, лекин 23 яқин оила аъзолари ва дўстларининг қотилликларини томоша қилишга мажбур бўлади. Фотима Маъсумани ўшанда бир аёл заҳарлагани ёзилган. Фотима касал бўлиб, Қумга олиб кетишларини сўряди, у ерда вафот этади ва уй эгасининг ерига дафн қилинади[6].
Туғилиш башоратлари
Имом Жаъфар ас-Содиқ Фотиманинг туғилишини башорат қилгани ҳақида икки хил кишидан ривоят қилинган[7]. Иккала башоратда ҳам у шиалар номидан шафоат қилиши ёки зиёратгоҳини зиёрат қилиш орқали жаннатга киришга ёрдам бериши ҳақида айтилган. Бу икки башорат ҳам отаси туғилишидан олдин, яъни унинг туғилишидан тахминан 45 йил олдин қилинган.
Ҳамида Хотун Фотиманинг отасининг онаси ҳамда Фотиманинг онаси Нажма Хотуннинг эгаси эди. Ҳамида Хотун тушида Пайғамбаримиз унга Нажма ўғлининг хотини бўлиши кераклигини ва у „дунёдаги энг яхши одамларни“ дунёга келтириши кераклигини айтди[8]. Нажма ўғли Имом Али ар-Ризога кўпроқ эътибор қаратган бўлса-да, у никоҳ маҳсули сифатида Фотимани ҳам дунёга келтирди[8].
Ғарб саёҳатчиларининг асарларида
Галерея
-
Фотима бинт Мусо зиёратгоҳи (1) -
Фотима бинт Мусо зиёратгоҳи (2) -
Фотима бинт Мусо зиёратгоҳи (3) -
Фотима бинт Мусо зиёратгоҳи (4) -
Фотима бинт Мусо зиёратгоҳи (5) -
Фотима бинт Мусо зиёратгоҳи 1955-йил
Манбалар
- ↑ Жаффер, Масума „1“, . Ладй Фатима Масума (а) оф Қум Масума Жаффер. Қом: Жамиʻат ал-Заҳра, 2003. ИСБН 964-438-455-5.
- ↑ „Имам ал-Рида Нетwорк (Арабиc)“. 23-декабр 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-сентабр 2008-йил.
- ↑ Жаффер, Масума. Ладй Фатима Масума (а) оф Қом. Қум: Жами'ат ал-Заҳра: Исламиc Семинарй фор Wомен, 2003.
- ↑ Табари. Тҳе Ҳисторй оф ал-Табари: Тҳе Реунифиcатион оф тҳе 'Абассид Cалипҳате: Вол. 32 Транслатед бй C.Э. Босwортҳ: . Неw Ёрк: СУНЙ, 1987.
- ↑ Леwис, Б. „Али ал-Рида“. Энcйcлопедиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион. БриллОнлине Референcе Wоркс.
- ↑ Cанбй, Шеила Р.. Шаҳ 'Аббас: Тҳе Ремакинг оф Иран. Лондон: Тҳе Бритиш Мусеум Пресс, 2009.
- ↑ „Тҳе Биограпҳй оф Ладй Фатима Масума“. ал-ислам.орг. Қаралди: 27-апрел 2017-йил.
- ↑ 8,0 8,1 „Тҳе Биограпҳй оф Ладй Фатима“. ал-ислам.орг. Қаралди: 27-апрел 2017-йил.