Ziyosfera

Frambeziya

Фрамбезия — Трепонема паллидум пертенуэ спирохета бактерияси қўзғатадиган, терини, суякларни ва бўғимларни зарарлайдиган тропик инфексион касаллик[6][7]. Касаллик терининг диаметри 2–5 см бўлган думалоқ, қаттиқ шиши билан бошланади[6]. Шишнинг маркази ёрилиб, ярага айланиши мумкин[6]. Теридаги бу дастлабки ўчоқ одатда 3–6 ойдан кейин битади. Бир неча ҳафтадан бир неча йилгача вақт ўтгач, бўғимлар ва суяклар оғрий бошлаши, ҳолсизлик пайдо бўлиши ва терида янги ўчоқлар чиқиши мумкин[6]. Кафт ва оёқ кафти териси қалинлашиб, ёрилиши мумкин. Суяклар, айниқса бурун суяклари, шаклини ўзгартиради. Беш йил ёки ундан кўпроқ вақт ўтгач, терининг катта қисми некрозга учраб, ўрнида чандиқлар қолади[6].

Фрамбезия
Синонимлари Фрамбесиа тропиcа, тимоз, полйпапиллома тропиcум,[1] венерик бўлмаган эндемик захм,[2] пуру (малайча), боуба (испанча ва португалча),[3] фрамбöсиэ,[4] пиан[5] (франсузча),[3] фрамбесиа (немисча),[3] бакатаw (магинданаоча)[3]
Трепонема паллидум пертенуэ бактериал инфексияси натижасида тирсакда пайдо бўлган тугунлар
Белгилари Терининг қаттиқ шиши, яра, бўғим ва суяк оғриғи[6]
Мутахассислик Инфексион касалликлар
Сабаблари Бевосита мулоқот орқали юқадиган Трепонема паллидум пертенуэ
Ташхис усуллари Аломатларга, қон антитело таҳлилларига ва полимераза занжир реаксиясига асосланади
Олдини олиш Оммавий даволаш
Дори-дармонлар Азитромицин, бензатин пенициллин
Учраш тезлиги 46 000–500 000[7]

Фрамбезия касал одам ўчоғидан ажралган суюқликка бевосита тегиш орқали юқади. Мулоқот, одатда, жинсий характерга эга эмас. Касаллик кўпроқ болалар орасида учрайди ва улар бирга ўйнаш чоғида уни бир-бирига юқтиради[6]. Трепонема қўзғатадиган бошқа касалликлар қаторига бежел (Т. паллидум эндемиcум), пинта (Т. cаратеум) ва захм (Т. п. паллидум) киради. Фрамбезия ташхиси кўпинча ўчоқларнинг ташқи кўринишига қараб қўйилади. Қон антитело таҳлиллари фойдали бўлиши мумкин, бироқ улар ўтган инфексияни ҳозиргисидан ажрата олмайди. Полимераза занжир реаксияси — ташхиснинг энг аниқ усули.

Касалликка қарши ваксина ҳозирча яратилмаган[8]. Касалликнинг олди қисман касал одамларни даволаш орқали олинади, чунки бу юқиш хавфини камайтиради. Касаллик кенг тарқалган жойларда бутун жамоани даволаш самара беради. Тозалик ва санитария шароитларини яхшилаш ҳам унинг тарқалишини камайтиради. Даволаш одатда антибиотиклар билан олиб борилади: оғиз орқали азитромицин ёки инексия йўли билан бензатин пенициллин берилади. Даволанмаган тақдирда касалларнинг 10 фоизида жисмоний нуқсонлар пайдо бўлади.

2012-йил ҳолатига кўра фрамбезия камида 13 та тропик мамлакатда кенг тарқалган[6]. Инфексияларнинг деярли 85 фоизи учта мамлакат — Гана, Папуа-Янги Гвинея ва Соломон Ороллари ҳиссасига тўғри келади[9]. Касаллик фақат одамларда учрайди[10]. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг 1950–1960-йиллардаги саъй-ҳаракатлари касаллик ҳолатлари сонини 95 фоизга камайтирди[10]. Шундан сўнг ҳолатлар сони ортди, бироқ касалликни 2020-йилга қадар бутун дунёда йўқ қилиш учун саъй-ҳаракатлар қайта бошланди[10]. 1995-йилда касалланганлар сони 500 000 дан ортиқ деб баҳоланган эди[7]. 2016-йилда қайд этилган ҳолатлар сони 59 000 тани ташкил қилди[11]. Касалликнинг илк тавсифларидан бири 1679-йилда Wиллем Писо томонидан берилган бўлса-да, археологик далиллар фрамбезия одамнинг аждодларида 1,6 миллион йил муқаддам ҳам бўлганини кўрсатади[6].

Белгилари ва аломатлари

Фрамбезия асосан болаларда, кўпинча 6–10 ёшдагиларда учрайди[10].

Фрамбезия бирламчи, иккиламчи ва учламчи турларга ажратилади. Бундай тасниф клиник жиҳатдан фойдали, бироқ касалларда кўпинча бир неча босқич аломатлари аралаш кўринади[2].

Юқишдан кейинги 9–90 кун ичида (одатда, тахминан 21 кун ўтгач[2]) оғриқсиз, аммо ўзига хос „она фрамбезияси“ деб аталадиган тугун пайдо бўлади[2]. Дастлаб у қизарган ва яллиғланган бўлади[12], кейин папилломага, сўнгра ярага айланиши[10] ва устини сарғиш қўтир қоплаши мумкин[13]. Она фрамбезияси кўпинча оёқларда ва тўпиқларда учрайди, жинсий аъзоларда эса камдан кам кўрилади — бу жиҳати билан у захмдан фарқ қилади[2]. Она фрамбезияси катталашиб, сига ўхшаш кўриниш олади. Унинг ёнида бир вақтнинг ўзида „қиз фрамбезиялари“ ҳам чиқиши мумкин[манба керак]. Бу бирламчи босқич 3–6 ой ичида чандиқ қолдириб, тўлиқ тугайди[12]. Чандиқ кўпинча пигментланган бўлади[2].

  • Ona frambeziyasi papillomasi
    Она фрамбезияси папилломаси
  • Markazida yara va sargʻish qoʻtir boʻlgan ona frambeziyasi tuguni
    Марказида яра ва сарғиш қўтир бўлган она фрамбезияси тугуни
  • Yaraga aylangan ona frambeziyasi
    Ярага айланган она фрамбезияси
  • Yaraga aylangan ona frambeziyasi
    Ярага айланган она фрамбезияси
  • Bitgan birlamchi frambeziya oʻchogʻi; pigmentlangan chandiq koʻrinib turibdi
    Битган бирламчи фрамбезия ўчоғи; пигментланган чандиқ кўриниб турибди

Иккиламчи босқич бир неча ойдан икки йилгача вақт ўтгач (одатда эса 1–2 ойдан кейин) бошланади, шу боис у она яраси ҳали битмаган пайтда ҳам бошланиши мумкин[2]. Бу босқич бактерия қон ва лимфа орқали тарқалганда юзага келади. У игна учидек кўплаб папулалардан бошланади; дастлабки ўчоқлар катталашиб, кўринишини ўзгартиради ва битгунига қадар бир неча ҳафта сақланиши мумкин — чандиқ қолдириб ҳам, қолдирмай ҳам битади[2].

Иккиламчи фрамбезияда, одатда, кўриниши турлича бўлган кенг тарқалган тери ўчоқлари кузатилади. Улар орасида кафтлар ва оёқ кафтларида пайдо бўладиган „қисқичбақа фрамбезияси“ (терининг ранги ўзгарган соҳалари) бор[12]. Бу ном оёқ кафти оғриётган одамларнинг қисқичбақасимон юришидан келиб чиққан[2]. Бундай ўчоқларда пўст ташлаш кузатилиши мумкин[манба керак]. Иккиламчи ўчоқлар тез-тез ярага айланади ва ўша пайтда жуда юқумли бўлади, аммо 6 ой ёки ундан кўпроқ вақт ўтгач битади[манба керак].

Иккиламчи фрамбезия тери ва суякларни зарарлайди[12]. Суяк билан боғлиқ энг кўп учрайдиган муаммо — периостит, яъни суяк атрофидаги яллиғланиш. У кўпинча бармоқ суякларида ҳамда билак ва болдирнинг узун суякларида юзага келиб, бармоқлар ва оёқ-қўлларнинг шишишига олиб келади[12]. Бу ҳолат кечаси оғриқ беради ва зарарланган суякларни қалинлаштиради[2]. Папуа-Янги Гвинеяда текширилган касал болаларнинг тахминан 75 фоизи бўғим оғриғидан шикоят қилган[2]. Лимфа тугунларининг шишиши, иситма ва ҳолсизлик ҳам кўп учрайди[12].

Бирламчи ва иккиламчи фрамбезиядан сўнг латент инфексия ривожланади; баъзи ҳолларда у бу босқичларсиз ҳам юзага келиши мумкин[2]. Беш йил ичида (камдан кам ҳолларда ўн йил ичида[2]) касаллик қайталаниб, яна фаоллашиши ва янги иккиламчи ўчоқларни келтириб чиқариши мумкин; бу ўчоқлар бошқаларга юқиши мумкин[12]. Қайталаниш ўчоқлари кўпинча қўлтиқ ости, оғиз ва анус атрофида топилади[2].

  • Ikkilamchi frambeziya koʻplab mayda oʻchoqlardan boshlanadi
    Иккиламчи фрамбезия кўплаб майда ўчоқлардан бошланади
  • Mayda oʻchoqlar kattalashadi
    Майда ўчоқлар катталашади
  • Ikkilamchi oʻchoqlarning koʻrinishi turlicha boʻladi
    Иккиламчи ўчоқларнинг кўриниши турлича бўлади
  • Bu yerda bitta 10 yoshli bolada ikki xil koʻrinish — papuloskvamoz blyashka va sargʻish qoʻtir bilan qoplangan tugunlar koʻrinadi (ikkalasining umumiy koʻrinishi va tugunlarning yaqindan surati)
    Бу ерда битта 10 ёшли болада икки хил кўриниш — папулосквамоз бляшка ва сарғиш қўтир билан қопланган тугунлар кўринади (иккаласининг умумий кўриниши ва тугунларнинг яқиндан сурати)
  • Gipopigmentatsiya va qoʻtir bilan qoplangan eroziya; 5 yoshli bolaning tirsagi
    Гипопигментация ва қўтир билан қопланган эрозия; 5 ёшли боланинг тирсаги
  • Ikkilamchi frambeziya; ustini pushti va jigarrang papulalar qoplagan gipopigmentlangan teri sohalari, 9 yoshli bola
    Иккиламчи фрамбезия; устини пушти ва жигарранг папулалар қоплаган гипопигментланган тери соҳалари, 9 ёшли бола
  • Oyoq kaftidagi eroziya, yaqindan surat. Agar u chuqurroq boʻlsa, yara deb hisoblanardi
    Оёқ кафтидаги эрозия, яқиндан сурат. Агар у чуқурроқ бўлса, яра деб ҳисобланарди
  • Ikkilamchi frambeziya papillomasi (oyoq suratlaridagi oʻsha 9 yoshli bola)
    Иккиламчи фрамбезия папилломаси (оёқ суратларидаги ўша 9 ёшли бола)
  • 12 yoshli yavalik bolada ikkilamchi toshma (mum modeli)
    12 ёшли явалик болада иккиламчи тошма (мум модели)
  • Bolalikda frambeziya bilan ogʻrigan kattayoshli kishidagi ikkilamchi frambeziya chandiqlari
    Болаликда фрамбезия билан оғриган каттаёшли кишидаги иккиламчи фрамбезия чандиқлари

Илгари фрамбезия билан касалланганларнинг тахминан 10 фоизида учламчи босқич аломатлари ривожланади деб ҳисобланарди, бироқ сўнгги пайтларда учламчи фрамбезия камроқ қайд этилмоқда[12][2].

Учламчи фрамбезияда гуммоз тугунлар бўлиши мумкин. У кўпроқ терини зарарлайди. Кафт ва оёқ кафти териси қалинлашиши (гиперкератоз) мумкин. Бўғимлар яқинида ярага айланадиган тугунлар тўқима некрозига олиб келиши мумкин. Периостит анча оғир кечиши мумкин. Сурункали периостит туфайли болдир суяклари эгилиб, „қилич шаклидаги болдир“ ҳосил бўлади[12][2].

Фрамбезия юрак-қон томир ёки нерв тизимига таъсир қилиши ҳам, қилмаслиги ҳам мумкин; бу ҳақда ишончли далиллар етишмайди[2].

Ринофарингит мутиланс

Ринофарингит мутиланс,[14][15] яна бир номи гангоза — одатда юмшоқ танглайдан бошланадиган ва қаттиқ танглайга, бурун-ҳалқумга ҳамда бурунга тарқаладиган, бузувчи ярали ҳолат. У шаклни бузувчи чандиқлар қолдиради, ташқарига — юзга ёйилиб, йўлидаги суяк, тоғай ва юмшоқ тўқималарни емиради. Бу ҳолат фрамбезиянинг кеч босқичларида, одатда инфексиянинг илк аломатларидан 5–10 йил ўтгач юзага келади. Ҳозирда у кам учрайди[2]. Жуда камдан кам ҳолларда[2] фрамбезия юқори жағда, бурун яқинида суяк ўсимталарини (гунду) келтириб чиқариши мумкин; гунду фрамбезия кенг тарқалган даврларда ҳам кам учраган[12].

  • Uchlamchi frambeziyada chuqur yaralanish yuzaga keladi
    Учламчи фрамбезияда чуқур яраланиш юзага келади
  • Ogʻir uchlamchi frambeziya; gangoza
    Оғир учламчи фрамбезия; гангоза
  • Gundu — frambeziya keltirib chiqaradigan, burun atrofidagi juda kam uchraydigan nuqson
    Гунду — фрамбезия келтириб чиқарадиган, бурун атрофидаги жуда кам учрайдиган нуқсон

Сабаби

Фрамбезияни Трепонема паллидум бактериясининг пертенуэ кенжа тури қўзғатади[10]. Фрамбезиянинг дастлабки ярасида юқумли бактериялар бўлади ва улар тери билан тери орасидаги мулоқот — одатда ўйин ёки болаларнинг бошқа оддий муомаласи чоғида бошқаларга ўтади[10][16]. Эрта босқич (бирламчи ва иккиламчи) фрамбезия ўчоқларида бактериялар кўпроқ бўлади, шу боис улар юқумлироқ[2]. Папилломалар ҳам, яралар ҳам юқумли[10]. Юқумлилик инфексиядан кейин 12–18 ой давом этади деб ҳисобланади, касаллик қайталанса эса бундан узоқроқ сақланади. Эрта босқич ўчоқлари кўпинча қичийди ва тирналган чизиқлар бўйлаб янги ўчоқлар пайдо бўлиши мумкин. Фрамбезия камроқ сезиладиган ўчоқлар томон эволюцияга учраётган бўлиши мумкин[2]. Янги одам касалланганидан кейин 9–90 кун ичида (ўртача 21 кунда) юқумли папиллома ҳосил бўлади[10].

Т. паллидум пертенуэ одамсимон бўлмаган приматларда — павианлар, шимпанзелар ва гориллаларда ҳам аниқланган; одамга маймун изоляти экспериментал тарзда юқтирилганда фрамбезияга ўхшаш касаллик келиб чиқади. Бироқ одам билан бошқа приматлар ўртасида ўзаро юқиш далиллари йўқ; одамсимон бўлмаган приматлар фрамбезиянинг ҳайвон резервуари бўлиши эҳтимолини истисно қилиш учун қўшимча тадқиқотлар зарур[6].

Ташхис

Микроскоп остидаги ўчоқ биопсияси; эпидермал гиперплазия аниқ кўринади
Notekis qalinlashgan birinchi barmoq; proksimal barmoq suyagi assimetrik shishgan
Периостит туфайли юзага келган иккиламчи фрамбезия дактилити
Oʻsha qoʻlning rentgen surati; suyaklar qalinlashgan
Иккиламчи фрамбезия периостити рентген суратида кўриниши мумкин, ҳатто бошқа йўл билан сезилмаса ҳам[2]

Кўпинча ташхис клиник йўл билан қўйилади[17]. Эрта ўчоқлардан, айниқса ярали ўчоқлардан олинган намуналарни қоронғи майдонли микроскопия қилиш касаллик қўзғатувчисини кўрсатиши мумкин: спирохеталарнинг эни атиги 0,3 мкм, узунлиги 6–20 мкм бўлгани учун ёруғ майдонли микроскопия етарли эмас[17][2].

Фрамбезия ўчоғи биопсиясини микроскопда текшириш терида аниқ эпидермал гиперплазияни (тери қалинлашувининг бир тури) ва папилломатозни (юза нотекислигининг бир тури) кўрсатиши мумкин; кўпинча бунга ўчоқли спонгиоз (эпидермиснинг маълум қисмида суюқлик тўпланиши) қўшилади. Иммун тизим ҳужайралари — нейтрофиллар ва плазматик ҳужайралар терига тўпланади; уларнинг зичлиги микроабссесслар ҳосил қилиши мумкин[манба керак].

Вартин—Старри ёки Левадити кумуш бўёқлари Т. паллидумни танлаб бўяйди, тўғридан тўғри ва билвосита иммунофлуорессенсия ҳамда иммунопероксидаза таҳлиллари эса Т. паллидумга қарши поликлонал антителоларни аниқлай олади. Гистологик текширув кўпинча фрамбезияни захмдан ажратадиган баъзи фазовий хусусиятларни кўрсатади: захм кўпроқ эпидермисда эмас, дермада топилади ҳамда эндотелий ҳужайраларининг кўпроқ кўпайиши ва қон томирларининг битиб кетиши билан намоён бўлади[2].

Қон зардоби (серологик) таҳлиллари тобора кўпроқ беморнинг ўзи турган жойда ўтказилмоқда. Улар трепонемал ва трепонемал бўлмаган таҳлилларнинг кенгайиб бораётган туркумини ўз ичига олади. Трепонемал таҳлиллар анча специфик ва фрамбезия билан бир марта бўлса ҳам касалланган ҳар қандай одамда мусбат натижа беради; улар қаторига Трепонема паллидум заррачаларини агглютинация қилиш таҳлили киради. Трепонемал бўлмаган таҳлиллар инфексия кечишини ва даволаш самарасини кузатишга ярайди: соғайишдан сўнг, айниқса касаллик эрта даволанган бўлса, мусбат натижалар сусаяди ва манфийга айланиши мумкин[12]. Улар қаторига таносил касалликлари тадқиқот лабораторияси таҳлили (ВДРЛ; микроскопия талаб этади) ва тез плазма реагини таҳлили (РПР; натижаси кўз билан кўрилади) киради. Ҳар иккаласи ҳам бемордан олинган антителоларни антигенлар билан флокуляция қилади[2].

Серологик таҳлиллар фрамбезияни унга жуда яқин бўлган захмдан ажрата олмайди[2]; фрамбезияни захмдан фарқлайдиган таҳлил кенг қўлланмайди. Бу икки организмнинг геноми тахминан 0,2 фоизга фарқ қилади. ПЗР ва ДНК секвенацияси иккаласини ажрата олади[2]. Шунингдек, тўртта трепонематозни — захм (Т. п. паллидум), фрамбезия (Т. п. пертенуэ), бежел (Т. п. эндемиcум) ва пинтани (Т. cаратеум) бир-биридан фарқлайдиган кенг тарқалган қон таҳлиллари ҳам йўқ[17].

Ҳаэмопҳилус дуcрейи инфексиялари бирламчи фрамбезияга тақлид қилувчи тери ҳолатларини келтириб чиқариши мумкин. Ҳаэмопҳилус дуcрейи ўчоқлари бўлган одамларда латент фрамбезия ҳам бўлиши мумкин, бўлмаслиги ҳам мумкин, шу боис уларнинг серологик таҳлиллари мусбат ҳам, манфий ҳам чиқиши мумкин. Бу 2010-йилларнинг ўрталарида аниқланган[12]. Ҳаэмопҳилус дуcрейининг яқинда ажралиб чиққан штамми жинсий йўл билан юқадиган инфексия қўзғатувчисидан фрамбезияга ўхшаш тери яраси қўзғатувчисига айланган кўринади[18].

Фрамбезия эндемик бўлмаган мамлакатларда ҳам қайд этилган[2].

Даволаш

Даволаш одатда узоқ таъсир қилувчи бензатин бензилпенициллиннинг бир марта мускул ичига юборилиши билан олиб борилади; камроқ ҳолларда азитромицин ёки тетрациклин таблеткалари каби бошқа антибиотиклар курси буюрилади[манба керак]. Камида 1960-йиллардан буён пенициллин асосий даво воситаси бўлиб келмоқда, бироқ фрамбезияда пенициллинга чидамлилик шакллангани ҳақида жиддий далил йўқ[12].

Фрамбезияни йўқ қилишнинг тарихий стратегияси (1952–1964) қуйидагича эди[12]:

Клиник фаол фрамбезиянинг тарқалганлиги Даволаш стратегияси
Гиперендемик: 10 фоиздан юқори Бутун жамоага бензатин бензилпенициллин бериш (тўлиқ оммавий даволаш)
Мезоэндемик: 5–10 фоиз Барча фаол касалларни, 15 ёшгача бўлган барча болаларни ва юқумли касаллар билан мулоқотда бўлганларнинг барчасини даволаш (болаларни оммавий даволаш)
Гипоэндемик: 5 фоиздан паст Барча фаол касалларни ҳамда улар билан бир уйда яшаганлар ва бошқа мулоқотдагиларни даволаш (танлаб оммавий даволаш)

Бензатин бензилпенициллин совуқ занжирни ва уни инексия қила оладиган ходимларни талаб этади, бундан ташқари анафилаксиянинг кичик хавфи бор. 2010-йилларда уни доимий етказиб беришнинг ҳам иложи бўлмади: тақчиллик ҳолатлари кузатилди[12].

2010-йилларда азитромициннинг бир марта оғиз орқали қабул қилинадиган дозаси мускул ичига юбориладиган пенициллин каби самарали экани кўрсатилди[19][12]. Пенициллиндан фарқли ўлароқ, фрамбезия азитромицинга нисбатан антибиотик қаршилигини шакллантираётгани ҳақида кучли далиллар бор: бактерияда иккита мутация маълум бўлиб, уларнинг ҳар бири қаршиликни келтириб чиқариши ва давони самарасиз қилиши мумкин. Бу ҳолат касалликни йўқ қилиш саъй-ҳаракатларига таҳдид солди[12].

Пенициллин билан даволангандан кейин 8–10 соат ичида ўчоқ биопсияларида бактерияларни топиб бўлмайди[2]. Бирламчи ва иккиламчи ўчоқлар одатда 2–4 ҳафтада битади; суяк оғриғи эса икки кун ичида енгиллашиши мумкин[12]. Даволаш етарлича эрта бошланса, суяк нуқсонлари орқага қайтиб, тузалиши мумкин[2]. Бирламчи ва иккиламчи босқич ўчоқлари тўлиқ битиши мумкин, бироқ учламчи фрамбезиянинг бузувчи ўзгаришлари кўп жиҳатдан қайтмайди[манба керак].

Агар ўчоқлар битмаса ёки РПР таҳлили натижалари яхшиланмаса, бу даволашнинг муваффақияцизлигидан ёки қайта касалланишдан дарак бериши мумкин; бундай ҳолларда даво одатда такрорланади[2]. ЖССТ кўрсатмаларига кўра, 4 ҳафта ичида даволаш натижа бермаган деб тахмин қилинса, макролидларга чидамлиликни текшириш зарур[10].

Эпидемиология

Frambeziya kamida bir marta qayd etilgan mamlakatlardagi endemiklik holati
Фрамбезия ҳозир ва илгари учраган мамлакатлар, 2022-йил ҳолатига кўра[20]
Йўл тугаган жойда фрамбезия бошланади
—— ЖССТ мақоли, Кингслей Асиэду келтирган[21]

Фрамбезия одатда Жанубий Америка, Африка, Осиё ва Океаниянинг нам тропик[12] ўрмон ҳудудларида учрайди[8][10].

Фрамбезия асосан болаларга таъсир қилади: ҳолатларнинг 80 фоизигачаси 15 ёшгача бўлганларда учрайди, энг юқори касалланиш эса олти–ўн ёшли болаларда кузатилади[10]. Ўғил ва қиз болалар бир хил даражада касалланади[10].

Касаллик чекка ҳудудларда кўпроқ учрайди, чунки у ерда даволаниш имконияти чекли[12]. У қашшоқлик, санитария иншоотларининг ва шахсий гигиенанинг ёмонлиги билан боғлиқ[8][9][10].

Дунё бўйича фрамбезия ҳолатларининг деярли 85 фоизи Гана, Папуа-Янги Гвинея ва Соломон Оролларига тўғри келади. Саҳрои Кабирдан жанубдаги Африкада касалланиш даражаси паст, бироқ у айрим аҳоли гуруҳларида тўпланган. 2015-йил ҳолатига кўра, тахминан 89 миллион киши фрамбезия эндемик бўлган ҳудудларда яшайди деб баҳоланган, аммо маълумотлар сифациз ва бу рақам, эҳтимол, ошириб юборилган[9].

1900-йиллар бошида фрамбезия жуда кенг тарқалган эди: Саҳрои Кабирдан жанубдаги Африкада у безгакдан кўра кўпроқ даволанган ва баъзан барча даволаш ҳолатларининг ярмидан кўпини ташкил қилган[8].

1950-йиллардаги оммавий даволаш кампаниялари дунё бўйича тарқалганликни 50–150 миллиондан 2,5 миллиондан камга туширди; бироқ 1970-йилларда Жануби-Шарқий Осиёда касаллик авж олди, Жанубий Америкада эса алоҳида ҳолатлар давом этди. 2011-йил ҳолатига кўра, дунёда ҳозир қанча одам касаллангани аниқ эмас эди[22].

2008-йилдан 2012-йилгача 13 та мамлакат ЖССТга 300 000 дан ортиқ янги ҳолат ҳақида хабар берди. Фрамбезиянинг маҳаллий даражада йўқ қилинганини тасдиқлаш тизими йўқ эди, шу боис айрим мамлакатлардан хабар келмагани нимадан дарак бериши — касаллик ҳолатлари тўхтаганиданми ёки хабар бериш тўхтаганиданми — номаълум. Баҳоларга кўра, фаол кузатув дастури бўлмаса, фрамбезия тарихи бўлган мамлакатларнинг тўртдан уч қисмидан кўпроғида касаллик ҳолатлари юз берган тақдирда ҳам улар ҳақида муваффақиятли хабар берилиши эҳтимоли иккидан бир мартадан ҳам паст. Бу мамлакатлар самарали кузатувни йўлга қўйиш учун халқаро ёрдамга муҳтож деб ҳисобланади[23].

Тарихи

Париждаги Сен-Луи касалхонасида фрамбезия. 1806-йил
Ichki tomonida koʻplab pushti oʻsimtalar boʻlgan uzatilgan qoʻl
Жарроҳ Жоҳн О'Неиллнинг Африка Ғарбий соҳилидаги касалликлар ҳақидаги расмли кундалигидан бир саҳифа. У буни „Деcой“ қўриқлаш кемасида хизмат қилган чоғида ёзган. Рангли чизмаларда „фрамбезия ёки яwснинг типик ҳолати“ тасвирланган. 1874-йил

Кениядан топилган, тахминан 1,6 миллион йиллик Ҳомо эреcтус қолдиқларини текшириш фрамбезияга хос белгиларни аниқлади. Фрамбезия қўзғатувчиси — Трепонема паллидум пертенуэнинг генетик таҳлили фрамбезия маълум бўлган тўртта Трепонема касаллиги ичида энг қадимийси деган хулосага олиб келди. Трепонема паллидумнинг бошқа барча кенжа турлари, эҳтимол, Трепонема паллидум пертенуэдан келиб чиққан. Фрамбезия Африканинг тропик ҳудудларида пайдо бўлган ва миграция ҳамда қул савдоси орқали дунёнинг бошқа тропик ҳудудларига тарқалган деб ҳисобланади. Айнан қул савдоси орқали у ХВ асрда Африкадан Европага кириб келган бўлиши мумкин. Фрамбезиянинг илк аниқ тавсифи голланд шифокори Wиллем Писо томонидан берилган. 1679-йилда Тҳомас Сйденҳам таносил касалликлари ҳақидаги мактубида африкалик қуллар орасидаги фрамбезияни аниқ тавсифлаган, бироқ у буни захм билан бир хил касаллик деб ўйлаган. Фрамбезия қўзғатувчисини 1905-йилда Алдо Cастеллани Сейлондан келган беморларнинг яраларида кашф этган[6].

Касалликнинг ҳозирги инглизча номи (яwс) кариб тилидан келиб чиққан деб ҳисобланади: „яя“ сўзи яра маъносини билдиради[17].

Иккинчи жаҳон уруши охирларида япон истилоси остидаги Малайянинг шимолида фрамбезия кенг тарқалди. Мамлакат озод қилингач, аҳоли салварсан инексиялари билан даволанди, бироқ дори жуда тақчил бўлгани учун фақат 1-босқичдагилар даволана олди[24].

Йўқ қилиш

Европалик шифокор индонезиялик аёлни фрамбезиядан даволамоқда. ХХ асрнинг боши ёки ўрталари
Ҳиндистонда фрамбезия тугатилганидан сўнг Ҳиндистон ҳукумати „Яwс элиминатион ин Индиа — а степ тоwардс эрадиcатион“ номли ҳисоботни эълон қилмоқда. 2006-йил
Фрамбезияни эскирган даво воситаси — неосалварсан билан даволашдан олдин ва кейин

ЖССТ 1948-йилда ташкил этилганидан кўп ўтмай бошланган бир қатор фрамбезияга қарши кураш саъй-ҳаракатлари касалликни кўплаб мамлакатларда маҳаллий даражада йўқ қилишга эришди, бироқ улар бутун дунё миқёсида йўқ қилиш учун етарлича узоқ давом этмади. ЖССТ ва ЙУНИСЕФнинг трепонематозларни глобал назорат қилиш (ТCП) дастури 1952-йилда бошланиб, 1964-йилгача давом этди. 1953-йилда сўровномалар асосида ўтказилган баҳолашга кўра, 90 та мамлакатда 50–150 миллион фрамбезия ҳолати бор эди[9]. 1952–1964-йилларда трепонематозларни глобал назорат қилиш дастури фрамбезиянинг ҳамда бошқа эндемик трепонематозлар — бежел ва пинтанинг дунёдаги тарқалганлигини тахминан 50 миллион ҳолатдан 2,5 миллион ҳолатга, яъни 95 фоизга қисқартирди[25]. Бироқ „фрамбезия ва бошқа эндемик трепонематозларга қарши чора-тадбирларнинг заиф бирламчи тиббий ёрдам тизимларига муддатидан олдин қўшиб юборилиши ҳамда 1964-йилдан кейин вертикал йўқ қилиш дастурларининг тарқатиб юборилиши қолган 5 фоиз ҳолатни тугатишнинг имконини бермади“[25], шунингдек, бу 1970-йилларда фрамбезиянинг қайтадан авж олишига олиб келди; энг кўп ҳолат Ғарбий Африка минтақасида қайд этилди[22][26]. Бу дастур тўхтатилгач, фрамбезияга ажратилган ресурслар, эътибор ва садоқат аста-секин йўқолди; касаллик Осиё, Африка ва Американинг айрим қисмларида паст тарқалганлик даражасида сақланиб қолди ва вақти-вақти билан авж олди. Ҳолатлар кам бўлгани ва асосан даволаниш имкони чекли бўлган камбағал, чекка жамоаларга таъсир қилгани учун фрамбезия кам маълум касалликка айланди, у ҳақдаги билим ва кўникмалар ҳатто тиббиёт ходимлари орасида ҳам йўқолиб борди, уни йўқ қилиш эса юқори даражадаги вазифа деб қаралмай қўйди. Узоқ таъсир қилувчи пенициллиннинг ёки бошқа бета-лактам антибиотикнинг бир марта инексия қилиниши касалликни даволашига ва бу дорилар кенг тарқалганига, касалликнинг ўзи эса жуда маҳаллий бўлишига қарамай, кўпгина йўқ қилиш кампаниялари хотиржамлик ва эътиборсизлик билан якунланди; ҳатто юқиш занжири муваффақиятли узилган ҳудудларга ҳам касаллик зарарланган ҳудудлардан қайтадан кириб келди. Фрамбезияни йўқ қилиш Жануби-Шарқий Осиёда устувор вазифа бўлиб қолди[21][27]. 1995-йилда ЖССТ дунё бўйича 460 000 ҳолатни қайд этган деб баҳолади[28].

Филиппинда фрамбезия 1973-йилда мажбурий қайд этиладиган касалликлар рўйхатидан чиқарилди; 2020-йил ҳолатига кўра, у мамлакатда ҳамон мавжуд[3].

Ҳиндистон фрамбезияни йўқ қилиш бўйича муваффақиятли кампания ўтказди ва натижада 2016-йилда ЖССТ Ҳиндистонни фрамбезиядан холи деб тасдиқлади[29][27][30]. 1996-йилда Ҳиндистонда 3571 та фрамбезия ҳолати бор эди; 1997-йилда жиддий тугатиш саъй-ҳаракатлари бошлангач, ҳолатлар сони 735 тага тушди. 2003-йилга келиб ҳолатлар сони 46 тага етди. Ҳиндистонда охирги клиник ҳолат 2003-йилда, охирги латент ҳолат эса 2006-йилда қайд этилган[31]; ЖССТ тасдиғига эса 2016-йилда эришилди[29][32].

2012-йилда азитромициннинг оғиз орқали қабул қилинадиган шакли даво сифатида ишлаб чиқилгач, ЖССТ фрамбезияни 2020-йилга қадар йўқ қилишни расман мақсад қилиб қўйди, бироқ бу мақсадга эриша олмади[33][34][35]. Морж ёндашуви — номи Швейсариянинг Морж шаҳридан олинган бўлиб, унга бағишланган йиғилиш ўша ерда ўтказилган[36] — азитромицин билан оммавий даволашни назарда тутган. Бу усул хавфсиз эди, бироқ антибиотик қаршилиги муаммосига дуч келди ва юқиш занжирини тўлиқ уза олмади[12].

Оғиз орқали қабул қилинадиган азитромицин антибиотигини аввалги стандарт — инексия қилинадиган пенициллин ўрнига қўллаш мумкинлиги 2013–2014-йилларда Лиҳир оролида синовдан ўтказилди[37]: макролид антибиотигининг бир марта оғиз орқали қабул қилинган дозаси 12 ой ичида касаллик тарқалганлигини 2,4 фоиздан 0,3 фоизга туширди[38]. Ҳозирда ЖССТ ҳар иккала даво курсини — оғиз орқали азитромицин ва инексия қилинадиган пенициллинни тавсия этади, оғиз орқали азитромицин эса афзал даво ҳисобланади[10].

2020-йил ҳолатига кўра, фрамбезия 15 та мамлакатда эндемик экани маълум; яқинда Либерия ва Филиппинда ҳам эндемик юқиш аниқланди[10]. 2020-йилда ЖССТга 82 564 та фрамбезия ҳолати ҳақида хабар берилди, улардан 153 таси тасдиқланди. Ҳолатларнинг аксарияти Папуа-Янги Гвинеядан хабар қилинади; 2010–2013-йилларда эса барча ҳолатларнинг 80 фоиздан ортиғи учта мамлакат — Папуа-Янги Гвинея, Соломон Ороллари ва Ганага тўғри келган[10][9]. ЖССТнинг 2018-йилдаги йиғилиш ҳисоботида касалликни тугатишнинг умумий қиймати 175 миллион АҚСҲ доллари деб баҳоланган (Индонезия бундан мустасно)[39].

ЖССТнинг Жануби-Шарқий Осиё минтақавий бюросида, 2016-йилда Ҳиндистон фрамбезиядан холи деб эълон қилинганидан сўнг, минтақавий йўқ қилиш саъй-ҳаракатлари шу минтақадаги қолган эндемик мамлакатларга — Индонезия ва Шарқий Тиморга қаратилган[27][40][29][39].

Фрамбезия жуда маҳаллий касаллик бўлгани учун уни йўқ қилиш амалда мумкин бўлиши мумкин, бироқ одам унинг ягона резервуари бўлмаслиги эҳтимолдан холи эмас[22].

Манбалар

  1. ↑ Махфиэлд, Л; Cране, ЖС (Жануарй 2020). "Яwс (Фрамбесиа тропиcа, Тҳймосис, Полйпапиллома тропиcум, Паранги, Боуба, Фрамбосиэ, Пиан)". Стат Пеарлс. ПМИД 30252269. 
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 2,27 2,28 2,29 2,30 Маркс, М; Лебари, Д; Соломон, АW; Ҳиггинс, СП (Септембер 2015). "Яwс". Интернатионал Жоурнал оф СТД & АИДС 26 (10): 696–703. дои:10.1177/0956462414549036. ПМИД 25193248. ПМC 4655361. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4655361. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Дофитас, БЛ; Калим, СП; Толедо, CБ; Ричардус, ЖҲ (30 Жануарй 2020). "Яwс ин тҳе Пҳилиппинес: фирст репортед cасес синcе тҳе 1970с.". Инфеcтиоус Дисеасес оф Повертй 9 (1). дои:10.1186/с40249-019-0617-6. ПМИД 31996251. ПМC 6990502. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6990502. 
  4. ↑ Дерматологй: 2-Волуме Сет. Ст. Лоуис: Мосбй, 2007. ИСБН 978-1-4160-2999-1. 
  5. ↑ Андреwс' Дисеасес оф тҳе Скин: cлиниcал Дерматологй. Саундерс Элсевиэр, 2006. ИСБН 0-7216-2921-0. ОCЛC 62736861. 
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 "Яwс". Тҳе Ланcет 381 (9868): 763–73. 2013. дои:10.1016/С0140-6736(12)62130-8. ПМИД 23415015. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_тҳе-ланcет_марч-2-8-2013_381_9868/паге/763. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 "Неw треатмент счемес фор яwс: тҳе патҳ тоwард эрадиcатион" (пдф). Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес 55 (3): 406–412. 2012. дои:10.1093/cид/cис444. ПМИД 22610931. ҳттп://cид.охфорджоурналс.орг/cонтент/55/3/406.лонг. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Асиэду, Кингслей; Фитзпатриcк, Чристопҳер; Жаннин, Жеан (25 Септембер 2014). "Эрадиcатион оф Яwс: Ҳисториcал Эффорц анд Ачиэвинг WҲО'с 2020 Таргет". ПЛОС Неглеcтед Тропиcал Дисеасес 8 (9). дои:10.1371/жоурнал.пнтд.0003016. ИССН 1935-2727. ПМИД 25254372. ПМC 4177727. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4177727. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Митжà, Ориол; Маркс, Мичаэл; Конан, Дибй Ж П; Аело, Гилберт; Гонзалез-Беирас, Cамила; Боуа, Бернард; Ҳоуинеи, Wендй; Кобара, Йирагнима эт ал. (19 Май 2015). "Глобал эпидемиологй оф яwс: а сйстематиc ревиэw". Тҳе Ланcет. Глобал Ҳеалтҳ 3 (6): э324–э331. дои:10.1016/С2214-109Х(15)00011-Х. ИССН 2214-109Х. ПМИД 26001576. ПМC 4696519. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4696519. 
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 „Яwс“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион (2023-йил 12-январ). Қаралди: 2024-йил 24-май.
  11. ↑ „Нумбер оф cасес оф яwс репортед“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион Глобал Ҳеалтҳ Обсерваторй. Қаралди: 2019-йил 13-феврал.
  12. ↑ 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 12,17 12,18 12,19 12,20 Маркс, Мичаэл (29 Аугуст 2018). "Адванcес ин тҳе Треатмент оф Яwс". Тропиcал Медиcине анд Инфеcтиоус Дисеасе 3 (3): 92. дои:10.3390/тропиcалмед3030092. ИССН 2414-6366. ПМИД 30274488. ПМC 6161241. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6161241. 
  13. ↑ Ёцу, Риэ Р. (14 Новембер 2018). "Интегратед Манагемент оф Скин НТДс—Лессонс Леарнед фром Эхистинг Праcтиcе анд Фиэлд Ресеарч". Тропиcал Медиcине анд Инфеcтиоус Дисеасе 3 (4): 120. дои:10.3390/тропиcалмед3040120. ИССН 2414-6366. ПМИД 30441754. ПМC 6306929. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6306929. 
  14. ↑ Л. Ҳ., Биттнер (1926). "Соме обсерватионс он тҳе тертиарй лесионс оф фрамбоэсиа тропиcа, ор яwс.". Тҳе Америcан Жоурнал оф Тропиcал Медиcине анд Ҳйгиэне 1 (2): 123–130. дои:10.4269/ажтмҳ.1926.с1-6.123. 
  15. ↑ Бергер, Степҳен. Инфеcтиоус Дисеасес оф Науру. ГИДЕОН Информатиcс Инc, 1 Фебруарй 2015 — 320-бет. ИСБН 978-1-4988-0574-2. Қаралди: 2015-йил 31-октябр. 
  16. ↑ „12. Тҳе Неwест НТДс анд а Плеа то "Репаир тҳе Wорлд"“, Форготтен Пеопле, Форготтен Дисеасес: Тҳе Неглеcтед Тропиcал Дисеасес анд Тҳеир Импаcт он Глобал Ҳеалтҳ анд Девелопмент, 3, Жоҳн Wилей & Сонс, 2022 — 217–226-бет. ИСБН 978-1-68367-389-7. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 „Яwс“. МедиcинеНет.cом. 2012-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 5-август.
  18. ↑ Леwис, Давид А.; Митжà, Ориол (Фебруарй 2016). "Ҳаэмопҳилус дуcрейи: фром сехуаллй трансмиттед инфеcтион то скин улcер патҳоген". Cуррент Опинион ин Инфеcтиоус Дисеасес 29 (1): 52–57. дои:10.1097/ҚCО.0000000000000226. ИССН 1473-6527. ПМИД 26658654. 
  19. ↑ "Сингле-досе азитҳромйcин версус бензатҳине бензйлпениcиллин фор треатмент оф яwс ин чилдрен ин Папуа Неw Гуинеа: ан опен-лабел, нон-инфериоритй, рандомисед триал.". Тҳе Ланcет 379 (9813): 342–47. 28 Жануарй 2012. дои:10.1016/С0140-6736(11)61624-3. ПМИД 22240407. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_тҳе-ланcет_жануарй-28-фебруарй-3-2012_379_9813/паге/342. 
  20. ↑ „Cоунтриэс wҳере яwс ис эндемиc“. Оур Wорлд ин Дата. Қаралди: 2024-йил 17-июн.
  21. ↑ 21,0 21,1 Асиэду, Кингслей (Жулй 2008). "Тҳе ретурн оф яwс". Буллетин оф тҳе Wорлд Ҳеалтҳ Организатион 86 (7): 507–8. дои:10.2471/блт.08.040708. ПМИД 18670660. ПМC 2647480. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2647480. 
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Cапуано, C; Озаки, М (2011). "Яwс ин тҳе Wестерн Паcифиc Регион: А Ревиэw оф тҳе Литературе". Жоурнал оф Тропиcал Медиcине 2011. дои:10.1155/2011/642832. ПМИД 22235208. ПМC 3253475. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3253475. 
  23. ↑ Фитзпатриcк, Чристопҳер; Асиэду, Кингслей; Соломон, Антҳонй W.; Митжа, Ориол; Маркс, Мичаэл; Ван дер Стуйфт, Патриcк; Меҳеус, Филип (4 Деcембер 2018). "Приоритизинг сурвеилланcе аcтивитиэс фор cертифиcатион оф яwс эрадиcатион басед он а ревиэw анд модел оф ҳисториcал cасе репортинг". ПЛОС Неглеcтед Тропиcал Дисеасес 12 (12). дои:10.1371/жоурнал.пнтд.0006953. ИССН 1935-2727. ПМИД 30513075. ПМC 6294396. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6294396. 
  24. ↑ Пҳйллис Стеwарт Броwн. „Алл тҳингс унcертаин: Тҳе сторй оф тҳе Г. И.С.“
  25. ↑ 25,0 25,1 „WҲО ренеwс эффорц то ачиэве глобал эрадиcатион оф яwс бй 2020“.
  26. ↑ Риналди А (2008). "Яwс: а сеcонд (анд майбе ласт?) чанcе фор эрадиcатион". ПЛОС Неглеcтед Тропиcал Дисеасес 2 (8). дои:10.1371/жоурнал.пнтд.0000275. ПМИД 18846236. ПМC 2565700. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2565700. 
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 Асиэду, Кингслей; Амоузоу, Бернард; Дҳариwал, Акшай; Карам, Марc; Лобо, Дерек; Патнаик, Сарат; Меҳеус, Андрé (2008). "Яwс эрадиcатион: паст эффорц анд футуре перспеcтивес". Буллетин оф тҳе Wорлд Ҳеалтҳ Организатион 86 (7): 499–499А. дои:10.2471/БЛТ.08.055608. ПМИД 18670655. ПМC 2647478. ҳттпс://www.wҳо.инт/буллетин/волумес/86/7/08-055608/эн/индех.ҳтмл. Қаралди: 2 Април 2009. Фрамбезия]]
  28. ↑ „Интегратинг неглеcтед тропиcал дисеасес ин глобал ҳеалтҳ анд девелопмент“. Қаралди: 2017-йил 12-сентябр.
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 Фриэдрич, М. Ж. (20 Септембер 2016). "WҲО Деcларес Индиа Фреэ оф Яwс анд Матернал анд Неонатал Тетанус". ЖАМА 316 (11): 1141. дои:10.1001/жама.2016.12649. ИССН 1538-3598. ПМИД 27654592. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жама_2016-09-20_316_11/паге/1141. 
  30. ↑ „Wорлд Ҳеалтҳ Организатион Соутҳ-Эаст Асиа | Wорлд Ҳеалтҳ Организатион“. wҳо.инт. 2008-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  31. ↑ Акбар, С. „Анотҳер милестоне фор Индиа: Яwс эрадиcатион“. Тҳе Асиан Аге (2011-йил 7-август). 2011-йил 11-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 5-август.
  32. ↑ „Яwс Эрадиcатион Программе (ЕП)“. НCДC, Дте. Генерал оф Ҳеалтҳ Сервиcес, Министрй оф Ҳеалтҳ & Фамилй Wелфаре, Говернмент оф Индиа. 2014-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 18-январ.
  33. ↑ "Эрадиcатион оф яwс – тҳе Моргес Стратегй." (пдф). Wеэклй Эпидемиологиcал Реcорд 87 (20). 2012. ҳттпс://www.wҳо.инт/wер/2012/wер8720.пдф?уа=1. Қаралди: 6 Май 2014. Фрамбезия]]
  34. ↑ Мауриcе, Ж (2012). "WҲО планс неw яwс эрадиcатион cампаигн". Тҳе Ланcет 379 (9824): 1377–78. дои:10.1016/С0140-6736(12)60581-9. ПМИД 22509526. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_тҳе-ланcет_април-14-20-2012_379_9824/паге/1377. 
  35. ↑ Риналди А (2012). "Яwс эрадиcатион: фаcинг олд проблемс, раисинг неw ҳопес". ПЛОС Неглеcтед Тропиcал Дисеасес 6 (11). дои:10.1371/жоурнал.пнтд.0001837. ПМИД 23209846. ПМC 3510082. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3510082. 
  36. ↑ „Суммарй репорт оф а cонсултатион он тҳе эрадиcатион оф яwс“. WҲО. 2017-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган.
  37. ↑ Друг анд а сйпҳилис тест оффер ҳопе оф яwс эрадиcатион (Wайбаcк Мачине сайтида 13 Аугуст 2013 санасида архивланган), Тҳомас Реутер Фоундатион, 10-май 2013-йилда олинди
  38. ↑ "Масс треатмент wитҳ сингле-досе азитҳромйcин фор яwс". Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине 372 (8): 703–10. Фебруарй 2015. дои:10.1056/НЕЖМоа1408586. ПМИД 25693010. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_неw-энгланд-жоурнал-оф-медиcине_тҳе-неw-энгланд-жоурнал-оф-медиcине_2015-02-19_372_8/паге/703. 
  39. ↑ 39,0 39,1 Организатион, Wорлд Ҳеалтҳ. Репорт оф а глобал меэтинг он яwс эрадиcатион сурвеилланcе, мониторинг анд эвалуатион: Генева, 29–30 Жануарй 2018. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион, 2018. 
  40. ↑ Регионал стратегиc план фор элиминатион оф яwс фром Соутҳ-Эаст Асиа Регион 2012-2020. WҲО Регионал Оффиcе фор Соутҳ-Эаст Асиа, 2013. 

Ҳаволалар

Викиомборда „Фрамбезия“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

Яна қаранг

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi