Francesco Petrarca

Франческо Петрарка (италянча: Франcесcо Петрарcа; 1304-йил 20-июл, Арецсо — 1374-йил 19-июл, Аркуа-Петрарка, Падуя шаҳри) — италян шоири, италян адабий тилининг асосчиларидан бири, файласуф. Монпеле (1316), Болоня (1320) университетларида ҳуқуқшуносликдан таълим олган. 1326-йил Авинонга кўчиб бориб, линий рутбани қабул қилган ва олий мартабали руҳонийлар билан яқинлашган.

Франcесcо Петрарcа

Петрарка 1304-йил 20-июлда Тоскананинг Арецзо шаҳрида туғилган. У Сер Петракко (Петронинг кичик лақаби) ва унинг рафиқаси Элетта Канигианининг ўғли эди. Петрарканинг туғилган исми Франческо ди Петракко бўлиб, уни лотинча Франческо Петраркага айлантирган. Унинг укаси Герардо (Жерард Петрарка) 1307-йилда Вал д’Арнодаги Инcиса шаҳрида туғилган. Данте Алигери Петрарка отасининг дўсти эди.

Петрарка болалигини Флоренсия яқинидаги Инcиса қишлоғида ўтказди. У ўзининг илк ҳаётининг кўп қисмини Авигнон ва унинг яқинидаги Карпентрасда ўтказди, у ерда унинг оиласи Авигнон папалигини бошлаш учун 1309-йилда у эрга кўчиб келган Папа Клемент В га эргашиш учун кўчиб ўтди. Петрарка Монпеле (1316-20) ва Болония (1320-23) университетларида бир умрлик дўсти ва синфдоши, бўлажак Генуя архиепископи Гвидо Сетте билан ҳуқуқни ўрганган. Отаси адвокат (нотариус) бўлгани сабабли у Петрарка ва укаси ҳам ҳуқуқшунослик бўйича ўқишларини талаб қилди. Петрарка эса биринчи навбатда ёзув ва лотин адабиётига қизиққан ва бу етти йилни беҳуда деб ҳисоблаган. Петрарка кўпинча ўзининг қонуний бўлмаган манфаатларидан жуда чалғиган, чунки отаси бир вақтлар китобларини оловга ташлаган ва кейинчалик у афсус қилган. Бундан ташқари, у қонуний манипуляция орқали унинг васийлари Флоренсиядаги кичик мулкий меросини ўғирлаб кетишганини эълон қилди, бу эса унинг ҳуқуқ тизимини ёқтирмаслигини кучайтирди. У норозилик билдирди: „Мен ўз фикримга кўра, мен ўз фикрим билан савдо қила олмадим“, чунки у ҳуқуқ тизимини адолатни сотиш санъати деб билди.

Петрарка сермаҳсул мактуб ёзувчи бўлган ва Боккаччони ўзининг машҳур дўстлари қаторига киритган ва у тез-тез хат ёзган. Ота-оналари вафотидан кейин Петрарка ва унинг укаси Герардо 1326-йилда Авигнонга қайтиб кетишди ва у ерда кўплаб руҳоний идораларда ишладилар. Бу иш унга ўз ёзувига бағишлаш учун кўп вақт берди. Петрарка ўзининг биринчи йирик асари „Африка“ номли лотин тилида буюк Рим саркардаси Сcипио Африcанус ҳақидаги достон билан Европа машҳури сифатида майдонга чиқди. 1341-йил 8-апрелда у классик антик даврдан бери иккинчи шоир лауреати бўлди ва Рим Капитолийсининг муқаддас майдонларида Рим сенатори Гиордано Орсини ва Орсо делл’Ангуиллара томонидан тож кийдирди.

Петрарка сонетлари Уйғониш даврида бутун Европада ҳайратга тушган ва тақлид қилинган ва лирик шеърият намунаси бўлган. У, шунингдек, „қоронғу асрлар“ („Дарк агес“) концепциясини биринчи бўлиб ишлаб чиққанлиги билан машҳур.

У Европада кенг саёҳат қилган, элчи бўлиб хизмат қилган ва завқланиш учун саёҳат қилгани учун „биринчи сайёҳ“ деб аталган. Саёҳатлари давомида у вайрон бўлган лотин қўлёзмаларини йиғди ва Рим ва Греция ёзувчиларидан билимларни қайта тиклашда асосий ҳаракат қилди. У Леонтий Пилатуснинг Гомер таржимасини Боккаччо томонидан сотиб олинган қўлёзмадан таржима қилишни рағбатлантирди ва маслаҳат берди. Петрарка ўзи ҳақида шундай деган эди: „Ҳомер унга соқов эди, у эса Ҳомерга кар эди“. 1345-йилда у Верона собори бўлим кутубхонасида (Библиотеcа Cапитоларе) Сицероннинг илгари мавжуд бўлмаган мактублар тўпламини, Эпистулаэ ад Аттиcум тўпламини шахсан топди.

Петрарка ўрта аср ақидаларидан мутлақо ҳоли бўлмаган эсада, Уйғониш даврининг гуманизм ғоялари билан йўғрилган маданиятига тамал тошини қўйган. Петрарка лотин тилидаги „Дунёга нафрат тўғрисида“ (1342—43) фалсафий рисола, „Узлатдаги ҳаёт тўғрисида“ ва „Роҳиблар фароғати тўғрисида“ (1346—66) рисолалари муаллифи. Петрарка шеъриятни ўрта аср маддохлари ҳужумидан ҳимоя қилар экан, унинг катта тарбиявий ва эстетик қимматга эга эканлигини алоҳида таъкидлайди. Петрарка „Ўзимнинг ва бошқа кўплаб кишиларнинг жоҳиллиги тўғрисида“ (1367—70) асарида Аристотел „Этика“сида баён қилинган мавҳум фиқоларни рад этади ҳамда амалдаги ахлоқ меъёрларини ва инсонни яхлит ҳолда ўрганиш ғоясини авзал, деб ҳисоблайди. Петрарканинг „Авлодларга мактуб“ (1374) номли мухтасар автобиографияси ҳам муайян аҳамиятга молик.

Петрарка антик дунёни идеаллаштирган Европа шоирларидан бири сифатида лотин шоирларининг қўлёзмаларини тўплаб, уларга шарҳлар ёзди, айни пайтда ўз асарлари билан классик лотин тилини тиклашга уринди. Агар унинг лотин тилидаги „Африка“ (1339—42, тугалланмаган) достони Вергилийнинг „Энеида“си услубида ёзилган бўлса, мажозий мазмундаги „Буколикалар“ (1346—57) асари чўпонлар эклог (қўшиқ)ларига татаббу тарзида майдонга келган. Петрарка италян тилида ҳам ижод қилган. Унинг италян тилидаги лирик асарларида ишқий ва сиёсий мавзулар устуворлик қилади. Петрарканинг „Менинг Италиям“ асарида ватан жароҳатланган гўзал аёл қиёфасида гавдаланади.

Петрарка ижодида Лаурага бағишланган лирик шеърлар туркуми, айниқса, катта бадиий қимматга эга. Шоирнинг эътироф этишича, у Лаурани 1327-йил Авинон шаҳридаги ибодатхоналарнинг бирида учратиб, уни бир умрга севиб қолган. Петрарканинг Лаурага бағишланган шеърий туркуми „Кансонере“ деб аталган („Мадонна Лаура ҳаётига“ ва „Мадонна Лаура ўлимига“, 2 қисм). 317 сонет, 29 кансона, 9 секстина (тўққизлик), 7 баллада ва 4 мадригалдан ташкил топтан „Кансонере“ ўзига хос шеърий кундаликдир. Петрарка, салафларидан фарқди ўлароқ, севимли аёл об-разини аниқ-тайин ва ҳаётий белгилар билан бойитган. Шу сабабдан ҳам унинг лирикаси нафақат италян, балки Европа лирикаси тараққиётида янги даврни ташкил этади. Петрарка, лирик шеърларидан ташқари, терсина (учлик) билан ёзилган „Тантаналар“ (1354) мажозий достонини ҳам Лаурага ба-ғишлаган. Петрарка лирикаси, айниқса, сонетлари Европа шоирлари ижодига катта таъсир кўрсатган. Узбек шеъриятида Усмон Носир, Рауф Парфи ва бошқа Бойқобилов сингари шоирлар ижодида сонет жанрининг пайдо бўлиши ва тараққиёти ҳам Петрарка ижодининг таъсири самарасидир. Петрарканинг бир қанча сонетлари узбек тилига таржима қилинган.

Манбалар

• Лирика, М., 1981; Сонети, избранниэ кансони, секстини, баллади, мадригали, автобиографическая проза, М., 1984.

Адабиёт

• Хлодовский Р. И., Франческо Петрарка. Поэзия гуманизма, М., 1974.

Наим Каримов.