Ziyosfera

Friedrich Ebert


Фриэдрич Эберт (Фридрих Эберт) — (1871-йил 4-феврал — 1925-йил 28-феврал) Германия Социал-демократик партиясининг (СПД) немис сиёсатчиси ва 1919-йилдан 1925-йилда вафотигача Германиянинг биринчи президенти бўлган.

Фриэдрич Эберт

Фриэдрич Эберт 1925-йилда
Германиянинг биринчи президенти
Мансаб даври
1919-йил 11-феврал – 1925-йил 28-феврал
Канслер Пҳилипп Счеидеманн
Густав Бауэр
Ҳерманн Мüллер
Cонстантин Феҳренбач
Жосепҳ Wиртҳ
Wилҳелм Cуно
Густав Стресеманн
Wилҳелм Марх
Ҳанс Лутҳер
Ўтмишдоши Вилгелм ИИ (Германия Императори)
Вориси Паул вон Ҳинденбург
Германия канслери
Мансаб даври
1918-йил 9-ноябр 9 Новембер 1918 – 13 Фебруарй 1919 – 1919-йил 13-феврал
Ўтмишдоши Мах вон Баден
Вориси Пҳилипп Счеидеманн
Пруссия бош вазири
Мансаб даври
1918-йил 9-ноябр – 1918-йил 11-ноябр
Ўтмишдоши Мах вон Баден
Вориси Паул Ҳирсч
Социал демократик партия раиси
Мансаб даври
1913-йил 20-сентабр – 1919-йил 15-июн
Ўтмишдоши Аугуст Бебел
Вориси

Ҳерман Мüллер

Отто Wелс
Рейхстаг а'зоси
Мансаб даври
1912-йил 7-феврал – 1918-йил 9-ноябр
Ўтмишдоши Фриэдрич Линз
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 1871-йил 4-феврал
Ҳеиделберг Германия
Вафоти 1925-йил 28-феврал
Берлин, Веймар Республикаси
Фуқаролиги Германия
Турмуш ўртоғи Лоуисе Румп

Эберт 1913-йил август ойида Бебелнинг ўлими туфайли СПД раҳбари этиб сайланди. 1914-йилда, у раҳбарликни қабул қилганидан кўп ўтмай, партия Эбертнинг Биринчи Жаҳон урушидаги Германия урушини молиялаштириш учун уруш кредитларини қўллаб-қувватлашини сўраган. Уруш пайтида жамиятдаги барча кучларни урушни муваффақиятли якунлашга жамлаш учун сиёсий партиялар ўртасидаги ички масалалар бўйича низоларни бостириш керак эди. У урушга қарши бўлган партиядагиларни ажратиб олишга ҳаракат қилди, лекин бўлинишнинг олдини олмади.

Эберт 1918-1919-йиллардаги Германия инқилобида ҳал қилувчи шахс эди. Биринчи жаҳон уруши охирида Германия республикага деб эълон қилинганда, у биринчи канслер бўлди. Унинг ўша даврдаги сиёсати биринчи навбатда Германияда тинчлик ва осойишталикни тиклашга, сўлларни бостиришга қаратилган эди. Бу мақсадларни амалга ошириш учун у консерватив ва миллатчи сиёсий кучлар, хусусан, генерал Вилгелм Гроэнер ва ўнг қанот Фреикорпс бошчилигидаги ҳарбийлар раҳбарияти билан иттифоқ тузди. Уларнинг ёрдами билан Эберт ҳукумати бир қатор социалистик ва коммунистик қўзғолонларни, шунингдек, ўнгдаги қўзғолонларни, шу жумладан Капп Пуцчни мағлуб этди. Бу мерос уни етакчи тарихий шахсга айлантирди.

Ёшлиги

Ф.Эберт 1890-йил.

Эберт 1871-йил 4-февралда Германия империясининг Гейделберг шаҳрида тикувчи Карл Эберт (1834-1892) ва рафиқаси Катарина(1834-1897) оиласида туғилган. Тўққиз фарзанднинг еттинчиси эди. Унинг учта укаси ёшлигида вафот этган[1][2][3][4]. Гарчи у университетда ўқишни хоҳлаган бўлса-да, оиласида маблағ йўқлиги сабабли бунинг иложи бўлмади. Бунинг ўрнига, у 1885-йилдан 1888-йилгача саррожлик касбини эгаллади[5]. Эберт немис одатига кўра, Германия бўйлаб саёҳат қилди, мамлакатни кўрди ва ўз ҳунарининг янги ёпналишларини ўрганди. Маннгеймда уни амакиси 1889-йил]]да унга аъзо бўлган Социал-демократик партия билан таништирган[5][6]. Эберт Карл Маркс ва Фридрих Энгелснинг асарларини ўрганган бўлса-да, у ўша пайтдаги ишчилар аҳволини яхшилайдиган амалий ва ташкилий масалаларга қараганда мафкурага унчалик қизиқмасди. Эберт сиёсий фаолияти туфайли полициянинг „қора рўйхати“га киритилган. Шунинг учун у доимий равишда яшаш жойини ўзгартирган. 1889-1891-йил]]ларда у Кассел, Брауншвейг, Элберфелд-Бармен, Ремшайд, Квакенбрюк ва Бремен шаҳарларида яшаб, у ерда Саттлервербанднинг (Саддлерлар уюшмаси) маҳаллий бўлимларига асос солган ва уларга раислик қилган.

1891-йилда Бременга жойлашди. 1893-йилда у социалистик Бремер Бургерзеитунг-да таҳририят постини сотиб олди. 1894-йил май ойида у уй хизматчиси ва касаба уюшмаларида фаол бўлган қўл ишчисининг қизи Луиза Рампга (1873-1955) уйланди[1][7]. Кейинчалик уБремен СПД партияси раиси этиб сайланди. 1900-йилда Эберт касаба уюшмаси котиби (Арбеитерсекретäр) этиб тайинланди ва Бремер Бургерсчафт (фуқаролар комитети) аъзоси, Социал-демократик партиянинг вакили этиб сайланди[8]. 1904-йилда Эберт партиянинг Бремендаги миллий қурултойига раислик қилди ва кенг жамоатчиликка яхши таниш бўлди. У социал-демократик партиянинг „мўтадил“ қанотининг раҳбари ва 1905-йилда СПД Бош котиблигига сайланди ва шу вақтда Берлинга кўчиб ўтди. Ўша пайтда у Партеиворстанд (партия раҳбари)нинг энг ёш аъзоси эди[5][7].

Шу билан бирга, Эберт СПД ғалаба қозониш имконияти бўлмаган сайлов округларида (1898 Вечта (Олденбург), 1903 ва 1906 Стаде (Ганновер провинсияси)) бир неча марта Рейхстаг (Германия парламенти) депутатлигига номзодини қўйган. Бироқ, 1912-йилда у Элберфелд-Бармен (ҳозирги Вупперталнинг бир қисми) округи бўйича Рейхстагга сайланган. Бу СПДни 397 аъзодан 110 таси билан Рейхстагдаги энг кучли партияга айлантирган ва Марказ партиясидан ўзиб кетган сайлов бўлди. 1913-йил 13-августда Август Бебел вафотидан сўнг Эберт 20-сентабрда Енада бўлиб ўтган қурултойда 473 овоздан 433 овоз билан қўшма партия раиси этиб сайланди. Унинг ҳамраиси Ҳуго Ҳаасе эди.

Эберт рафиқаси Луиза ва уларнинг болалари билан чапдан ўнгга: Фридрих, Георг ва Гейнрих (Рождество 1898)

Биринчи жаҳон уруши

1914-йил июл инқирози бошланганда Эберт таътилда эди. Август ойи бошида уруш эълон қилингандан сўнг, Эберт партия ғазначиси Отто Браун ва СПДнинг пуллари билан Цюрихга йўл олди. У 6-август куни қайтиб келди ва СПД Рейхстаг аъзоларини урушнинг зарурий ватанпарварлик, мудофаа чораси эканлигини, айниқса, Россиядаги подшонинг автократик режимига қарши чора эканлигини тан олиб[9], деярли бир овоздан уруш қарзларини ёқлаб овоз беришга олиб келди. 1916-йилнинг январида Ҳаасе истеъфога чиқди. Эберт ва Филипп Счеидеманн каби бошқа „мўтадиллар“ бошчилигида СПД партияси мажлисида иштирок этди. Бу Рейхстаг сиёсий партиялари ўртасида уруш давомида ички сиёсатдаги тафовутларни бостириш учун учун кучларни жамлаш учун келишув бўлди. Бу партияни муросали тинчлик мақсадида уруш тарафдори бўлди. Бу позиция охир-оқибат СПДнинг бўлинишига олиб келди. Урушга кескин қарши бўлганлар 1917-йил бошида СПДни тарк этиб, УСПДни ташкил қилдилар. Худди шундай сиёсат баҳслари Эбертни 1916-йилда Рейхстагнинг бир қанча чап қанот аъзолари билан парламент иттифоқини тўхтатиб, Марказ партияси ва Тараққиёт партияси билан яқиндан ҳамкорлик қила бошлаганига сабаб бўлди. Кейинчалик Эберт томонидан ҳайдалганлар ўзларини „Спартакчилар“ деб аташди. 1916-йилдан бошлаб Эберт ўзининг Рейхстаг делегатларини Счеидеманн билан бўлишди. Гарчи у ғарбий жабҳада (немис тилида сўзлашувчи ва осонгина қўшилиши мумкин бўлган Люксембургдан ташқари) ҳарбий босқинчилик йўли билан таъминланган ҳудудий ютуқлар сиёсатига қарши чиққан бўлса-да, Эберт уруш ҳаракатларини умумий мудофаа кураши сифатида қўллаб-қувватлади. Эберт тўрт ўғлидан иккитаси урушда ҳалок бўлганидан қаттиқ йўқотишни бошдан кечирди: Гейнрих 1917-йил февралида Македонияда, Георг эса 1917-йилнинг май ойида Франсияда жангда ҳалок бўлди. 1917-йил июн ойида Эберт бошчилигидаги социал-демократлар делегацияси бошқа мамлакатлар социалистлари билан (Люксембургдан ташқари) ғарбий фронтда ҳеч қандай ҳудудни аннексия қилмасдан урушни тугатишга интиладиган конференсия ҳақида музокаралар олиб бориш учун Стокголмга жўнаб кетди. Бироқ бу ташаббус муваффақияцизликка учради.

1918-йил январ ойида Берлиндаги ўқ-дори заводлари ишчилари иш ташлашга чиққанида, Эберт иш ташлаш раҳбариятига қўшилди. Лекин иш ташлашчиларни ишга қайтариш учун кўп ҳаракат қилди. Уни экстремист сўллардан бир неча сиёсатчилар „ишчилар синфига хоин“, ўнгдан эса „ватан хоини“ деб қоралашди. Кайзер Вилгелм ИИ ва ҳар икки томоннинг аксарият сиёсатчилари уни зўравонликсиз ишчиларни ишга қайтаришгани учун уни қаҳрамон деб билишган.

1918-19 йиллар инқилоби

Парламентлаштириш

Германия урушда 1918-йил ёз охири ва кузида мағлуб бўлди[10]. Лудендорф Германия империясининг „парламентизацияси“ ни, яъни ҳокимиятни Рейхстагда кўпчиликни ташкил этган партияларга (СПД, Марказ партияси ва Тараққиёт партияси) ўтказишни ёқлай бошлади.

1918-йил 29-сентабрда Лудендорф тўсатдан Германия ташқи ишлар вазири Пол фон Хинцега Ғарбий фронт ҳар қандай вақтда қулаши бўлиши мумкинлиги ва ўт очишни тўхтатиш тўғрисида кечиктирмасдан музокаралар олиб бориш зарурлиги ҳақида хабар берди. Бироқ, у ўт очишни тўхтатиш ҳақидаги сўров Рейхстаг кўпчилик томонидан рухсат этилган янги ҳукуматдан келиши кераклигини таклиф қилди. Канслер Георг фон Хертлинг ва Кайзер Вилгелм ИИ истеъфога чиққан бўлса-да, рози бўлишди. Октабр ойи бошида кайзер либерал Баден шаҳзодаси Максимилианни иттифоқчилар билан тинчлик музокараларига раҳбарлик қилиш учун канслер этиб тайинлади. Янги ҳукумат таркибига биринчи марта СПДдан вазирлар кирди: Филлип Счаидеманн ва Густав Бауэр. Урушни тўхтатиш ҳақидаги сўров 4-октабрда чиқди. 5-октабрда ҳукумат бу воқеалар ҳақида немис жамоатчилигини хабардор қилди. 28-октабрда конституцияга ҳокимият Рейхстагга ўтказилди[11]. Бу вақтда Рейхстагнинг кўпчилик партиялари, жумладан Эбертнинг СПДси вазиятдан жуда мамнун эди. Энди уларга сулҳ ва тинчлик шартномасини тузиш масаласини ҳал қилиш учун хотиржамлик даври керак эди.

Ноябр инқилоби

30-октабрда Вилгелмшавендаги немис флоти бортида зобитлар ва экипажлар ўртасидаги қарама-қаршилик мамлакатнинг катта қисмига тарқалган инқилобга олиб келадиган воқеалар ғилдирагини ҳаракатга келтиргач, янги немис ҳукуматининг режалари барбод бўлди. Мамлакат анархияга тушиб қолгани фонида 7-ноябрда Эберт бошчилигидаги СПД вазирлар маҳкамасида янада кучлироқ овоз беришни, Пруссия давлати ва ҳукуматига парламентаризмни кенгайтиришни талаб қилди. Император ва унинг тўнғич ўғли валиаҳд шаҳзода Вилгелмнинг тахтдан воз кечиши. Эберт монархияни бошқа ҳукмдор остида сақлаб қолишни маъқул кўрган эди, лекин ўша пайтда шаҳзода Максимилиан фон Баденга шундай деган эди: „Агар кайзер тахтдан воз кечмаса, ижтимоий инқилоб муқаррар. Лекин мен буни хоҳламайман, ҳатто гуноҳ каби ёмон кўраман“[12]. Чап томонда спартакчилар (Берлинда 100 га яқин) ва Инқилобий стюартлар (Револутионäре Облеуте) номи билан танилган Берлиндаги 80-100 га яқин машҳур меҳнат етакчиларидан иборат гуруҳ пойтахтда инқилобга тайёрланишди.

9-ноябрда инқилоб Берлинга етиб борди, чунки йирик компаниялар спартакчилар ва инқилобчи стюардлар томонидан чақирилган, аммо СПД ва асосий касаба уюшмалари томонидан қўллаб-қувватланган умумий иш ташлашга учради. Ишчилар ва аскарлар кенгашлари тузилиб, муҳим бинолар эгалланди. Иш ташлаган омма Берлин марказига юриши биланоқ, инқилобга ўз таъсирини йўқотишдан чўчиган СПД шаҳзода Максимилиан ҳукуматидан истеъфога чиқаётганини эълон қилди.

Шу билан бирга, шаҳзода Максимилиан Белгиянинг Спа шаҳридаги армия штаб-квартирасида бўлган император Вилгелм ИИ ни тахтдан воз кечиш зарурлигига ишонтира олмади. Вилгелм императорлик тожини йўқотиш учун истеъфога чиқди, лекин барибир Пруссия қироли бўлиб қолиши мумкин деб ўйларди. Кейинчалик Вилгелм ҳақиқатдан ҳам тахтдан воз кечганини ва валиаҳд шаҳзода ўз ворислик ҳуқуқидан воз кечишга рози бўлганини эълон қилди. Кўп ўтмай, СПД раҳбарияти етиб келди. Эберт шаҳзода Максимилиандан ҳукуматни унга топширишни сўради. Вазирлар маҳкамасининг қисқа йиғилишидан сўнг канслер истеъфога чиқди ва конституцияга зид ҳаракат билан ўз лавозимини Эбертга топширди ва шу тариқа Фридрих Эберт канслер бўлди. У Германия президенти ва Пруссия вазири, биринчи социалист, сиёсатчи эди. Эберт шаҳзода Максимилиан ҳукуматини асосан ўзгаришсиз қолдирди, лекин Берлин ҳудуди ҳарбий қўмондонлиги учун Пруссия ҳарбий вазири ва СПД ходимларини тайинлади.

Эбертнинг канслер сифатидаги биринчи ҳаракати халқдан хотиржамликни сақлаш, кўчага чиқмаслик ва тинчлик ва тартибни тиклашни сўраб бир қатор эълонлар чиқариш эди. Счеидеманн фурсатдан фойдаланиб Германияни республика деб эълон қилди. Ғазабланган Эберт дарҳол уни қоралади: „Сизнинг республикани эълон қилишга ҳаққингиз йўқ!“ Бу билан у қарорни гарчи бу қарор монархиянинг тикланиши бўлса ҳам сайланган миллий ассамблеяга қолдириш кераклигини назарда тутган эди. Ўша куниёқ Эберт ҳатто шаҳзода Максимилиандан регент сифатида қолишни сўради. Лекин унинг бу сўрови рад этилди.

Фридрих Эберт, ўнгда, канслер Вилгелм Куно билан (1923)

Вилгелм ИИ 9-ноябрда тахтдан воз кечмаганлиги сабабли, 28-ноябрда император тахтдан воз кечиш тўғрисида расман имзо чекмагунча Германия қонуний равишда монархия бўлиб қолди. Аммо Вилгелм армия олий қўмондонлигини Пол фон Ҳинденбург қўлига топшириб 10-ноябр куни эрталаб СССРга жўнаб кетганида мамлакат амалда давлат раҳбарисиз қолди.

Халқ депутатлари Отто Ландсберг, Филипп Счаидеманн, Густав Носке, Фридрих Эберт ва Рудолф Виссел 1918-йил охирида УСПД Кенгашдан чиққанидан кейин.

Ишчилар кенгашларига асосланган социалистик муваққат ҳукумат Эберт бошчилигида Халқ депутатлари кенгаши (тақлид дер Волксбеуфттени) деб номланган ҳокимиятни қўлга олмоқчи эди. Эберт ўзини қийин аҳволга солиб қўйди. У СПДни ҳокимиятга олиб келишга муваффақ бўлди ва энди у ижтимоий ислоҳотларни қонунга киритиш ва ишчилар синфининг аҳволини яхшилаш имкониятига эга эди. Шунга қарамай, инқилоб натижасида у ва унинг партияси ҳокимиятни ўзи нафратланган чап тарафдагилар: Спартакчилар ва мустақиллар билан бўлишишга мажбур бўлди. 9-ноябр куни тушдан кейин у бўлажак ҳукуматга учта вазир номзодини кўрсатишни УСПДдан норозилик билан сўради. 10-ноябрда Эберт бошчилигидаги СПД янги сайланган ишчилар ва аскарлар кенгашларининг кўпчилиги ўз тарафдорлари орасидан келишини таъминлашга муваффақ бўлди. Шу билан бирга, УСПД у билан ишлашга ва янги инқилобий ҳукумат Халқ депутатлари Кенгашида ҳокимиятни бўлишишга рози бўлди. Эберт бирлашган социалистик фронтга интилаётган икки социалистик партия ўртасидаги пактни йиғилган кенгашларга эълон қилди ва ҳар бири СПД ва УСПДдан келган учта аъзонинг тенглигини тасдиқлади. Эберт ва Ҳаасе УСПД учун қўшма раислар бўлди. Ўша куни Эбертга ОҲЛ штаб бошлиғи Вилгелм Гроэнер қўнғироқ қилиб, у билан ҳамкорлик қилишни таклиф қилди. Гроэнернинг сўзларига кўра, у Эбертга баъзи талаблар эвазига ҳарбийларнинг содиқлигини ваъда қилган: болшевизмга қарши кураш, аскарлар ва ишчилар кенгашлари тизимига барҳам бериш, миллий йиғилиш ва қонун ва тартибни тиклаш. Гроэнернинг сўзларига кўра, бу ҳар куни махфий линия орқали телефон суҳбатларини ўз ичига олган мунтазам мулоқотни бошлаб берди. Иккиси ўртасидаги келишувлар Эберт-Гроэнер пакти деб номланди[10][13].

Халқ депутатлари Кенгаши

Ички сиёсатда Эберт бошчилигидаги халқ депутатлари Кенгаши томонидан тезда бир қатор ижтимоий ислоҳотлар амалга оширилди[14]. Жумладан ишсизлик нафақалари, 8 соатлик иш куни, 20 ёшдан ошган ҳар бир киши учун умумий сайлов ҳуқуқи, деҳқон хўжаликларининг ташкил этиш ҳуқуқи ва ишчиларнинг кексалик, касаллик ва ишсизлик нафақалари миқдорини ошириш[15][16].

1918-йил 12-ноябрдаги фармон билан Германия иқтисодиётини „тинчлик шароитига“ мослаштириш мақсадида рейхнинг иқтисодий демобилизация бўйича идораси ташкил этилди[17]. 1918-йил 22-ноябрда Рейх озиқ-овқат идораси томонидан барча қишлоқ хўжалиги бирлашмаларига „деҳқон ва ишчилар кенгашлари“га сайлаш тўғрисидаги низом чиқарилди. 1918-йил 23-ноябрда Иқтисодий демобилизация бўйича Рейх идораси иш кунининг давомийлиги, касаллик варақалари, ҳақ тўланадиган таътиллар ва „Германия иқтисодиётидаги меҳнат муносабатларининг бошқа жиҳатлари“ни тартибга солувчи қоидаларни белгилаб берувчи ўн иккита регламент чиқарилди. Иқтисодий демобилизация идорасининг 1918-йил 9-декабрда қабул қилинган фармони штат ҳукуматлари „коммуналар ва жамоа бирлашмаларидан умумий касбга йўналтириш ва шогирдларни жойлаштириш бўлимларини ташкил этишни талаб қилишлари“ни назарда тутади[18].


1918-йил декабр ойида тиббий суғурта олиш ҳуқуқи учун даромад чегараси 2500 дан 5000 маркага кўтарилди[19]. Ҳатто давлат хизматчилари ва амалдорларига ҳам тааллуқли бўлган эркин йиғилишлар ва уюшмалар ўтказиш ҳуқуқи умумийлаштирилди[20] ва барча сензура бекор қилинди. Гесиндеорднунг (1810-йилда Пруссияда эълон қилинган хизматкор фармони) бекор қилинди ва қишлоқ хўжалиги ишчиларига нисбатан барча камситувчи қонунлар олиб ташланди. 1919-йил 24-январда қабул қилинган Муваққат фармойиш қишлоқ хўжалиги ишчиларига турли ҳуқуқларни берди. Бундан ташқари, меҳнатни муҳофаза қилиш қоидалари (уруш даврида тўхтатилган) тикланди[21] ва матбуот эркинлигини, диний ва сўз эркинлигини белгиловчи, сиёсий маҳкумларга амнистия эълон қилиш тўғрисида бир қатор фармонлар чиқарилди[22]. Касаначиларнинг ҳимояси ҳам яхшиланди ва уй-жой билан таъминлаш миқдори оширилди[23][24].

1918-йил 23-декабрдаги фармонда иш ҳақи шартномалари тартибга солинди, унда ваколатли касаба уюшма органи ва ваколатли иш берувчилар органи ўртасида меҳнатнинг исталган соҳасида тузилган иш ҳақи шартномаси мутлақ кучга эга бўлиши, яъни ҳеч бир иш берувчи бошқа шартнома туза олмаслигини белгилаб берди[25][26] анд ҳоусинг провисион wас инcреасед[27].. Бундан ташқари, барча низоларни ҳал қилиш учун ҳакамлик судлари ташкилоти ташкил этилди. 1919-йил 4-январдаги фармон иш берувчиларни ўзларининг собиқ ишчиларини демобилизация бўйича қайта тиклашга мажбур қилди. Шу билан бирга ишчиларни ўзбошимчалик билан ишдан бўшатишдан ҳимоя қилиш чоралари ишлаб чиқилди. Ўзларига нисбатан адолациз муносабатда бўлган деб ҳисоблаган ишчилар ҳакамлик судига мурожаат қилишлари мумкин эди ва зарурат бўлганда демобилизация органлари „кимни ишдан бўшатиш ва кимни ишда сақлаб қолиш кераклигини аниқлаш ҳуқуқига эга эди“[28]. 1918-йил 29-ноябрда ижтимоий ёрдам олувчиларга овоз бериш ҳуқуқини рад этиш бекор қилинди[29]. 1918-йил декабрдаги ҳукумат декларацияси фермерларга қайтиб келган аскарларни „аввалги иш жойига қайта ишга олиш ва ишсизларни иш билан таъминлаш“ни буюрди[30]. Ўша ойда Жугендпфлеге (ёшлар фаровонлиги)ни қўллаб-қувватловчи муҳим фармон чиқарилди[31]. 1918-йил декабр ойида ҳукумат уруш даврида жорий этилган туғруқ ва туғиш нафақасини вақтинча давом эттиришга рухсат берди. 1919-йил январ ойида чиқарилган фармонда ногирон фахрийларни иш билан таъминлаш мажбурияти мавжуд эди[32][33].

Германия президенти

1919-йил 11-февралда бўлиб ўтган Германиядаги биринчи президентлик сайловларида Эберт Германия Республикасининг вақтинчалик президенти этиб сайланди[34]. У янги конституция кучга киргандан кейин ҳам шу лавозимда қолди ва 1919-йил 21-августда Рейхспрезидент сифатида қасамёд қилди. У Германиянинг биринчи демократик йўл билан сайланган давлат раҳбари бўлди, шунингдек, биринчи социал-демократ, бу лавозимни эгаллаган биринчи пролетар миллатига мансуб шахс эди. 1871-йилдан 1945-йилгача ягона немис рейхининг мавжуд бўлган бутун даврида у, шунингдек, демократияга содиқ бўлган ягона давлат раҳбари эди[35].

Вафоти

Эбертнинг дафн маросими
Гейделбергдаги Эбертнинг қабри
1925-йил Август Ҳуммел томонидан Германиянинг биринчи Президентининг хотира медали, олд томони
Орқа томонда унинг туғилган ва вафот этган саналари кўрсатилган

Эберт 1925-йил феврал ойининг ўрталарида гриппдан қаттиқ касал бўлиб қолди. Кейинги икки ҳафта ичида унинг аҳволи ёмонлашди ва ўша пайтда у ўт пуфаги касаллигининг навбатдаги оғриғидан азоб чекаётган эди[36]. У 23-февралга ўтар кечаси ўткир септик касал бўлиб қолди ва эртаси куни эрта тонгда аппендицит бўлгани учун шошилинч аппендектомияни (Август Биэр амалга оширди) бошдан кечирди. Тўрт кундан кейин у 54 ёшида септик шокдан вафот этди[36][37].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Биографиэ Фриэдрич Эберт (Герман)“. Деуцчес Ҳисторисчес Мусеум. 11-июл 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-май 2013-йил.
  2. ↑ „Биографиэ Фриэдрич Эберт (Герман)“. Баерисче Натионалбиблиотҳек. Қаралди: 2-август 2013-йил.
  3. ↑ Деннис Каванагҳ „Эберт, Фриэдрич“, . А Диcтионарй оф Политиcал Биограпҳй. Охфорд: ОУП, 1998 — 157-бет. Қаралди: 1-сентабр 2013-йил (2021-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  4. ↑ „Фриэдрич Эберт: Лебен 1871–1888 (Герман)“. Стифтунг Реичспрäсидент-Фриэдрич-Эберт-Геденкстäтте. 2016-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-октабр 2016-йил.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Гесчичте ин Гесталтен:1:А-Э (Герман). Фисчер, Франкфурт, 1963 — 335–336-бет. 
  6. ↑ Ҳаренберг Персоненлехикон: Эберт, Фриэдрич. Ҳаренберг Лехикон Верлаг, Дортмунд, 2000 — 274–275-бет. ИСБН 3-611-00893-1. 
  7. ↑ 7,0 7,1 „Фриэдрич Эберт (1871–1925).Вом Арбеитерфüҳрер зум Реичспрäсидентен (Герман)“. Фриэдрич Эберт Стифтунг. 2013-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-июн.
  8. ↑ Чишолм, Ҳугҳ, эд (1922). "Эберт, Фриэдрич". Энcйcлопæдиа Британниcа (12тҳ нашри). Лондон & Неw Ёрк: Тҳе Энcйcлопæдиа Британниcа Cомпанй. 
  9. ↑ Эберҳард Пикарт: Дер деуцче Реичстаг унд дер Аусбруч дес Эрстен Wелткриэгс, ин: Дер Стаат 5, 1966, пп 58 фф
  10. ↑ 10,0 10,1 Ҳаффнер, Себастиан. Диэ деуцче Револутион 1918/19 (Герман). Киндлер, 2002. ИСБН 3-463-40423-0. 
  11. ↑ Стурм, Реинҳард (2011). „Wеимарер Републик, Информатионен зур политисчен Билдунг, Нр. 261 (Герман)“. Информатионен зур Политисчен Билдунг : Изпб. Бонн: Бундесзентрале фüр политисче Билдунг. ИССН 0046-9408. Қаралди: 17-июн 2013-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  12. ↑ „Реичспрäсидент-Фриэдрич-Эберт-Геденкстäтте“. 2011-йил 18-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-сентабр 2014-йил.
  13. ↑ „ҲИСТОРИCАЛ ЭХҲИБИТИОН ПРЕСЕНТЕД БЙ ТҲЕ ГЕРМАН БУНДЕСТАГ“.
  14. ↑ Мcентеэ-Тайлор, C.. А Wеэк ин Май 1940 & тҳе Пенcиллед Мессаге. Cреатеспаcе Индепендент Пуб, 2011 — 330-бет. ИСБН 9781466442931. 
  15. ↑ Фисчер, Р.П.. Сталин анд Герман Cоммунисм. Ҳарвард Университй Пресс, 1948 — 296-бет. ИСБН 9781412835015. 
  16. ↑ Тҳе Кингс Департ: Тҳе Трагедй оф Германй: Версаиллес анд тҳе Герман Револутион бй Ричард М. Wатт
  17. ↑ „(Нр. 6548) Анорднунг üбер диэ Регелунг дер Арбеицзеит геwербличер Арбеитер. Вом 23. Новембер 1918“ (7-апрел 2006-йил). Қаралди: 26-сентабр 2014-йил.
  18. ↑ Куcзйнски, Р.Р.. Постwар Лабор Cондитионс ин Германй: Марч, 1925. У.С. Говернмент Принтинг Оффиcе, 1925 — 185-бет. 
  19. ↑ „Тҳе И.Л.О. Еарбоок 1931“. Интернатионал Лабоур Оффиcе (1931). Қаралди: 4-феврал 2019-йил.
  20. ↑ ; Верагҳтерт, К.; Wиддершовен, Б.Тwо Cентуриэс оф Солидаритй: Герман, Белгиан, анд Дутч Соcиал Ҳеалтҳ Cаре Инсуранcе 1770–2008. Аксант, 2009 — 126-бет. ИСБН 9789052603445. 
  21. ↑ „Тҳе И.Л.О. Еарбоок 1931“. Интернатионал Лабоур Оффиcе (1931). Қаралди: 4-феврал 2019-йил.
  22. ↑ „Фулл техт оф "Течниcал сурвей оф агриcултурал қуэстионс. Ҳоурс оф wорк, унемплоймент, протеcтион оф wомен анд чилдрен, течниcал агриcултурал эдуcатион, ливинг-ин cондитионс, ригҳц оф ассоcиатион анд cомбинатион, соcиал инсуранcе"“. Қаралди: 26-сентабр 2014-йил.
  23. ↑ Ҳолборн, Ҳ.. А Ҳисторй оф Модерн Германй: 1840–1945. Принcетон Университй Пресс, 1982 — 519-бет. ИСБН 9780691007977. 
  24. ↑ Wеитз, Э.Д.. Wеимар Германй: Промисе анд Трагедй. Принcетон Университй Пресс, 2013. ИСБН 9781400847365. 
  25. ↑ „де/паге/68/эпочен-абсчнитт/12/эпочен“. ин-диэ-зукунфт-гедачт.де. 2015-йил 19-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-сентабр 2014-йил.
  26. ↑ Мича Ҳоффманн. „Деуцче Созиалгесчичте: Арбеицwелт 1750 – 1950“. счултрефф.де. Қаралди: 26-сентабр 2014-йил.
  27. ↑ АҚА Ҳисторй: Тҳе Девелопмент оф Германй, 1871-1925 бй Саллй Wаллер
  28. ↑ Артҳур Росенберг. „А Ҳисторй оф тҳе Герман Републиc бй Артҳур Росенберг 1936“. мархисц.орг. Қаралди: 26-сентабр 2014-йил.
  29. ↑ Столлеис, М.. Ҳисторй оф Соcиал Лаw ин Германй. Спрингер Берлин Ҳеиделберг, 2013 — 96-бет. ИСБН 9783642384547. Қаралди: 26-январ 2017-йил. 
  30. ↑ Диcкинсон, Э.Р.. Тҳе Политиcс оф Герман Чилд Wелфаре фром тҳе Эмпире то тҳе Федерал Републиc. Ҳарвард Университй Пресс, 1996 — 150-бет. ИСБН 9780674688629. Қаралди: 26-январ 2017-йил. 
  31. ↑ Усборне, C.. Тҳе Политиcс оф тҳе Бодй ин Wеимар Германй: Wомен'с Репродуcтиве Ригҳц анд Дутиэс. Палграве Маcмиллан УК, 1992 — 46-бет. ИСБН 9781349122448. Қаралди: 26-январ 2017-йил. 
  32. ↑ Маастричц Эуропеэс Институут воор Транснатионаал Речцwетенсчаппелижк Ондерзоэк (1994). „Маастричт Жоурнал оф Эуропеан анд Cомпаративе Лаw“. Маастричт Жоурнал оф Эуропеан анд Cомпаративе Лаw Мж. 1-жилд. Маклу. ИССН 1023-263Х. Қаралди: 26-январ 2017-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  33. ↑ Кован, А.С.. Тҳе Реичс-Ландбунд анд тҳе Ресургенcе оф Германй'с Аграриан Cонсервативес, 1919–1923. Университй оф Cалифорниа, Беркелей, 1972. Қаралди: 26-январ 2017-йил. 
  34. ↑ Колб, Эберҳард. Тҳе Wеимар Републиc. Псйчологй Пресс, 2005 — 226-бет. ИСБН 978-0-415-34441-8. Қаралди: 10-феврал 2012-йил. 
  35. ↑ Wиллиам Ширер, Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Тҳирд Реич (Тоучстоне Эдитион) (Неw Ёрк: Симон & Счустер, 1990)
  36. ↑ 36,0 36,1 „Герман пресидент ҳас аппендиcитис“. Элленсбург, Wашингтон: Элленсбург Даилй Реcорд. Ассоcиатед Пресс (24-феврал 1925-йил), с. 2. Қаралди: 9-июн 2012-йил.
  37. ↑ Кершаw, И. Ҳитлер, 1889–1936: Ҳубрис. Неw Ёрк: W. W. Нортон & Cомпанй, 1998 — 267-бет. ИСБН 0393320359. 

Адабиётлар

  • Wолфганг Абендротҳ: „Фриэдрич Эберт“. Ин: Wилҳелм вон Стернбург: Диэ деуцчен Канзлер. Вон Бисмарcк бис Коҳл. Ауфбау-Тасченбуч-Верлаг, Берлин 1998, ИСБН 3-7466-8032-8, пп. 145-159.
  • Фриэдрич Эберт. Сеин Лебен, сеин Wерк, сеине Зеит. Беглеитбанд зур стäндиген Аусстеллунг ин дер Реичспрäсидент-Фриэдрич-Эберт-Геденкстäтте, эдитед бй Wалтер Мüҳлҳаусен. Кеҳрер Верлаг, Ҳеиделберг 1999, ИСБН 3-933257-03-4.
  • Кöҳлер, Ҳеннинг: Деуцчланд ауф дем Wег зу сич селбст. Эине Жаҳрҳундертгесчичте. Ҳоҳенҳеим Верлаг, Стуттгарт/Леипзиг 2002, ИСБН 3-89850-057-8.
  • Эберҳард Колб (эд.): Фриэдрич Эберт алс Реичспрäсидент — Амцфüҳрунг унд Амцверстäнднис. Олденбоург Wиссенсчафцверлаг, Мüнчен 1997, ИСБН 3-486-56107-3[1]. Cонтаининг:
    • Ричтер, Лудwиг: Дер Реичспрäсидент бестиммт диэ Политик унд дер Реичсканзлер деcкт сиэ: Фриэдрич Эберт унд диэ Билдунг дер Wеимарер Коалитион.
    • Мüҳлҳаусен, Wалтер: Дас Бüро дес Реичспрäсидентен ин дер политисчен Аусеинандерсетзунг.
    • Колб, Эберҳард: Вом „ворлäуфиген“ зум дефинитивен Реичспрäсидентен. Диэ Аусеинандерсетзунг ум диэ „Волксwаҳл“ дес Реичспрäсидентен 1919-1922.
    • Браун, Бернд: Интегратион крафт Репрäсентатион — Дер Реичспрäсидент ин ден Лäндерн.
    • Ҳüртен, Ҳеинз: Реичспрäсидент унд Wеҳрполитик. Зур Прахис дер Персоналауслесе.
    • Ричтер, Лудwиг: Дас прäсидиале Нотверорднунгсречт ин ден эрстен Жаҳрен дер Wеимарер Републик. Фриэдрич Эберт унд диэ Анwендунг дес Артикелс 48 дер Wеимарер Реичсверфассунг.
    • Мüҳлҳаусен, Wалтер: Реичспрäсидент унд Созиалдемократиэ: Фриэдрич Эберт унд сеине Партеи 1919-1925.
  • Георг Котоwски (1959). „Фриэдрич Эберт“. Неуэ Деуцче Биограпҳиэ (немисча). 4-жилд. Берлин: Дунcкер & Ҳумблот. 254–256-бет{{cитатион}}: CС1 маинт: посцcрипт (). (фулл техт онлине).
  • Мüҳлҳаусен, Wалтер:Фриэдрич Эберт 1871-1925. Реичспрäсидент дер Wеимарер Републик. Диэтз, Бонн 2006, ИСБН 3-8012-4164-5. (Резенсион вон Мичаэл Эпкенҳанс (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-02-14 санасида архивланган) Ин: Диэ Зеит. 1 Фебруарй 2007)
  • Мüҳлҳаусен, Wалтер: Диэ Републик ин Трауэр. Дер Тод дес эрстен Реичспрäсидентен Фриэдрич Эберт. Стифтунг Реичспрäсидент-Фриэдрич-Эберт-Геденкстäтте, Ҳеиделберг 2005, ИСБН 3-928880-28-4.

Ҳаволалар

  1. ↑ Колб, Э.. Фриэдрич Эберт алс Реичспрäсидент: Амцфüҳрунг унд Амцверстäнднис. де Груйтер, 1997 — 307-бет. ИСБН 9783486561074. Қаралди: 26-январ 2017-йил.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi