Frontend va backend sahifasining manbasini koʻrish

# Dasturiy taʼminot muhandisligida '''frontend''' va '''backend''' yoki '''back-end''' deb ataladi. Ushbu atamalar [[dasturiy taʼminot]]ning taqdimot qatlami (''frontend'') va maʼlumotlarga kirish qatlami (''backend'') oʻrtasidagi farqlarni ajratishni anglatadigan [[Apparat ta’minoti|apparat]]. [[Mijoz — server (kompyuter yoki tarmoq arxitekturasi)|Server modelida]] [[Mijoz (informatika)|tashqi koʻrinish]] odatda frontend hisoblanadi va [[Server|frontendning]] oʻzida baʼzi [[taqdimot ishlari]] amalga oshirilgan boʻlsa ham, backend hisoblanadi.<syntaxhighlight lang="dart">
void main () {
    int wik = 100;
    inr wik1 = 99;
    print("$wik+$wik1");
}
</syntaxhighlight>

* Kirish

Dasturiy taʼminot tizimida apparat va foydalanuvchi oʻrtasida koʻplab maʼlumotlar boʻlishi mumkin. ''Old qismi'' mavhum boʻlib, foydalanuvchilarga qulay [[interfeys]]ni taʼminlaydi. O''rqa tomon'' esa odatda maʼlumotlarni saqlash va [[biznes mantigʻini]] boshqaradi.

[[Elektr aloqa|Telekommunikatsiyada]] ''old tomonni'' qurilma yoki xizmat deb hisoblansa, ''orqa tomon'' esa xizmat koʻrsatadigan [[Infratuzilma|infratuzilmadir.]]

Asosiy qoida shundaki, old tomondagi (yoki „frontend“) [[kod]] foydalanuvchi tomonidan boshqariladigan har qanday [[Komponentlar|komponentni]] oʻz ichiga oladi. Server tomonidagi (yoki „backend“) kod odatda [[server]]da joylashgan boʻlib, koʻpincha foydalanuvchidan jismoniy jihatdan uzoqroq boʻladi.

== Dasturiy taʼminot taʼriflari ==
[[File:Shopware 4 – Backend mit Fenstern.png|thumb|250px]]

= Kontentni boshqarish sistemalarida ''frontend'' va ''backend'' atamalari mos ravishda CMS va maʼmuriy koʻrinishlarning foydalanuvchiga koʻringan qismlariga ishora qilishi mumkin<ref>{{Veb manbasi|url=https://letsgodojo.com/front-end-vs-back-end/|sarlavha=Front End vs Back End of Your Website: Everything You Need to Know|ish=DOJO Creative|sana=7 February 2020|qaralgan sana=31 August 2022}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://joomlatuts.net/joomla-2-5/87-how-backend-model-view-controller-mvc-works-in-joomla/98-difference-between-frontend-and-backend-mvc|sarlavha=Difference Between Frontend and Backend MVC – Joomlatuts|muallif=Thapliyal|ism=Vimal|ish=joomlatuts.net|qaralgan sana=30 December 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20161230230237/http://joomlatuts.net/joomla-2-5/87-how-backend-model-view-controller-mvc-works-in-joomla/98-difference-between-frontend-and-backend-mvc|arxivsana=30 December 2016}}</ref>. =
Nutq sintezida frontend qism sintez tizimining kiritilgan maʼlumotni ramziy [[Fonetika|fonetik]] tasvirga aylantiradigan qismi, orqa tomon yaʼni backend qism esa ramziy fonetik tasvirni haqiqiy tovushlarga aylantiradigan qismi hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://research.cs.tamu.edu/prism/lectures/sp/l18.pdf|sarlavha=L18: Speech synthesis (backend)|muallif=Gutierrez--Osuna|ism=Ricardo|ish=tamu.edu|nashriyot=Texas A&M University|qaralgan sana=29 December 2016|arxivsana=2019-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190214183352/http://research.cs.tamu.edu/prism/lectures/sp/l18.pdf}}</ref>.

Asosiy kompyuterning quyi tizimlarida [[grafik fayl]] boshqaruvchisi kompyuterning fayl tizimining old tomoni hisoblanib, [[Ishlatuv tizimi|operatsion tizim]] bilan koʻrinib turgan qismi hisoblanadi. Frontend foydalanuvchiga yuzma-yuz koʻrinib turib, backend esa javoban operatsion tizim dasturlarini ishga tushiradi.

[[Kompilyator]]larda frontend qism manba qismini oraliq koʻrinishgacha tarjima qiladi va backend qism kompyuter tilida kod ishlab chiqarish uchun oraliq qism bilan ishlaydi. Backend asosan tezroq ishlaydigan kod ishlab chiqarish uchun [[Optimallashtirish|optimallashtiradi]]. Frontend va backendning farqi manba kodi bilan ishlaydigan tahlil qiluvchi boʻlimni va kodni yaratadigan va optimallashtiradigan backend qismni ajratishi mumkin. [[GCC]] kabi boshqa dizaynlar bir nechta frontendlar (turli [[Dasturlash tili|manba tillarini]] tahlil qilish) yoki backendlar (turli maqsadli [[protsessor]]lar uchun kod yaratish) oʻrtasidagi xizmatlarni taklif qiladi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.personal.kent.edu/~rmuhamma/Compilers/MyCompiler/phase.htm|sarlavha=Operating Systems Notes|muallif=Bin Muhammad|ism=Rashid|ish=www.personal.kent.edu|nashriyot=Kent State University|qaralgan sana=30 December 2016|arxivsana=2018-08-31|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180831090618/http://personal.kent.edu/~rmuhamma/Compilers/MyCompiler/phase.htm}}</ref>.

=== Misol sifatida veb-ishlab chiqish ===
Ikkalasining oʻrtasidagi farqni tushunishning boshqa bir yoʻli frontend va backend dasturiy taʼminot ishlab chiqaruvchisiga kerak boʻlgan bilimlarni tushunishdir. Quyidagi roʻyxat misol sifatida veb-ishlab chiqishga qaratilgan:

==== Ikkalasi ham ====

* [[Git]], [[Mercurial]] yoki [[Subversiya]] kabi versiyalarni boshqarish vositalari
* [[FTP]] yoki [[rsync]] kabi [[fayllarni uzatish vositalari]] va protokollari

==== Frontend diqqat markazida quyidagilarni oʻz ichiga oladi: ====

* [[HTML]], [[CSS]], [[JavaScript]] kabi [[Veb Dasturlash|veb dasturlash]] tillari hamda [[Sass]] yoki [[Query]] kabi tillarda koʻp ishlatiladigan yordamchi kutubxonalar
* [[Asinxron raqamli mashina|Asinxron]] soʻrovlarni qaytadan ishlash va [[AJAX]]
* Bir sahifali ilovalar ([[React va uning afzalliklari|React]], [[Angular]] yoki [[Vue.js]] kabi ramkalar bilan)
* Veb ishlashi (eng katta mazmunli boʻyoq, interaktiv vaqt, 60 [[FPS]] animatsiyalar va oʻzaro taʼsirlar, xotiradan foydalanish va hokazo)
* [[Responsiv veb-dizayn]]
* [[Brauzerlar]] oʻrtasidagi muvofiqlikdagi muammolar va vaqtinchalik yechimlar
* Boshsiz brauzer bilan oxirigacha sinov
* [[Webpack]] va [[Gulp.js]] kabi vositalar yordamida [[JavaScript]] fayllarini o‘zgartirish va to‘plash, tasvir o‘lchamlarini va boshqa jarayonlarni oʻzgartirish uchun avtomatlashtirishni yaratish
* [[SEO|Qidiruv tizimini optimallashtirish]]
* Foydalanish imkoniyati bilan bogʻliq muammolar
* [[GIMP]] yoki [[Adobe Photoshop|Photoshop]] kabi tasvirlarni tahrirlash vositalaridan asosiy foydalanish
* [[Foydalanuvchi interfeysi imtiyozlari izolyatsiyasi|Foydalanuvchi interfeysi]]

==== Backend fokuslangan koʻrinishlari ====

* [[PHP]], [[Python]], [[Ruby]], Perl, [[Node.js]] kabi [[Skript|skript tillari]] yoki [[C Sharp|C#]], [[Java]] yoki [[Go (dasturlash tili)|Go]] kabi kompilyatsiya tillari
* Foydalanilayotgan til uchun avtomatlashtirilgan sinov ramkalari
* [[Application Data Access|Ilova maʼlumotlariga kirish]]
* [[Application Business Logic|Ilova biznes mantiq]]
* [[Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi|Maʼlumotlar bazasini boshqarish]]
* [[Masshtablilik]]
* Yuqori mavjudligi
* Xavfsizlik muammolari, [[autentifikatsiya]] va [[avtorizatsiya]]
* [[Dasturiy taʼminot arxitekturasi]]
* Maʼlumotlarni oʻzgartirish
* [[Zaxiralash usullari]] va [[dasturiy taʼminot]]

Ikkala pozitsiya ham bitta mahsulot ustida ishlashiga qaramay, juda aniq koʻnikmalarga ega hisoblanadi.

=== API ===
Frontend [[API]] orqali backend qism bilan bogʻlanadi. Veb va mobil frontendlarda API odatda [[HTTPS|HTTP]] soʻrovi javobiga asoslanadi. API baʼzan „<nowiki/>[[Backend for Frontend]]<nowiki/>“ (BFF) uslubidan foydalangan holda ishlab chiqilgan boʻlib, u frontend qismda oʻzgartirish kiritishni osonlashtirish uchun xizmat qiladi<ref>{{Veb manbasi|muallif=Wickramarachchi|ism=Viduni|sarlavha=The BFF Pattern (Backend for Frontend): An Introduction|ish=Bits and pieces|sana=24 February 2021|url=https://blog.bitsrc.io/bff-pattern-backend-for-frontend-an-introduction-e4fa965128bf|qaralgan sana=13 November 2021|arxivsana=2024-03-27|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240327144654/https://blog.bitsrc.io/bff-pattern-backend-for-frontend-an-introduction-e4fa965128bf?gi=f6e22c3d720c}}</ref>.

== Uskuna taʼriflari ==
[[Kompyuter tarmogʻi|Tarmoqli hisoblashda]] ''frontend qism'' tarmoq trafigini optimallashtiradigan yoki himoya qiladigan har qanday uskunaga murojaat qilishi mumkin<ref>{{Veb manbasi|url=http://cacm.acm.org/magazines/2009/6/28494-network-front-end-processors-yet-again/fulltext|sarlavha=Network Front-End Processors, Yet Again {{!}} June 2009 {{!}} Communications of the ACM|muallif=OʻDell|ism=Mike|ish=cacm.acm.org|qaralgan sana=2016-12-30}}</ref>. U tarmoqning koʻrinib turgan old tomonida yoki chegarasida joylashgani uchun [[DoS hujum|dasturning frontend apparati]] deb ataladi. Tarmoq trafigida tarmoqqa kirishdan oldin [[front-end apparat]] orqali oʻtadi.

Protsessor dizaynida ''frontend dizayni'' [[Verilog]] kabi apparat taʼrifi tilida kontaktlarning eskirishiga olib keladigan harakatlarining boshlangʻich tavsifi boʻlardi, [[Backend dizay|''backend dizayni'']] esa bu xatti-harakatni matritsadagi jismoniy [[tranzistor]]lar bilan taqqoslash jarayoni hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://techdocs.altium.com/display/ADOH/Front-End+Design|sarlavha=Front-End Design {{!}} Online Documentation for Altium Products|ish=techdocs.altium.com|qaralgan sana=2016-12-30}}</ref>.

== Yana qarang ==
{{Columns-list|* [[Front-end web development]]
* [[Client–server model]]
* [[Out-of-box experience]]
* [[Modular programming]]
* [[Observer pattern]]
* [[Publish–subscribe pattern]]
* [[Pull technology]]
* [[Push technology]]
* [[Remote procedure call]]
* [[Application program interface]] (API)}}

== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}

{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}