Futbol

Футбол

Футбол матчи, ҳужумчи тўпни дарвоза томон тепмоқчи.
Энг юқори бошқарувчи ташкилот	ФИФА
Бошқа ном(лар)и	соккер, фоотбалл
Қачондан бери	Англия, ХИХ асрдан
Характеристикалари
Контакт	Ҳа
Жамоа аъзолари	11
Аралаш жинс	Ҳа, алоҳида мусобақалар
Туркум	Тўпли спорт, жамоа спорти
Анжом	Футбол тўпи
Ўйналадиган жой	Футбол майдони, стадион
Олимпик ўйин	Ҳа, 1936-йилдан
Паралимпик ўйин	Ҳа
Минтақа	Бутун дунё

Футбол (инглизча: фоотбалл; фоот — „оёқ“, балл — „тўп“) — спорт ўйини. Ўйиндан мақсад — тўпни рақиб дарвозасига киритиш. Бунга ҳар бир жамоадаги дарвозабон халақит беришга интилади, унга ўз дарвозаси яқинидаги жарима майдончаси ичида тўпга қўл билан тегиниш рухсат этилган. Бошқа барча ўйинчиларга, шунингдек ўз жарима майдончасидан ташқарига чиққан дарвозабонга ҳам бундай ҳуқуқ берилмаган.

Тўп учун курашда чалиб йиқитиш, рақибга зарба бериш каби куч ишлатишлар тақиқланади. Агар ўйинчи тўпга қўлидан ташқари танасининг исталган бошқа ери (одатда оёғи) билан исталган вақтда зарба бера оладиган ҳолатда бўлса, ўйинчи тўпни эгаллади, деб ҳисобланади. Одатда футбол тўгри тўртбурчак шаклидаги майдонда ўйналади. Ҳар бир жамоа 11 футболчидан (10 та ўйинчи ва битта дарвозабон) ташкил этилади. Алоҳида бир футбол ўйини матч, деб аталиб, ҳар бири 45 дақиқа давом этувчи таймлардан иборат бўлади. Биринчи ва иккинчи таймлар орасида жамоалар ўрин алмашишади.

Бундан ташқари шундай футбол турлари борки, улардаги ўйинчилар сони камроқ бўлиши мумкин, жумладан , пляж футболи (қумда ўйналади), мини-футбол (махсус қопламали залда ўйналади), маҳалла футболи (ҳар қандай майдонда ҳар қанча ўйинчилар билан ўйналади).

Дарвозалар ҳажми майдон ҳажмига мутаносиб бўлади.

Футбол икки дарвоза (7,32 х 2,44 м) ли махсус майдон (90—120 х 45—90)да тўп билан жамоа бўлиб ўйналади. Футбол тўпининг оғирлиги 410—450 г, айлана диаметрининг узунлиги 68—70 см, ўйиннинг асосий вақти 90 дақиқа (45 дақиқадан 2 бўлим, 12—15 дақиқа танаффус).

Футболга ўхшаш ўйинлар милоддан аввалги Миср ва Шарқ мамлакатларида маълум бўлган, кейин Европага ўтган. 1848-йилда Буюк Британиядаги Cамбридге университети ўқитувчилари футболнинг дастлабки замонавий қоидаларини ишлаб чиқишган. 1857-йилда шу мамлакатдаги Шеффилд шаҳрида илк футбол клуби ташкил этилган. 1863-йилда Англия футбол уюшмаси тузилиб, футбол қоидалари тасдиқланган. ХИХ асрнинг охири — ХХ асрнинг бошларида Европа ва Жанубий Америка давлатларида ҳам футбол уюшмалари ташкил килинди. 1896-йил футбол олимпиада ўйинлари дастурига киритилди. 1904-йилда халқаро футбол федерацияси — ФИФА тузилди. Футбол Бразилия, Германия, Италия, Аргентина, Буюк Британия каби давлатларда кенг ривожланган.

Ўзбекистонда ХХ аср бошларидан замонавий футбол қоидалари асосида ўйинлар ўтказилган. 1912-йилда Қўқонда биринчи футбол жамоаси тузилди. Кейинроқ Фарғона, Самарқанд, Тошкент, Андижон, Наманган шаҳарларида ҳам футбол жамоалари пайдо бўлди. ХХ асрнинг 20-йилларидан мамлакатимизда турли тоифадаги мусобақалар (1937-йилдан Ўзбекистон биринчилиги) мунтазам равишда ўтказила бошланди. 1956-йилда Тошкентда "Пахтакор" жамоасининг ташкил этилиши ва шу номдаги стадион қурилиши республикада футболнинг ривожланишига туртки бўлди. ХХ асрнинг 80-йилларидан Ўзбекистонда футболчиларнинг янги авлодини тарбиялашга киришилди.

1959-йилда ташкил этилган Ўзбекистон футбол федерацияси 1992-йилда (кейин 2001-йилда) қайта рўйхатдан ўтди. 1992-йилдан футбол бўйича Ўзбекистон миллий чемпионати ва кубоги, турли тоифадаги мусобақалар ўтказиб келиняпти, футбол жамоаларининг халқаро учрашувларда иштирок этиши таъминланаяпти. Вазирлар Маҳкамасининг „Ўзбекистон Республикасида футболни янада ривожлантириш тадбирлари тўғрисида“ (1993-йил 18-март) ҳамда „Ўзбекистонда футболни ривожлантиришнинг ташкилий асослари ва принсипларини тубдан такомиллаштириш чоратадбирлари тўғрисида“ (1996-йил 17-январ)ги қарорлари футболдаги ютуқларга замин яратди. Фарғонанинг "Нефтчи" клуби МДҲ кубогининг финалига чиқди (1994), „Пахтакор“ клуби Осиё чемпионлар лигаси ярим финалида ўйнади (2003, 2004), мамлакат ёшлар терма жамоаси жаҳон чемпионати финал босқичида қатнашди (2003), Ўзбекистон миллий терма жамоаси Осиё ўйинлари (1994) ва АфрикаОсиё ўйинлари (2003) ғолиби бўлди. Ҳозирги кунда Ўзбекистонда 36 та (олий ва биринчи лигада) профессионал клуб бор (2004). Иккинчи лигада 196 та жамоа шундай мақомга эришиш учун мамлакат биринчилигида қатнашяпти. Футбол клублари қошида 18 та футбол интернат мактаблари, коллежлари фаолият кўрсатяпти, уларда 2 000 дан зиёд ўқувчи шуғулланади. Шунингдек, футболга ихтисослашган болалар-ўсмирлар спорт мактаблари иши яхшиланди. Футбол универсиада, „Баркамол авлод“ ва „Умид ниҳоллари“ мусобақалари дастурларидан ўрин олган. Болалар-ўсмирлар ўртасида республикада ўтказиладиган „Футбол ғунчаси“ мусобақаларида 692 жамоада 13 840, „Футболимиз келажаги“ мусобақаларида 15035 жамоада 300 700 ўйинчи иштирок этди (2004). Аёллар ўртасида ўтказилаётган Ўзбекистон чемпионати ва кубоги мусобақаларида Андижоннинг „Андижанка“, Наманганнинг „Гулбаҳор“, Қаршининг „Севинч“ жамоалари етакчилик қилиб келади. Фахрий футболчилар ўртасида ҳам мунтазам равишда мусобақалар уюштирилади. Жисмоний қобилияти чекланган футболчилар ўртасида Тошкентнинг „Матонат“ жамоаси (ҳозирги „Байналмилал“) жаҳон кубогини қўлга киритган (1991). Ҳозирги кунда республикада 362 та стадион, 7 113 та футбол майдони мавжуд, 460 658 киши (улардан 4 642 нафари аёллар) футбол билан шуғулланади, 1916 нафар мураббий фаолият кўрсатади (2004). „Ўзбекистон футболи“ (Тошкент), „Футболекспресс“ (Андижон), „Аср футболи“ (Наманган), „Интер футбол“ (Косонсой), „Бокс плюс футбол“ (Тошкент) каби ихтисослашган газеталар чиқиб турибди. С. Арутюнов, Е. Валицкий, А. Келлер, М. Акбаров, Р. Акрамов, Ю. Саркисян, М. Раҳимов каби мураббийларнинг ўзбек футболи равнақида хизмати катта. И. Тошмуҳамедов, А. Имомхўжаев, Б. Белозёров, Н. Ризаметов, Б. Ҳайдаров сингари тажрибали ҳакамлар ишини давом эттираётган Р. Эрматов ва И. Куцилло расмий нуфузли халқаро мусобақаларни бошқаришди. Бу мусобақалар 1900 йиллар давомида ўтказилиб келмоқда.

Адабиётлар

• Ўзбекистон миллий энсиклопедияси. Биринчи жилд. Тошкент, 2000.
• Планета футбола, Москва, 2002.
• Сафаров В. А., Матч длиною в 40 лет, Тошкент, 1996.
• Имомхўжаев А., Футбол — қувончим, дардим, фахрим, Тошкент, 1996.
• Правила игри в футбол, Тошкент, 2002.

Ҳаволалар

• Фéдéратион Интернатионале де Фоотбалл Ассоcиатион (ФИФА) (инглизча, арабча, франсузча, олмонча ва испанча)
• Футбол Энcйcлопæдиа Британниcада
• Футбол Cурлиэ каталогида