Galileo Galilei

Галилео Галилей
Таваллуди	1564 йил, 15-феврал
Вафоти	1642 йил, 8-январ
Фуқаролиги	Флоренсия Герсоглиги ва Тоскана Буюк Герсоглиги
Соҳаси	физик, файласуф, астроном
Таълими	ЭТҲ Зüрич

Галилео Галилей (италянча: Галилео Галилеи, 15-феврал 1564 – 8-январ 1642) – ўз даврининг илмига катта таъсир кўрсатган италян файласуфи, физик ва астроном. Галилей асосан ўзининг планеталар ва юлдузлар соҳасидаги изланишлари, дунёнинг гелиомарказли тизимини фаол қўллаши ва механика бўйича тажрибалари билан машҳур.

Ҳаёти

Галилей Галилео (1564.15-феврал, Пиза-1642.1-январ, Арчетри, Флоренсия яқинида) – италян физиги, астрономи ва механиги; аниқ табиацҳунослик асосчиларидан бири. Галилей аслзодалар оиласида дунёга келган. Отасининг ундови билан Пиза университетига кириб (1581), тиббиётни ўргана бошлаган. Бу ерда Аристотел физикаси билан танишган, Евклид ва Архимед математикасини ўрганган. Геометрия ва механикага қизиқиб кетгач, Галилей тиббиётдан воз кечиб, 4 йил мобайнида математикани ўрганган ва ихчамгина „Кичик тарозулар“ асарини ёзган (1586; 1655-йил нашр қилинган). Бу асари уни италян математиклари орасида машҳур қилган. Галилей механика билан астойдил шуғулланган. Кейинчалик инерсия қонунини кашф этган, кучларни қўшиш қоидасини ифодалаб берган, кўчирма ҳаракат тезлиги доимий бўлган чоғдаги нисбийлик принсипини яратган, механик ҳаракатнинг асосий курсаткичларини миқдорий жиҳатдан аниқлаган. Жисмнинг қия текисликдаги ҳаракати, маълум бурчак остида отилган жисмнинг ҳаракати, эркин тушиш ҳақидаги қонунларни дастлаб Галилей кашф этган, ҳаракатнинг сақланиши тўғрисидаги муҳим фикрга тегишли тушунчаларни киритган. Галилей – Нютон механикаси илмнинг муҳим тармоғига айланди. Галиле олам тузилишини тушунтиришда Николай Коперник йўлидан борди. Ўзи ясаган (32 марта катта қилиб ко'рсатадиган) телескоп ёрдамида Ой сиртининг нотекислигини, Венера фазасининг Узгаришини, Қуёш доғларини, Юпитернинг 4 та юлдошини кашф қилди ва Қуёшнинг уз ўқи атрофида айланишини исботлади. Галилейнинг бу ишлари „Юлдуз хабарчиси“ (1610—1611) асарида баён қилинган. „Олам тузилишининг икки асосий системаси ҳақида диалог“ (1632) асарида гелиоцентрик систематлт тўғрилигига асосли далиллар келтирган. Абу Райҳон Беруний каби Галиле ҳам Аристотелнинг „енгиллик кучи“ тушунчасига қарши чиқиб, фақат оғирлик кучини тан олди. У табиий ҳодисаларни тажриба ва математик фикрлаш асосида тушунтиришга ҳаракат қилган.

Галиле дунёқараши – механистик материализм. У оламдаги барча ҳодисалар моддий асосга эга бўлиб, механика қонунларига бўисунади, деб тушунган, схоластиката қарши чиққан. Механистик материализмнинг барча нуқсонлари Г. дунёқарашига ҳам тааллуқли. Галиле ўз замонасининг иғлор гояли кишиларидан бўлган.

Галилейнинг истеъдоди фан соҳалари билан чекланиб қолмайди: у мусиқачи, рассом, санъат шинавандаси, адабиёцҳунос ҳам бўлган. Унинг илмий рисолалари равон ва оддий тилда ёзилганлиги учун уларни ҳам бадиий адабиёт жумласига қўшиш мумкин. У лотин тилини мукаммал эгаллаган. Н. Коперникнинг гелиоцентризмини қатъий ёқлагани учун Г. 1633-йилда католик черков томонидан инквизиция судига берилган, натижада Н. Коперник таълимотидан воз кечишга мажбур бўлган ва 1633-йил 22-июнда черковда таз чукиб тавба қилган; унга Ер ҳаракати тўғрисида гапириш ва асарларини нашр қилиш тақиқлаб қўйилган. Галилей умрининг охиригача „инквизиция асири“ ҳисобланган. Галилей 1637-йилда кўр бўлиб қолган. Асрлар ўтиб хақикат қарор топди: 1992-йилда Рим папаси Иоанн Павел 2 инквизиция суди карорини нотўғри деб топди ва Галилейни оқлади.

Илк йиллар

Галилей 1564-йили Италиянинг Пиза шаҳрида таваллуд топди. 18 ёшида у отасининг ҳоҳиши билан тиббиётни ўрганиш учун Пиза университетига ўқишга киради. Университетда ўқиётган пайтда Галилей математика ва физика билан қизиқа бошлайди. Оз ўтмай у молиявий сабабларга кўра университетни тарк этишга мажбур бўлади ва меҳаникани мустақил ўргана бошлайди. 1589-йили Галилей Пиза университетига таклифга биноан қайтиб келади ва математикадан дарс бера бошлайди. Кейинчалик у Падуан университетига ўтади, у ерда геометрия, меҳаника ва астрономиядан дарс беради. Ўша пайтда у илмий ихтиролар қила бошлайди.

Илмий ютуқлар

Механика

Падуан университетида бўлган вақтида Галилей инерсия ва жисмларнинг эркин тушишини ўрганди. У эркин тушишнинг тезланиши тананинг массасига боғлиқ эмаслигини аниқлайди, бу билан у Арасту вақтидан бери ҳукм сурган „тушиш тезлиги“ тана оғирлигига пропорсионал деган назарияга чек қўяди. Галилей Пиза минорасининг тепасида туриб, ҳар хил массали жисмларни пастга отиб, уларнинг тушишини ифодалаган, деган афсона мавжуд. Бўлиши мумкинки, Галилей бундай тажрибани бажарган, аммо машҳур Пизадаги минорага бунинг алоқаси йўқ.

Галилей классик меҳаникадаги нисбийлик присипининг асосчиларидан биридир. Кейинчалик бу принсип унинг номи билан аталади. Галилей қайд этадики, бир хил бошланғич шароитларда исталган меҳаник жараён изоляцияланган тизимда бир хил кечади.

1593-йили Галилей „Меҳаника“ номли китобни нашр этади, у ерда ўзининг изланишларини баён этади.

Астрономия

1609-йили Галилей мустақил равишда ўзининг биринчи телескопини ясайди. У қавариқ обективли ва ботиқ окулярли бўлади. Труба таҳминан уч карра катталаштирарди. Тез орада у 32 марта катталаштиришга имкон берадиган телескопни қуришга муваффақ бўлади. Телескопдаги изланишлар Ой тоғлар билан қопланганини ва кратерлар билан қазиб ташланганини кўрсатади, юлдузлар ўзларининг ҳажмларини йўқотадилар ва биринчи марта уларнинг колоссал узоқлиги кашф этилади. Юпитерда ўзининг тўрт ойига-тўрт йўлдошига эгалиги аниқланади, Сут йўли алоҳида юлдузларга парчаланади, жуда катта ҳажмдаги янги юлдузлар кўринади. Галилей Венеранинг фазаларини, қуёш доғларини ва Қуёшнинг айланишини кашф этади.

Математика

К теории вероятности относиця эго исследованиэ об исходах при бросании игралних костей. В эго „Рассуждении об игре в кости“ („Cонсидеразионе сопра ил гиуоcо деи дади“, время написания неизвестно, опубликовано в 1718 г.) проведён первий наиболеэ полний анализ этой задачи.

Католик черкови билан муаммолар

Осмонни кузатиш ишлари асосида Галилей Н.Коперник таклиф этган дунёнинг гелиомарказли тизими тўғри деган хулосага келди. Бу 93 ва 104 Псалмаларнинг ва Экклезиаст 1:5дан шеърнинг мазмуни билан тўғри келмасди. У ерда Ер қимир этмаслиги ҳақида айтилган эди. Галилейни Римга чақиртиришади ва ўз қарашларининг пропагандасини тўхтатишини талаб этишади, Галилей бунга бўйсунишга мажбур бўлади.

Галилео Галилей қабри. Санта Кроче собори, Флоренсия.

1632-йили „Дунёнинг энг бош икки тизими диалоги – птолемей ва коперникнинг суҳбати“ номли китоб чиқади. Китоб Коперникнинг икки тарафдори ва Арастунинг бир тарафдори ҳамда Птолемейнинг ҳам бир тарафдори ўртасидаги диалог шаклида ёзилган. Китобнинг нашри Галилейнинг дўсти Урбан ВИИИ папаси томонидан рухсат этилган бўлса ҳам, бир неча ойдан сўнг китобни сотишни ман этишади, Галилейни эса Римга судга чақиришади, у ерга у 1633-йил февралида келади. Тергов 1633-йилнинг 21-апрелидан 21-июнигача давом этади, 22-июнда эса Галилей унга таклиф этилган инкорлик матнини айтишга мажбур бўлади. Умрининг сўнгги йилларида у жуда оғир шароитда ишлайди. Ўзининг Арчертри дала-ҳовлисида (Флоренсия) у уй қамали остида эди (инквизициянинг доимий назорати остида) ва унга шаҳарга (Рим) келиш рухсат этилмасди. 1634-йили Галилейга қараётган севимли қизи вафот этади.

Галилей „Суҳбатлар ва математик исботлар…“ни ёзади, у ерда динамиканинг асосларини баён этади. 1636-йилнинг май ойида олим Нидерландларда ўзининг меҳнатини нашри ҳақида суҳбатлар ўтказафи, сўнг ҳеч кимга билдирмасдан у ерга қўлёзмаларини юборади. Оз ўтмай, у кўриш ҳусусиятини йўқотади. „Суҳбатлар…“ 1638-йили Нелей-деда дунё юзини кўради, Арчертрига эса китоб бир йилдан сўнг – 1639-йилнинг июнида етиб келади.

Галилео Галилей 1642-йил 8-январ куни вафот этади. Уни Арчертрида маросимларсиз ва қабр тошларисиз кўмишади. Фақат 1737-йили унинг сўнгги истаги бажо келтирилади-унинг кули Флоренсиядаги Санта Кроче соборига олиб келинади, 17-мартда у Микеланжело ёнида маросимлар билан дафн этилади.

1979-йилдан 1981-йилгача Рим Папаси Иоанн Павел ИИ инисиативасига кўра Галилейнинг реабилитацияси бўйича комиссия ишлади ва 1992-йил 31-октабрда Папа Иоанн-Павел ИИ расман тан оладики, 1633-йили инквизиция олимни Коперник назариясини инкор эттиртириб хатога йўл қўйган.

Шуни билиш муҳимки, Галилео Галилей худога ишонар эди.

Католик черкови билан судидан сўнг, Галилей чиқиб „У барибир ўз ўқи атрофида аланади!“ деб айтган.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил