Gangrena
| Гангрена | |
|---|---|
 | |
| Классификацияси ва ташқи линклар | |
| ДисеасесДБ | 19273 |
| МедлинеПлус | 007218 |
| МеСҲ | Д005734 |
Гангрена (юнонча: γάγγραινα — ириш), қорасон — тирик тана, аъзо ёки тўқималар бир қисмининг ириб нобуд бўлиши, некрознинг бир тури. Барча тўқима ва аъзоларда (тери, тери ости ёғ қатлами, мускуллар, ичак, ўт пуфаги, ўпка), кўпинча қўл-оёқ ва қорин бўшлиғидаги аъзоларда учрайди. Гангрена асосан қон томирлари кам бўлган соҳа ва аъзолар (мас, бармоқлар, қўл-оёқ панжаси, қулоқ чиғаноғи) да тез ривожланади[1].
Этиологияси
Тўқималар маҳаллий жонсизланишининг сабаблари хилма хил бўлиши мумкин:
1) тўқималарнинг бевосита шикастланиши;
2) қон айланишининг бузилиши оқибатида тўқималарнинг етарлича озиқланмаслиги;
3) моддалар алмашинуви касаллиги;
4) асаб системасининг зарарланиши шулар жумласидандир.
Тўқималарнинг бевосита зарарланиш омиллари қуйидагилардир:
а) механик (эзилиш, ёрилиш, яралар);
б) термик (куйиш ва совуқ олдириш);
д) кимёвий (кислота, ишқор, бошқа заҳарли моддалар, органлар секретларининг консентрацияси);
э) электрик (электрдан шикастланиш);
ф) токсик, асосан микроб токсинлари (анаэроб газли гангрена, тўқималарнинг чириб емирилиши);
г) нур энергияси (рентген нурларидан куйиш ва радиоактив куйишлар).
Тўқималар озиқланишининг бузилиши қон айланишининг қуйидаги бузилишлари сабабли келиб чиқади:
а) ўткир юрак нуқсони;
б) тромб (қуйқа) заррачалари (кўпроқ) ва газлар (камроқ) қон томирининг бекилиб қолиши билан боғлиқ эмболия;
д) давомли спазм ёки қон томирлар облитерацияси (Рейно касаллиги, эндартериитлар облитерацияси, атеросклероз, носпесифик аортоартериит);
э) томирнинг ёрилиши ёки эзилиши (асосий томирларнинг жароҳатланиши; озиқ билан таъминловчи томирларнинг қисилиб қолиши ёки боғлаб қуйилиши натижасида ичаклар некрози бу ҳои инвагинацияда, чурра дарвозалари ва турли орган ва тўқималар қўшилган жойдаги томирлар қисилганда рўй берадиган ичак гангренаси; қаттиқ қисиб бойлаш натижасида юзага келадиган қои ва оёқ гангренаси) да тўқималарда +60 °C ёки −15 °C ҳароратнинг таъсири (қўйиш ва совуқ олиш) натижасида некрозга олиб келади;
ф) қон айланиши ва унинг реологик хусусиятининг бузилиши, шунингдек қон томирларининг интима қавати структурасининг бузилиши натижасида ривожланадиган артерия ва вена тромбозлари ҳам бунга сабаб бўлиши мумкин.
Некрозлар ва гангреналар моддалар алмашинуви касалликларида (қанд касаллиги, милк касаллиги); марказий нерв системаси (МНС) касалликлари (ўсмалар, нейро-захм, сирингомиелия ва б.)да ҳам, шунингдек, МУКС (биринчи навбатда, орқа мия) зарарланишларида ва периферик нервларфда (шикастланиш, эзилиб босилишлар) ҳам кузатилади. Некроз ва гангреналарнинг авж олишига ва бу касалликларниипг кечишига қуйидагилар таъсир кўрсатади:
1) организм (тўқима)нинг анатомик-физиологик хусусиятлари;
2) инфексиялар ва интоксикация, шу жумладан, зарарли одатлар — чекиш, ичкиликбозлик;
3) ташқи муҳитнинг ноқулай омиллари (масалан, узоқ вақт давомида ҳаддиан ташқари совуққотиш).
Организмнинг анатомик-физиологик хусусиятлари умумий ва маҳаллий характерда бўлади. Унинг реактивлик даражаси, нерв системасининг тижои, юрак нуқсонлари, моддалар алмашинуви касалликлари, организмниунг умумий хусусиятларига тааллуқлидир. Қон томирлариниг тузилиши, коллатералари ҳолати, қон айланиши бузилишининг ривожланиш сур’ати, томирлардаги патологик ўзгаришлар (атеросклероз, эндартерит) организмнинг маҳаллий хусусиятларига тегишли бўлади. Микроблар ва уларнинг токсинлари некроз ва гангренанинг ривожланишига сезиларли даражада таъсир ко’рсатиб, жараённинг тез авж олишига имконият яратади. Бу ҳодиса ҳаддан ташқари совуққотганда ва тўқималар қизиб кетганда кузатилади.
Таснифи
Гангрена некрознинг бир тури сифатида ҳар хил тўқималар (тери, тери ости ёғ қавати, мушакларда ёки органлар: ўпка, ўт пуфаги, кўричак, чувалчангсимон ўсимтаси (аппендикс), ингичка ичак, бачадонда ривожланиши мумкин. Гангрена келиб чиқиши, клиник манзараси ва тўқималарнинг қанчалик зарарланганига қараб, қуйидагича таснифланиши мумкин:
1. Этиологиясига мувофиқ: спесифик ва носпесифик.
2. Тўқималарнинг қанчалик зарарланганлигига қараб: юза, чуқур, умумий (тотал).
3. Клиник кечишига кўра : қуруқ, йирингли (нам).
Носпесифик гангрена жароҳатланиш ёки қон томирларнинг узоқ вақт босилиб қолиши, кенг кўламда куйишлар, хирургик инфексия, трофик ўзгаришлар (сурункали яралар, яралар), тромбозлар ва эмболия туфайли келиб чиқади. Спесифик гангрена атеросклероз, облитерацияловчи эндартериит, захм, эндокрин касалликлари, қанд касаллиги оқибатида юз беради. Спесифик гангрена клиник манзарасининг хусусиятларини ҳисобга олиб, қуйидаги гангреналар ажратилади:
1) атеросклеротик марантик гангрена (Сенсилис);
2) ювенил ёки спонтан гангрена (қ. Спонтана) ва симметритк гангрена (қ. Сймметриcа сйн. Морбус Райнауди).
Чуқур жойлашган шикастланишлар гангренасини алоҳида тушунтиришнинг ҳожати бўлмайди. Гангренанинг асосий хиллари қуруқ ва йирингли (намланган) гангреналар бўлади, жами гангренанинг 30 дан ортиқ тури бўлиб, уларнинг бир қисми унча амалий аҳамиятга эга бўлмайди.
Қуруқ гангрена
Қуруқ гангрена кўпроқ оёқ-қўлга тегишли касалликдир. У беморларда қон айланиши бузилишининг кучайиб бориши билан аста-секин ривожланади (айниқса, қўл-оёққа ноқулай физик ва кимёвий омиллар қўшимча таъсир кўрсатганда).
Патоло-анатомик манзараси
Тўқималар тезда сувсизланиб қурийди, мўмиёланади, қаттиқлашиб бужмайиб қолади ва жигарранг ёки кўкишқора тусга киради. Жараён чекланган бўлиб, одатда ривожланиб боришга мойил эмас. Тўқималарда озиқлантирувчи қон томири беркилиши натижасида коагуляцион некроз бошланади, бунда ҳужайра ядроси, эритроцитлар, лейкоцитлар, парчаланиши давом этади.
Клиник манзараси
Дастлабки босқичда оёқ-қўлнинг жароҳат юз берган жойида бемор кучли ишемик оғриқ сезади. Зарарланган қўл-оёқ оқаради, совуқ қотади, тери аста-секин мармар тусга киради. Устки ва ички сезиш хусусияти йўқолади, зарарланган қўл-оёқ функсияси бузилади. Периферик артерияларда томир уриши сезилмайди. Бордию, томир зарарланганда коллатераллар спазми ҳам юз берса, гангрена каттагина жойда авж олади. Соғлом тўқималарни жонсизланган тўқималардан чегараловчи демаркацион чегара ривожланади. Некроз бўлган тўқималар ажралиб чиққанда демаркацион чизиқда бириктирувчи тўқима ҳужайралари кўпаяди, лейкоцитлар йиғилади ва грануляция шаклланади. Соғлом ва некрозланган тўқималар ўртасидаги чегара тобора , чуқурлашиб боради, бунда жараён то нобуд бўлган тўқималар бутунлай ажралиб тушгунча давом этади. Янги эт олган яра ўрни қолади ва у аста-секин битиб кетади. Қуруқ гангренада тўқималарнинг қуриб қолиши, мўмиёланиши кузатилади. Токсик маҳсулотларнинг сўрилиши ва организмга таъсири катта аҳамиятга эга: қуруқ гангренада организм интоксикацияси кам ривожланади, инфексиянинг ривожланишига ҳам шароит бўлмайди. Агар қуруқ гангрена тўқималарнинг маҳаллий шикастланиши (лат ейиш, совуқ уриш ва ҳоказо) туфайли пайдо бўлса, у ҳолда оёқнинг қолган қисмида қон айланишининг бузилиши, тери ранги ва ҳароратнинг ўзгариши рўй бермайди.
Давоси
Инфексия туфайли маҳаллий асорат қолмаслиги ва қуруқ гангренанинг йирингли гангренага айланмаслиги учун асептика қоидаларига қатъий амал қилиш зарур. Ўлган тўқималар (некректомия)ни кесиб ташлаш ёки зарарланган оёқ росмана демаркацион тўсиқ пай до бўлгунча ампутация қилинмайди. Гангрена тўқималарнинг бевосита шикастланиши туфайли юз берган бўлса, ампутация ҳатто демаркацион чизиқ бўйлаб ҳам ўтказилади. Агар гангрена қон айланиши бузилиши оқибатида юзага келган бўлса, ампутация сезиларли даражада проксимал ўтказилади. Нобуд бўлган ва тирик тўқималарни бир-биридан фарқ қилиш учун интраоперацион бўяш усулидан фойдаланиш зарур (некротик тўқималар бўялмайди).
Профилактикаси
Ташхисни барвақт аниқлаб, касалда некроз ва гангреналарни келтириб чиқарувчи жароҳатлар (қон томирлар жароҳати, облитерацияловчи эндартерит ва атеросклероз)ни эрта даволашнинг катта аҳамияти бўлади. Қон айланишини созлаш, коллатералларнинг ривожланишига шароитлар яратиш ва қон томирлар спазмини вақтида бартараф этиш зарур. Зарарланган қон томирларни ўз вақтида реконструктив операция қилиш билан тиклаш мақсадга мувофиқдир. Шикастланишлар профилактикаси ва хирургик инфексияга қарши курашиш катта аҳамиятга эга.
Йирингли (нам) гангрена
Йирингли (нам) гангрена асосан қон айланиши ҳаддан ташқари тез бузилган тақдирда пастоз беморларда ривожланади (бу касалликнинг келиб чиқиш сабаби қўл-оёқ томирларининг шикастланиши, эмболиясидир). Мазкур ҳолларда жонсизланган тўқималар қуришга улгурмай чириб бузила бошлайди ва бемор организм некроздан шимилаётган заҳарли моддалар таъсири остида интоксикация ривожланади. Кўпинча гангренанинг бу турида йиринг ҳосил қилувчи ёки чиритувчи инфексиялар қўшилади. Тўқималар шишувидан ташқари (юрак нуқсони, буйрак касалликлари ва бошқ.) қанд касаллиги ҳам йирингли гангренанинг ривожланишига имкон беради.
Патоло-анатомик манзараси
Некротик тўқималар қуримасдан инфексия кўпайиши учун қулай муҳит ҳисобланади. Тўқималар чириб парчаланади (путрид). Кўпинча бунда патологик жараён анаэроб инфексия (газли гангрена) билан давом этади. Жонсизланган тўқималар кулранг-кўкимтир рангли, бадбўй ҳидли, суюқ лойқа массага айланади. Парчаланиш маҳсулотлари сўрилиб организмни оғир заҳарлайди. Демаркацион чизиқ одатда бўлмайди, гоҳида жараён чекланган ҳолларда грануляцион тўсиқ шаклланади. Клиник манзараси. Касаллик тезда зўрайиб боради. Оёқ аввалига оқаради, музлайди, кейин кўкимтир-қизил доғчалар пайдо бўлади, эпидермис қатлам-қатлам бўлиб кўчади, қўланса ҳидли, қон аралаш экссудатли пуфакчалар ҳосил бўлади. Тўқималар жуда ҳам шишиб кетади, зарарланган оёқда қаттиқ оғриқ туради. Касаллик ривожланган оғир умумий интоксикация рўй беради. Беморнинг ташқи қиёфаси ўзгаради, тили қурийди, томир заиф ва тўлиқ урмайди, қон босими пасаяди, тўлиқ апатия кузатилади. Ҳарорат кўтарилиб, гектик хусусиятга эга бўлади, лейкоцитоз кузатилади. Беморнинг ҳаёти тўғридан-тўғри хавф остида қолади (одатда, бундай беморлар умумий интоксикация ва сепсисдан нобуд боиадилар). Диабет гангренаси айниқса оғир ўтади. Қанд касаллигига чалинган беморларда организмнинг қаршилик кўрсатиш ва тўқималарнинг регенератив қобилияти пасайиб кетади, айни пайтда уларнинг йирингли-септик жараён қўзғатувчи микробларнинг ривожланишига мойиллиги ортади, шу сабабли иккиламчи яллигианишнинг қўшилиши осон кўчади, яралар эса жуда секин битади. Йирингли гангренада организмнинг умумий реаксияси ва турли органлари шикастлантириши мумкин бўлганлиги сабабли унинг клиник манзараси ҳам хилма-хил бўлиши мумкин. У тўқиманинг хилига, характерига, шикастланган аъзонинг қаерда жойлашганлигига боғлиқ. Ички органлар, айниқса жигар, буйраклар фаолияти бузилади, талоқ шишади, сепсис, спетицемия кечади. Қорин бўшлиғи органлари гангренасига қорин парданинг яллиғланиши белгилари — перитонитнинг ривожланиши хосдир.
Давоси
Қон томири эмболиясида кечиктирилмай операция йўли билан тўсиқни олиб ташлаш ва қон айланишини тиклаш яхши натижа беради. Лекин вақт кечикса ва қорасон (гангрена) бошланган бўлса, умумий даволаш принсипи интоксикацияга ва инфексияга, моддалар алмашинувининг бузилишини бартараф этишга қаратилади. Катта миқдорда криталлоидлар (натрий хлориднинг изотоник эритмаси, глюкозанинг 5-10 фоизли эритмаси) юборилади, қон, плазма, қон ўрнини босувчи суюқликлар (гемодоз, желатинол, кам молекуляр полиглюкин) қўйилади, шунингдек антибиотиклар, нитрофуран препаратлари, юрак дорилари ва сийдик ҳайдовчи моддалар қўлланади. Беморнинг ҳаётини сақлаб қолиш учун жараён тугашини кутиб ўтирмай, гангрена бўлган оёқни эртароқ ампутация қилиш зарур. Некректомия ва некротомия кор қилмасдан, балки беморнинг аҳволини оғирлаштиради, заҳарланиш манбаини бутунлай бартараф этмайди. Қорин бўшлиғи органлари гангренасида ошиғич операция қилиб, қорин бўшлиғини очиш (лапаротомия), заҳарланган аъзони кесиб ташлаш (лекин операцияни ҳамма вақт ҳам қилиб бўлмайди) ва қорин бўшлиғини тозалаш тавсия этилади ва умумий инфексияга, интоксикацияга қарши курашилади[2].