Ganja

Ганжа (озарбайжонча: Гəнcə, 1804-1918-йилларда Елизаветпол, 1935—89-йилларда Кировобод) – Озарбайжон Республикасидаги шаҳар, Ганжасой дарёси бўйида жойлашган. Аҳолиси 282,2 минг киши (1991).

Ганжа
шаҳар
Герб
40°40′58″Н 46°21′38″Э
Мамлакат	Озарбайжон
Ҳукумат
• ҳоким	Ниязи Байрамов
Майдон	110 км2 (42 кв ми)
Расмий тил(лар)и	Озарбайжон тили
Аҳолиси  (2017)	332 600
Зичлиги	1198 киши/км2
Конфессиявий таркиб	ислом
Вақт минтақаси	УТCУТC+4
Телефон коди	994 22
Почта индекс(лар)и	АЗ2000
Автомобил коди	20
Ганжа

География

У Ганжа-Қозоқ пасттекислигида, Кичик Кавказнинг шимолий-шарқий этагида, Кура ҳавзасининг Ганжачай дарёсида жойлашган. Арраннинг тарихий вилояти маркази. Боку-Тбилиси йўналишидаги темир йўл станцияси, аэропорт. Маъмурий ҳудуд сифатида у иккита шаҳар туманларини ўз ичига олади (Капаз – 178,500 аҳоли, Низоми – 164,500 аҳоли) ва тегишли маҳаллий ҳокимият билан биргаликда Аджикент шаҳар типидаги қишлоқ.

Маъмурий бўлиниш

1861-йил ҳолатига кўра, шаҳар Ганжа дарёсининг иккала томонида жойлашган ва учта тумандан иборат эди: дарёнинг ўнг томонида арманлар яшайдиган Келисса Кенд тумани (черков қишлоғи), чап томонида асосан мусулмонлар истиқомат қилган, қал’а ва Ганжанинг ўзи бор эди. Иккинчисига Норашен тумани (янги шаҳар) қўшилди. Шаҳарнинг бу учала қисми айлана миноралари билан девор билан ўралган эди.

Тарихи

Дастлабки асрлар

Ганжа Буюк Ипак ё'лидаги қулай географик жойлашуви туфайли шаҳарча сифатида пайдо бўлган. Тарихчи Ҳамд-Аллаҳ Муставфи гувоҳлик берадики, Арабистоннинг Ганжа шаҳри 659-660-йилларда ташкил этилган (яъни Шарқий Кавказортида биринчи араб босқинлари даврида), аммо тафсилотларни келтирмайди. Аноним „Ширван ва Дербент тарихи“ („Дербенд номи“) маълумотларига кўра, Ганжа 859 йилда Озарбайжонни (Арак дарёсининг жанубидаги тарихий ҳудуд, асосан шимолда – Ширван Язидидлар араб оиласидан Муҳаммад бин Холид бин Язид бин Мазяд томонидан ташкил этилган) ташкил топган. Халифа ал-Мутавакил даврида Арран ва Арманистонда жойлашган ва у ерда топилган хазина туфайли шундай номланган. Х аср ўрталарида Эрон Саларидлар сулоласи ҳукмронлиги остида бўлган Ганжа Курд Шеддад сулоласининг пойтахти бўлди. Фадлун И даврида (895-1030) Ганжа янада кучайди. Шедадидлар бу ерда қал’а, саройлар, кўприклар, карвонсаройлар қурдилар ва пул зарб қила бошладилар. Шаҳар атрофида янги мустаҳкамроқ қал’а қурилди. 1063-йилда машҳур Ганжа дарвозалари яратилди. Ганжа йирик марказга айланганлиги сабабли унинг ҳудуди кенгайди, янги савдо ва саноат туманлари барпо этилди. Ипак ва ундан тайёрланган маҳсулотлар нафақат маҳаллий бозорларда, балки хорижий бозорларда ҳам мижозларнинг ҳамдардлигини қозонди.

Салжуқийлар истилосидан мўғуллар истилосигача

ХИ асрнинг ўрталарида Арран салжуқийларнинг босқинига дучор бўлди. Табриз забт этилгандан кейин 1054-йилда И Туғрул И Ганжага қараб йўл олди. Ганжа ҳокими, Шедадидлар сулоласидан бўлган Эмир Шавур Тогрул бекнинг вассали бўлишга рози бўлди. Аммо салжуқийларнинг босқини тўхтамади. ХИ асрнинг 70-йилларида Шавур Фадлун ИИИ авлоди урушнинг маъносизлигини кўриб, таслим бўлди, аммо бир мунча вақт ўтгач, қулай фурсатдан фойдаланиб, ҳокимиятга қайтди. 1086-йилда салжуқийлар ҳукмдори Малик Шоҳ ўз қўмондони Бугайни Ганжага юборди. Маҳаллий аҳолининг қаттиқ қаршиликларига қарамай, салжуқийлар шаҳарни эгаллаб олишди. Уруш пайтида Ганжа ҳокими Фадлун ИИИ қўлга олинади, шу билан 100 йилдан ортиқ ҳукмронлик қилган Шаддад сулоласи ҳукмронлигига чек қўйилади. Ганжа Малик Шоҳнинг ҳукмронлиги унинг ўғли Гияс ад-дин Тапарга ишониб топширилган. Гияс ад-дин Муҳаммад Тапар ва у султон этиб сайланганидан кейин ҳам Ганжа салжуқий ҳукмдорларининг асосий аҳолисидан бири эди. ХИИ асрнинг биринчи ярмида. Ганжа бир неча марта грузинларнинг босқинига дучор бўлган, мўғуллар истилосига қадар Грузиянинг вассалига айланган. Ганжа билан боғлиқ яна бир воқеа 1139-йил 30-сентябрда рўй берган кучли зилзила ва шаҳарни вайрон қилганлиги сабабли бошқа жойга кўчирилди. Бу ердаги зилзила натижасида бир қатор берк кўллар пайдо бўлди – Гойгўл, Маралгол, Жайронангол, Ордекгол, Залигелу, Аггол, Гарагол ва Шамлигўл. Қадимги Ганжа харобалари замонавий шаҳардан этти километр нарида, дарёнинг қуйи қисмида жойлашган. Шаҳарнинг вайрон қилиниши ва ҳукмдорнинг йўқлигидан фойдаланган ҳолда, Грузия қироли Деметер И шаҳарга ҳужум қилди, кўплаб совринларни олиб кетди ва ўзи билан бирга Грузиядаги Гелати монастири ҳовлисида сақланадиган машҳур Ганжа дарвозасини олиб кетди. Илдеҳизид Ганжа давлати Арран Илдегизид ҳукмдорининг қароргоҳига айланди. 1225-йилда Ганжа Илдеҳизидлардан Хоразмшоҳ Жалол-ад-Динни тортиб олади ва 1231-йилда вафотигача уни бошқаради. Жалолиддин қавми ҳар хил ўзбошимчалик ва зўравонликни амалга оширди, насронийларга нисбатан уларни зўрлик билан Исломга қабул қилиш тўғрисида буйруқ берилди. Ушбу зўравонликларнинг натижаси 1231-йилда уста Бендер бошчилигидаги қўзғолон эди. Исёнчилар Жалоладдин гарнизонини йўқ қилишди, аммо охир-оқибат қўзғолон бостирилди, 30 нафар раҳбарлар қатл қилинди, Бендернинг ўзи ҳам чорасиз қолди.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил