Gedimin
Гедимин, Гедиминас (милодий 1275-йил—1341-йил декабр) — литванинг буюк князи. Литва буюк князи Витеннинг укаси (1293 — 1315). Немис рицарларини кўп мағлубиятга учратган. Твер буюк князлиги билан бирга Москва князлигининг бирлаштириш сиёсатига қарши турган. ХИИИ аср да Литва феодаллари томонидан бошланган ғарбий рус ерларини босиб олишни давом эттирган. Гедиминас 1315 ёки 1316-йилдан[1][2] 1341-йилда вафотигача Литва Буюк Герцоги бўлган[3][4]. Гедиминас анъанавий равишда Литва пойтахти Вилнюснинг асосчиси деб ҳисобланади[4]. Ўз ҳукмронлиги даврида Болтиқ денгизидан Қора денгизгача чўзилган ерларни ўз ҳукмронлиги остига олди[5][6]. У асос солган ва унинг номи билан аталган Гедиминидлар сулоласи Полша, Венгрия ва Чехия устидан ҳукмронлик қилган[3][4][7].
Ҳаёти
Гедимин тахминан 1275-йилда туғилган[8]. Даврнинг ёзма манбалари кам бўлганлиги сабабли, Гедиминаснинг аждодлари, эрта ҳаёти ва Буюк Герцог унвонини қабул қилиши тахминан мил. авв. 1316-йиллар оралиғидаги маълумотлар ноаниқ ва илмий мунозаралар мавзуси бўлиб қолмоқда. Турли тахминларга кўра, Гедиминас унинг ўтмишдоши Буюк Герцог Ветнамнинг ўғли, укаси, амакиваччаси ёки хўжайини бўлган[9]. Бир неча асрлар давомида унинг келиб чиқиши ҳақида фақат иккита версия тарқалган. Йилномалар — Гедиминас вафотидан кейин узоқ вақт ўтгач, Литванинг узоқ йиллик душмани бўлган Тевтон рицарлари томонидан ёзилган — Гедиминас Вёванияга мезбон бўлганини даъво қилган[10]; бу йилномаларга кўра, Гедиминас ўз хўжайинини ўлдириб, тахтни эгаллаган. Литва йилномаларида киритилган яна бир версия, у ҳам Гедиминаснинг ўлимидан анча кейин пайдо бўлган, Гедиминас Вецкнинг ўғли деб эълон қилинган. Бироқ, бу икки эркак деярли бир хил ёшда бўлгани сабабли, бундай муносабат эҳтимоли кам эди. Сўнгги тадқиқотлар Гедиминийнинг аждоди Скалмантас бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда. 1974-йилда тарихчи Ержи Очманский ХИВ аср охиридаги Задоншчина шеърида Алгирдаснинг икки ўғли ўз аждодларини номлаган сатр борлигини таъкидлади: „Биз икки ака-укамиз — Алгирдаснинг ўғиллари ва Гедиминаснинг набиралари ва Скалмантаснинг эваралари“. Бу кашфиёт Скалмантани Гедиминидларнинг узоқ вақтдан бери изланган аждоди деган фикрга олиб келди. Очманский шеър Бутвйдас томонидан ифодаланган авлодни ўтказиб юбориб, номаълум аждодга қайтди, деб тахмин қилади. Баранаускас Скалмантас Бутвйдаснинг отаси эмас, акаси бўлган, шунинг учун Вйвйдас ва Гедиминас амакиваччалар эди, деб ишонади[10]. Гедиминас 1316-йилда 40 ёшида Буюк Герцог бўлиб, 25 йил ҳукмронлик қилади[11].
Дин танлови
Гедиминас Литва, Самогитиа, Наваҳрудак, Подласиэ, Полоцк ва Минскдан иборат ерларни мерос қилиб олган[12]. Бироқ, бу мулкларнинг ҳаммасига уларни босиб олишни истаган Тевтон рицарлари ва Ливония ордени хавф соларди[1][13]. Гедимин 1319-йилда Тевтон орденига қарши татарлар билан иттифоқ тузган[14].
Рицарларнинг Литвани динини ўзгартириш баҳонасида мунтазам равишда босиб олиши аллақачон барча литва қабилаларини бирлаштирган. Шу мақсадда у Муқаддас Тахт билан тўғридан-тўғри дипломатик музокараларга киришади. 1322-йил охирида Рим папаси Иоанн ХХИИ га рицарларни таъқиб қилишдан ҳимоя қилишни сўраб хатлар юбориб[15], уни Литвада христианликни тарғиб қилиш учун доминиканлар ва францисканларга аллақачон берилган имтиёзлар ҳақида хабардор қилган[16][13]. Гедимин, шунингдек, чўқинтириш учун унинг ҳузурига легатлар юборилишини сўради[17]. Бу ҳаракатни Рига архиепископи Фредерик Лобестат қўллаб-қувватлади[18]. Ушбу воқеалардан сўнг, герсоглик ва Ливония ордени ўртасида охир-оқибат 1323-йил 2-октябрда тинчлик ўрнатилади[19]. Муқаддас тахтдан ижобий жавоб олгандан сўнг, Гедиминас 1323-йил 25-январда асосий Ганза шаҳарларига доиравий хатлар юборди, унда дворянлар ва рицарлардан тортиб деҳқонларгача бўлган барча тоифадаги ва касбдаги одамларга ўз мулкларига эркин киришни таклиф қилади[15][20]. Муҳожирлар ўз турар жойларини ўзлари танлашлари ва ўз қонунларига бўйсунишлари керак эди. Вилнюс ва Навахрудакда черков қуриш учун руҳонийлар ва роҳиблар ҳам таклиф қилинди. Вилнюсда бутун христиан дунёси номидан Гедиминас ва делегатлар ўртасида ваъда қилинган имтиёзларни тасдиқловчи битим имзоланди[21][13]. Добржинга қилган ҳужумида Полша тупроғидаги рицарларнинг сўнгги ютуғи уларга унга қарши тайёр қурол беради. Рицарларга содиқ бўлган Пруссия епископлари Гедиминас мактубларининг нуфузини шубҳа остига олдилар ва Элбингдаги синодда уни эътиқод душмани сифатида қораладилар; унинг православ фуқаролари уни лотин бид’атига мойилликда айбладилар, мажусий литваликлар эса уни қадимги худоларни тарк этишда айбладилар. Гедиминас ўзининг аввалги ваъдаларидан воз кечиб, 1323-йил сентябрида Ригага келган папа легатларини қабул қилишдан бош тортиб ва ўз ҳудудларидан франсузларни чиқариб юбориб, қийинчиликлардан қутулади. Бу Гедиминани Литвада бутпарастликни сақлаб қолишга олиб келди[13], гарчи унинг ҳудудида бутпарастларга қараганда икки баравар кўп православ насронийлар яшаган бўлса ҳам[22].
Шу билан бирга, Гедиминас ўз элчилари орқали Ригадаги папа легатларига ўзининг оғир аҳволи уни чўқинтириш ҳақидаги қатъий қарорини кечиктиришга мажбур қилганини маълум қилди ва легатлар унга бўлган ишончларини кўрсатиб, қўшни давлатларга кейинги тўрт йил давомида Литвага қарши уруш қилишни тақиқлашди, бундан ташқари, Гедиминас ва Рига архиепископи ўртасида тузилган шартномани ратификация қилишди. Шунга қарамай, черковнинг танбеҳларига эътибор бермай, орден 1325-йилда Ригага келгани учун гроссмейстерни кутиб олиш учун юборилган унинг вакилларидан бирини ўлдириб, Гедиминас билан урушни қайта бошлади[18][23]. Бу орада у Полша қироли Владислав Локиэтек[24] билан иттифоқ тузиб, ўз мавқеини яхшилади ва қизи Алдонани Владиславнинг ўғли Казимир ИИИ га унаштириш учун чўқинтирди[25]. Ўзини чўқинтириш Гедиминас учун ички оқибатларга олиб келиши мумкин эди; бу Литванинг йирик ҳудудлари бўлган Žэмаитижа ва Аукšтаитижанинг қатъий бутпараст аҳолисини хафа қилган бўларди. Бундан ташқари, бу марказий мажусийлар православ Рус билан биргаликда Гедиминани динни қабул қилишга қарор қилса, ўлим билан таҳдид қилишди[26]; Худди шундай ссенарий Миндаугас билан ҳам содир бўлди, у бундан қочишни жуда хоҳлаган. Унинг стратегияси ўз ҳудудида яшовчи католикларга қулай мақом бериш ва насроний динига шахсий қизиқиш кўрсатиш орқали Тевтон ордени билан зиддиятда папа ва бошқа католик кучларининг қўллаб-қувватлашига эришиш бўлган. У католик руҳонийларга ўз католик фуқароларига ва вақтинчалик яшовчиларга хизмат қилиш мақсадида ўз мамлакатига киришга рухсат берган бўлса-да, бутпараст литваликларни ўз динига киритишга ёки уларнинг она динини ҳақорат қилишга бўлган ҳар қандай уринишни шафқацизларча жазолади[27]. Шундай қилиб, тахминан 1339—1340-йилларда у ўзларига берилган ваколат доирасидан чиқиб, Литва динига қарши омма олдида ваъз айтган чехиялик икки франcискан роҳиблари Улрих ва Мартинни қатл этади. Гедиминас уларга насронийликдан воз кечишни буюрди ва рад этганларида уларни ўлдиради. Худди шу жиноят учун 1369-йилда яна бешта роҳиб қатл этилади[28]. Гедиминаснинг асосий мақсади Литвани немис ҳужумларидан қутқариш бўлишига қарамай, у ярим мажусийлар ерларида ҳукмронлик қилувчи мажусий сифатида вафот этган. Шунингдек, Самогитиядаги мажусий қариндошлари, Белоруссиядаги православ фуқаролари ва Масовиядаги католик иттифоқчилари билан бир хил даражада боғланган эди[21][13]. Шунинг учун Рим папасига йўлланган хатлар ҳақиқатан ҳам динни ўзгартириш сўрови бўлганми ёки шунчаки дипломатик найрангми, ҳозирча номаълум[29]. Шунга қарамай, Гедимин 1340–1341-йилларда Тевтон рицарлари тажовузининг олдини олиш учун янги чўқинтириш кампаниясини бошлади[4]. Бутпарастликни тарғиб қилишдан ташқари, унинг ҳукмронлиги даврида Литвадаги яҳудий жамоаси гуллаб-яшнади[22].
Рутения ерларининг қўшиб олиниши
Шимолдаги душманлардан эҳтиёт бўлиб, Гедиминас 1316-йилдан 1340-йилгача жануб ва шарқдаги кўплаб Рутения князликлари ҳисобига ўзини катталаштирди[6][30]. Гедиминус Белоруссия ва Шимолий Украинадаги бир қатор шаҳарларни ҳам босиб олди, аммо бу жангларнинг турли босқичларини кузатиб бориш имконсиз. Айниқса, 1325-йилдан 1340-йилгача бўлган даврда Шарқ юришлари ҳақидаги манбалар кам ва қарама-қарши бўлиб, ҳар бир муҳим воқеанинг санаси ўта шубҳали бўлган[31]. Унинг энг муҳим ҳудудий қўшимчаларидан бири Галич-Волиния князлиги унинг ўғли Лубартнинг Галиция князининг қизига уйланиши билан қўлга киритилган[13].
Тахминан 23 км (14 ми) Киевдан жануби-ғарбда, Гедиминас Ирпин дарёси бўйидаги жангда Станислав Киевни ва унинг иттифоқчиларини мағлуб этади. Кейин Киевни қамал қилиб, босиб олди ва Киевни бошқарган Рюрик сулоласининг сўнгги авлоди Станиславни аввал Брянскга, кейин эса Рязанга сургун қилади. Киевда Гедиминаснинг укаси Теодор ва Олшанскийлар оиласидан бўлган Миндаугаснинг ўғли Алгимантас жойлашди. Ушбу истилолардан сўнг Литва Қора денгизга жуда яқин жойга чўзилади[32]. Мўғуллар истилосидан кейин Рутения заифлигидан фойдаланган Гедиминас ўша пайтдаги йирик минтақавий куч бўлган Олтин Ўрда билан урушдан қочди ва Литва чегарасини деярли Қора денгиз томон кенгайтиради. Шунингдек, қизи Анастасияни буюк княз Симеон билан никоҳлаб, янги ташкил этилган Москва Буюк Герцоглиги билан иттифоқ тузади. Бироқ, Гедиминас Россиянинг шимолида Московиянинг таъсирини бартараф этди ва унинг ҳукмронлигини тан олган Псков республикасининг Буюк Новгороддан ажралиб чиқишига ёрдам берган[13].
Ўлими
Гедиминас мажусийлардан ташқари католиклар ва православларни ҳимоя қилиши билан танилган ва Литва армиясининг самарадорлигини оширгани билан машҳур. Шунингдек, қал’алар занжирини, шунингдек, Вилнюс каби шаҳарларда кўплаб қал’аларни қургани билан машҳур[33][34]. Дастлаб, пойтахтни янги қурилган Тракаи шаҳрига кўчирди, аммо мил. авв. 1320-йилда Вилнюсда доимий пойтахтни қайта тиклади[35]. Гедиминас 1341-йилда вафот этган[14][36], эҳтимол давлат тўнтариши пайтида ўлдирилган[36]. 1342-йилда бутпарастлик маросимининг бир қисми сифатида куйдирилиб, бу одам қурбонлигини ўз ичига олган, унинг севимли хизматкори ва бир нечта немис қуллари жасад билан бирга гулханда ёқилган[37]. Унинг ўрнига ўғилларидан бири Жаунутис келиб, мамлакатдаги тартибсизликларни назорат қила олмади[38]. Натижада, 1345-йилда укаси Алгирдас томонидан тахтдан ағдарилади[39].
Мерос
Гедимин янги Литва сулоласининг асосчиси эди; Гедиминидлар ва давлатнинг кенгайишига асос солиб, баъзан „ҳақиқий“ давлат асосчиси деб аталади[1]. 1862-йилда Буюк Новгородда Россиянинг минг йиллиги ёдгорлиги очилди ва унинг асосида ҳайкал ўрнатилди[40].
Замонавий тарихшуносликда Литванинг замонавий пойтахти Вилнюснинг асосчиси ҳам ҳисобланади. Афсонага кўра, эҳтимол 1322-йилда овга чиққанида, тушида темир кийимли бўрини кўриб, тепаликда турган ва бир вақтнинг ўзида минглаб бўрилар увиллаётгандек ғалати тарзда увиллаган. У ўзининг руҳонийси Лиздейка билан тушини маслаҳатлашди, унга тушда аниқ жойда қурилиши керак бўлган шаҳар ҳақида гапирганини айтди ва Вилния ва Нерис дарёларининг қўшилиш жойида истеҳком қуришга қарор қилди, у ерда унинг туши кўрсатилган жой кўрсатилган[35][41][42]. Бу воқеа романтик ҳаракатни, хусусан, ҳикояга шеърий шакл берган Адам Мицкевични илҳомлантиради.
Гедиминас 1996-йилда чиқарилган кумуш Литас эсдалик тангасида тасвирланган[43].
Литва халқ мусиқа гуруҳи „Кулгринда“ 2009-йилда "Гиесве Валдовуи Гедиминуи" яъни „Ҳукмдор Гедиминасга мадҳиялар“ номли албомини чиқарди[44].
Гедиминас (Ҳиэдймин ёки Гедймин сифатида) Беларусда ҳам миллий тарихнинг муҳим шахси сифатида кенг нишонланади.
2019-йил сентябр ойида Лида шаҳрида Гедиминас ҳайкали очилади[45].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Плаканс 2011, с. 51
- ↑ Чристиансен 1980, с. 154
- ↑ 3,0 3,1 „Гедиминас | гранд дуке оф Литҳуаниа“. Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2021-йил 25-июн.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 „Гедиминас“ (лт). Висуотинė лиэтувиų энcиклопедижа. Қаралди: 2023-йил 13-март.
- ↑ Пеленски 1998
- ↑ 6,0 6,1 Бугажски 2002, с. 125
- ↑ „Гедиминаиčиаи“ (лт). Висуотинė лиэтувиų энcиклопедижа. Қаралди: 2023-йил 13-март.
- ↑ Тęгоwски 1999, с. 15
- ↑ Вжачаслаў Насевіч. Гедзимин // Виаликаже книаства Литоŭскаже: Энcйклапедйжа. У 3 т. / ред. Г. П. Паšкоŭ і інš. Т. 1: Абаленскі — Каденcйжа. — Минск: Беларускажа Энcйклапедйжа, 2005. С. 519.
- ↑ 10,0 10,1 Баранаускас, Томас (1996-11-23). "Гедимино килмė" (лт). Ворута 44 (278): 6. ҳттп://видурамзиу.лиэтувос.нет/гедиминас.ҳтм. Қаралди: 2007-03-10.Гедимин]]
- ↑ Киаупа 2000, с. 114
- ↑ Тҳе Неw Энcйcлопæдиа Британниcа: Волуме 5
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Баин 1911, с. 548.
- ↑ 14,0 14,1 Акинер 2009, с. 22
- ↑ 15,0 15,1 „Леттерс оф Гедиминас“. Литҳуаниан Қуартерлй Жоурнал оф Арц анд Сcиэнcес (wинтер 1969). 2019-йил 27-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 23-апрел.
- ↑ Ҳоуслей 1986, с. 274
- ↑ Мулдоон 1997, с. 135
- ↑ 18,0 18,1 Славониc анд Эаст Эуропеан ревиэw, Волуме 32; Публишед бй тҳе Модерн Ҳуманитиэс Ресеарч Ассоcиатион фор тҳе Счоол оф Славониc анд Эаст Эуропеан Студиэс, Университй оф Лондон, 1953
- ↑ Киаупа 2000, с. 115
- ↑ Часе 1946, с. 24
- ↑ 21,0 21,1 О'Cоннор 2003, с. 15
- ↑ 22,0 22,1 Касекамп, Андрес. А ҳисторй оф тҳе Балтиc статес, сеcонд, Лондон, 9 Новембер 2017. ИСБН 9781137573643. ОCЛC 989048338.
- ↑ Олинс 1928, с. 60
- ↑ Лиэтувос аукšтųжų мокйклų моксло дарбаи: Историжа, Волуме 36, Ална литера, 1997
- ↑ Чристиансен 1980, с. 147
- ↑ Лиэтувос аукšтųжų мокйклų моксло дарбаи: Историжа, Волуме 36, Ална литера, 1997
- ↑ Гуйда Армстронг; Иан Н. Wоод. Чристианизинг Пеоплес анд Cонвертинг Индивидуалс. Бреполс, 2000 — 23-бет. ИСБН 978-25-03-51087-3.
- ↑ Роwелл 1994, сс. 274–276
- ↑ Мулдоон 1997, с. 134
- ↑ Эртл 2008, с. 402
- ↑ Киаупа 2000, сс. 116–117
- ↑ Смитҳ 1991, с. 356
- ↑ Пуртон 2009, с. 154
- ↑ Баин 1911, сс. 548–549.
- ↑ 35,0 35,1 Руттер 1925, с. 20
- ↑ 36,0 36,1 Тайлор 2008, с. 20
- ↑ Жонес-Блей & Ҳулд 1996, с. 210
- ↑ Инграо & Сзабо 2008, с. 52
- ↑ Турнбулл 2003, с. 14
- ↑ Метелскй 1959, с. 37
- ↑ Университй оф Cолорадо 1968, с. 140
- ↑ Гроссман 1979, с. 157
- ↑ „Литҳуаниан Cоинс ин Cирcулатион, Иссуэ оф 1996“. Банк оф Литҳуаниа. 2012-йил 18-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 23-апрел.
- ↑ Кūлгринда – Гиэсмėс Валдовуи Гедиминуи. Дисcогс.
- ↑ „Монумент то Дуке Гедймин оф Литҳуаниа унвеилед ин Лида“. эурорадио.фм (2019-йил 8-сентябр). Қаралди: 2019-йил 9-сентябр.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |