Gelmintlar

Гелминтлар (Ҳелминтҳос. юн. ҳелминс, ҳелминтҳос — чувалчанг, гижжа) — ҳар хил систематик гуруҳларга мансуб паразит чувалчанглар гуруҳи. Г.га 5 типга мансуб жониворлар, жумладан ясси чувалчанглардан моногенеялар, сўрғичлилар, тасмасимон чувалчанглар ва сестодсимонлар; тўгарак чувалчанглардан нематодалар ва қилчувалчанглар; ҳалқали чувалчанглардан зулуклар; тиканбошлилар, немертинлар ҳамда систематик ўрни тўлиқ аниқланмаган ортонектидлар ва дициемидлар киради. Г. экологик гуруҳ бўлиб, жуда хилма-хил жониворларни ўз ичига олади. Тери-мускул халтаси, тана органларининг учта эмбрионал варақдан ҳосил бўлиши; танаси олдинги қисмининг ихтисослашиб, ёпишув ёки сезги органлари ҳосил қилиши ҳамда билатерал симметриялик ҳамма Г. учун хос бўлган умумий белги ҳисобланади. Паразитлик қилиш хусусиятига биноан Г.ни стационар ва факултатив паразитларга ажратилади. Биринчи гуруҳга одам, ҳайвон ва ўсимлик паразитлари (тасмасимон чувалчанглар, трематодлар, тиканбошлилар ва кўпчилик нематодалар); иккинчи гуруҳга — кўпчилик зулуклар, айрим киприкли чувалчанглар ва немертинлар киради. Личинкалик даврида ҳашаротлар танасида паразитлик қиладиган, вояга етган даврида эса эркин яшайдиган қилчувалчанглар Г.нинг ўзига хос гуруҳини ҳосил қилади. Паразитлик қиладиган жойига биноан Г. ташқи — экто-паразитлар (моногенеялар, кўпчилик зулуклар, немертинлар ва турбелларияларнинг бир қисми) ҳамда эндо-паразитлар (кўпчилик гелминтлар)га ажратилади.

Паразит ҳаёт кечириш таъсирида Г.нинг ҳаракатланиш, хўжайин танасидан ташқарида фаол озиқ қидириш хусусиятлари йўқолган; бир қанча турларида ҳазм системаси редуксияга учраган. Бунинг ўрнига ёпишув органлари ривожланиб, пушти кескин ошган, ривожланиш сикли мураккаблашиб, кўплаб потенсиал хўжайинларни зарарлашга имкон берадиган бўлган. Г. личинкаси кўпинча тўла-тўкис ёки қисмаи асосий хўжайин организмидан ташқарида ривожланади. Ривожланиш хусусиятига биноан Г. геогелминтлар ва биогелминтларга ажратилади. Геогелминтлар ташқи муҳитда, биогел-минтлар бошқа ҳайвонлар — оралиқ хўжайин организмида ривожланади. Айрим биогелминтлар оралиқ хўжайиндан ташқари қўшимча, ҳатто резерв хўжайинга ҳам эга бўлади. Сўрғичлилар ва тасмасимон чувалчанглар синфига мансуб бир қанча Г.да жинсий кўпайиш билан бирга личинкалик партеногенез ҳам учрайди. Жинсий ва жинссиз галланиб кўпайиш турнинг сақланиб қолиш имкониятини оширади. Ўзбекистонда умуртқали ҳайвоиларда 1000 дан ортиқ Г. паразитлик қилади.

Лд..Матжонов Н. М., Азимов Ж. А., Геҳтин В. И., Одам ва ҳайвонларнинг кўринмас ёвлари, Т., 1977; Пармонов М., Сайидқулов Б., Пармонов Ж., Эпизоотология, Т., 1996.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил