Gelmintozlar

Гелминтозлар (юн. ҳелминс, ҳелминтҳос — гижжа, қурт) — одам, ҳайвон ва ўсимликларда паразит чувалчанглар — гелшинтлар қўзғатадиган касалликлар. Одамда гижжаларнинг 150 дан ортиқ тури учрайди. Яшаш шароитлари: иқлим, тупроқнинг ҳолати, деҳқончилик хусусиятлари ва аҳолининг гигиеник кўникмалари даражасига қараб турли минтақаларда турли хил гижжалар учрайди. Асосан гижжаларнинг 4 синфи: нематодалар, сестодалар, трематодалар ва акантоцефаллар паразитлик қилади. Шунга кўра текшириш чогида топилган гижжанинг синфига караб нематодоз, сестодоз, трематодоз, акантоцефжж ГЖ ги

каби гуруҳларга ажратилади; ҳар бир гуруҳга бир неча турдаги гижжалар киради. Мас, энтеробиоз, аскаридоз нематодоз гуруҳига, ҳўкиз солитёри, чўчқа солитёри, кенг тасмали гижжалар сестодозлар гуруҳига мансуб. Одам гижжаларнинг оралиқ ёки мутлақ хўжайини бўлиши мумкин. Г. кечишида ўткир ва сурункали давр фарқ қилинади. Олимлар орасида одамда гелминтларнинг бўлиши маълум жиҳатдан унинг қрн гуруҳига ҳам боглик, деган фикрлар мавжуд. Ўзбекистонда Г.дан энтеробиоз, гименолепидоз ва аскаридоз кўпроқ учрайди. Гелминтлар одамнинг нафас олиши, овқат ҳазм қилиши, мускул системаси, жигар, талоқ, қон, мия, кўз ва б. аъзоларида паразитлик қилади. Гижжаларнинг хили, сони ва қайси аъзода бўлишига қараб касаллик ҳар хил кечади. Г.да одамнинг вазни ҳамиша камаяди, у ланж, инжиқ бўлиб қолади, боши айланади ва ҳоказо. Гижжа ичакда бўлса, ич қотади ёки ич кетади, кўнгил айнийди, баъзан бемор қайт қилади, жигарда бўлса, кўз оқи ва бадан сарғаяди, ўпкада бўлса, йўтал тутади. Г.да кўпинча меҳнат қобилияти пасаяди, бола яхши ўсмайди, хотираси сусаяди ва ҳоказо. Гижжаларнинг личинкалари ёки тухумлари топилишига қараб ташхис қўйилади. Серологик реаксиялар (иммун флуорессентлаш, бевосита гемаг-глютинация реаксиялари ва ҳоказо)дан фойдаланиш Г.ни эрта аниқпаш ва вақтида ташхис қўйиш имконини беради.

Г.нинг оддини олиш учун аҳоли орасида кенг тушунтириш ишлари олиб бориш, покизаликка риоя қилиш муҳим. Айниқса, ясли-боғчага қатнайдиган болаларнинг ҳар бирига алоҳида тувак бўлиши ва қўлларини бот-бот совунлаб ювиб туришига алоҳида эътибор бериш лозим. Аҳолини тоза ичимлик суви билан таъминлаш, чала пиширилган овқатни истеъмол қилмаслик, кўкат ва меваларни обдон ювиб ишлатиш, хом гўшт тўғрашга ишлатиладиган тахтакачни пишганига ишлатмаслик Г.нинг кескин камайишига олиб келади. Кўкатларни ишлатишдан И соат олдин 3%ли ош тузи эритмасига солиб қўйиб, кейин яхшилаб чайиб ташланса, гижжа тухумлари буткул йўқолади. Гижжаларнинг турига қараб Г.нинг давоси ҳар хил. Беморни даволашда яхши наф берадиган дорилар мавжуд. Уларни фақат врач билан маслаҳатлашиб қўллаш лозим.

Ҳайвонларнинг Г.ни юқтириш йўллари турлича. Гелминт тухумлари ёки личинкалари бўлган ем-хашак ва сувни истеъмол қилиш орқали ёки гелминт личинкаси тери орқали организмга кириб олади. Г. кўпинча касал ҳайвондан унинг қорнидаги боласига юқади. Нематода личинкаси аксарият ўсимлик поясига ёки илдизига бемалол кириб олади. Г. оқибатида ҳайвонларнинг маҳсулдорлиги, ўсимликларнинг ҳосили камаяди, ҳайвонлар ўлади, ўсимликлар нобуд бўлади. Бу ўз навбатида халқ хўжалигига катта иқтисодий зарар етказади.

Ўзбекистонда трематодозлардан фассиолёз, ориентобилгарсиоз, дикроцелиоз; сестодозлардан мониезиоз, тизансезиоз, авителлиноз, эхинококкоз, сенуроз; нематодозлардан аскаридоз ва аскаридиоз, параскаридоз, оксиуроз, гемонхоз, нематодироз, хабертиоз, диктиокаулез, протостронгилидезлар қишлоқ хўжалиги ва уй ҳайвонларида кўп учрайди.

Г.га қарши курашишда гўшт ва б. маҳсулотларни ветеринария-санитария назоратидан ўтказиш, тирик личинкалар топилган тақдирда истеъмолга яроксиз деб топиш, аҳоли яшайдиган жойлар тозалиги, гўнгдан ўғит сифатида фойдаланиш ишлари устидан қатий назорат ўтказиш ва б. махсус чоралар кўриш зарур

.

Адабиётлар

ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Азимов Д. А., Трематоди — паразити животних и человека, Т., 1986; Матчанов Н. М., Азимов Ж. А., Геҳтин В. И., Одам ва ҳайвонларнинг кўринмас ёвлари, Т., 1977; Пармонов М., Сайидқулов Б., Пармонов Ж., Эпизоотология, Т., 1996