Ziyosfera

Gender farqlari

Гендер фарқлари — турли жинс вакиллари ўртасидаги фарқлар. Гендер фарқи одатда эркаклар ва аёллар ўртасидаги фарқ сифатида тушунилади, аммо ҳар хил маданиятларда турли хил жинслар тўплами мавжуд. „Жинс“ тушунчасидан фарқли ўлароқ, „гендер“ тушунчаси ижтимоий тоифадир, шунинг учун тўғри маънода гендер фарқлари, масалан, генетика ва физиологиядаги фарқларни ўз ичига олмайди. Фанда гендер фарқлари бор-йўқлиги ҳақида мунозаралар мавжуд. Замонавий илмий маълумотлар шуни кўрсатадики, умуман олганда, турли жинс вакиллари деярли ҳамма нарсада бир-бирига деярли ўхшашдир ва гендер фарқлари жуда кичикдирр. Шунга қарамай, фанда ҳам, оммавий ахборот воситаларида ҳам гендер тафовутлари ҳақидаги маълумотларни бўрттириб кўрсатиш ва гендер ўхшашликларини кам баҳолаш ёки сукут сақлаш тенденцияси мавжуд.

1970-йилларда олимлар эркаклар ва аёллар ўртасида кичик фарқлар мавжуд бўлган тўртта параметрни топдилар. Охирги тадқиқотлар ушбу маълумотларга аниқлик киритди ва нутқ қобилиятларида гендер фарқлари йўқлигини аниқлади. Математик қобилиятда аниқланадиган фарқлар, фазовий идрок қобилиятлари ва тажовузкор хатти-ҳаракатлар кичик ва улар гендер стереотиплари таъсирига боғлиқ эканлиги ҳақида далиллар мавжуд.

Умумий таснифи

Шахснинг биологик хусусиятларининг йиғиндисини тавсифловчи „жинс“ тушунчасидан фарқли ўлароқ, „гендер“ тушунчаси ижтимоий тоифани билдиради. Гендер фарқлари инсон хатти-ҳаракатларидаги фарқлар сифатида тушунилади — шунинг учун улар, масалан, генетика ва физиологиядаги фарқларни ўз ичига олмайди. Бироқ, кўплаб муаллифлар „жинсий“ ва „жинс“ сўзларини синоним сифатида ишлатиб, бинар жинс тизимига эътибор беришади, бунда анатомик жинсга асосланиб, одамларга иккита гендер ролидан бири тайинланади: эркак ёки аёл. Баъзи тадқиқотчилар таъкидлаганидек, одамлар гуруҳлари ўртасидаги фарқларга нисбатан „жинсий“ сўзидан фойдаланиш бу фарқларнинг барчаси биологик жинсий алоқанинг бевосита натижаси эканлигини англатади, лекин бундай тахмин алоҳида далилларни талаб қилади[1].

Замонавий дунёда бинар гендер тизими ҳукмрон бўлса-да, тарихан у дунёнинг барча маданиятларига хос эмас. Кўпгина маданиятларда анатомик жинсий алоқа гендер ролини аниқлашда асосий рол ўйнамайди[2] ва уч ёки тўртта жинс[3] мавжуд, шунинг учун бундай маданиятларда гендер фарқлари жуда бошқача тушунилади. Баъзи маданиятларда гендер анъанавий равишда муҳим ижтимоий категория эмас ва ёш фарқларига кўпроқ эътибор берилади[4].

Гендер фарқларининг мавжудлиги ва келиб чиқиши ҳақидаги баҳслар

Гендер тафовутлари узоқ вақтдан бери турли фан соҳалари олимлари учун қизиқиш майдони бўлиб келган ва уларнинг тадқиқот натижалари оммавий ахборот воситаларида ва кенг жамоатчиликда катта қизиқиш уйғотмоқда. Ушбу соҳадаги илмий мунозараларнинг асосий саволи — мавжуд гендер ролларини асослаши мумкин бўлган ўзига хос гендер тафовутлар мавжудлиги ва хусусан, ўғил болалар ва қизлар учун алоҳида таълим каби чораларнинг мақсадга мувофиқлигидир[5]. Умуман олганда, бугунги кунга қадар тўпланган илмий билимлар шуни кўрсатадики, турли жинс вакиллари деярли ҳамма нарсада бир-бирига ўхшашдир, гарчи жуда кам ва нисбатан кичик истиснолар мавжуд бўлса ҳам. Шунга қарамай, гендер фарқларига ҳам илмий ҳамжамиятда ҳам, ундан ташқарида ҳам катта аҳамият бериляпти.

Гендер фарқлари ҳақидаги илмий мунозара иштирокчилари иккита асосий лагерга бўлинади: биологик жинс ва жинснинг яқин муносабатига ишонадиган биологик детерминизм тарафдорлари ва гендер фарқлари жамият томонидан қурилган деб ҳисоблайдиган ижтимоий конструктивизм тарафдорлари. Турли лагерлар вакиллари гендер фарқлари масаласини тубдан бошқача тарзда кўтарадилар. Биологик йўналтирилган тадқиқотчилар кўпинча гендер фарқлари бор ёки йўқлигини сўрамайдилар, лекин сукут бўйича улар мавжуд деб тахмин қилишади ва улар учун тушунтиришларни излайдилар. Ижтимоий конструктивизм тарафдорлари, ўз навбатида, турли ижтимоий контекстларда гендерни қуриш жараёнларини ва ижтимоий иэрархияларни яратишда гендер фарқлари ҳақидаги ғоялардан қандай фойдаланилишини ўрганадилар[6].

Кўпгина тадқиқотчилар инсоннинг когнитив қобилиятлари каби хусусиятларига ҳам биологик, ҳам ижтимоий омиллар таъсир қилишига қўшиладилар. Шу билан бирга, улар таъкидлашларича, барча биологик омиллар туғма деб тушунилмаслиги керак, чунки, масалан, миянинг тузилиши ва фаолияти ҳаёт тажрибаси таъсирида ўзгаради[7].

Илмий маълумотларни тарқатишда тарафкашлик муаммоси

Илмий адабиётларда ўхшашликдан кўра кўпроқ гендер фарқлари ҳақида хабар бериш ва кўпайтириш тенденцияси мавжуд. Бу қисман кўплаб тадқиқотлар йўналиши билан боғлиқ: агар гендер фарқларини излаш тадқиқотнинг бевосита мақсади бўлмаса — масалан, умумий когнитив жараёнларни ўрганишда — олимлар кўпинча шунчаки фарқлаш имкониятини йўқ қилиш учун гендерни ўзгарувчи сифатида киритадилар ва якуний натижаларни нотўғри талқин қилишади. Агар натижалар ушбу ўзгарувчи учун фарқни кўрсатмаса, бу ҳақдаги маълумотлар тадқиқотнинг асосий натижалари учун аҳамияциз ҳисобланади ва якуний нашрларга киритилмайди. Агар гендер фарқлари аниқланса, олимлар уларни ҳисобот беришга мажбур бўлган тўсиқ сифатида қабул қилишади[8].

Бошқа томондан, гендер фарқлари тўғрисидаги илмий маълумотларни етказиш ва тарқатиш илмий жамоатчилик ичидаги мафкуравий муносабатларга таъсир қилади. Баъзи тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, илмий ҳамжамиятда нашриёт тарафдори бор: агар тадқиқотда ҳатто кичик гендер фарқлари аниқланса, бундай фарқларни топмаган ўнлаб тадқиқотларга қараганда у нашр этилиши эҳтимоли кўпроқ. Нашрларга нисбатан нохолислик, битта тадқиқот ва унинг натижалари, бир нечта иқтибослар туфайли, „ҳақиқат“ мақомини олишига олиб келади, бу ўз-ўзини амалга оширадиган башоратнинг таъсирини келтириб чиқариши мумкин, кейинги тадқиқотлар йўналишига таъсир қилади[6].

Оммавий ахборот воситалари ҳам кўпинча гендер фарқлари мавзусидаги илмий маълумотларнинг бузилишига ҳисса қўшади. Кўпгина тадқиқотчилар таъкидлаганидек, оммавий ахборот воситалари, қоида тариқасида, олимлар томонидан кашф этилган кичик фарқларни сенсация сифатида тақдим этадилар ва уларнинг аҳамиятини ошириб юборадилар, топилган ўхшашликлар ҳақида сукут сақлайдилар[9][10].

Гендер фарқлари бўйича илмий далиллар

Гендер фарқлари бўйича тадқиқотлар натижаларини жамлаган биринчи жиддий ва нисбатан ишончли иш 1974-йилда нашр этилган Элеанор Маккоби ва Керол Жеклиннинг "Жинсий фарқлар психологияси" китобидир[8]. Маккоби ва Жеклин китоб ёзилгунга қадар нашр этилган 2000 дан ортиқ илмий мақолаларни тўплашди. Улар таҳлил қилган кўпгина параметрларда, жумладан, ҳиссий идрок этиш, ўрганиш ва хотира жараёнлари, ҳиссий жавоблар, таклиф қилиш қобилияти, ўзини ўзи қадрлаш ва бошқаларда гендер фарқларини топмадилар. Шундай қилиб, уларнинг умумий тадқиқотининг асосий натижаси шундаки, гендер ўхшашликлари гендер фарқларига қараганда анча муҳимроқдир. Аммо Маккоби ва Жеклиннинг китоби классик ва кенг иқтибос келтириладиган китоб ҳисобланса-да, бу уларнинг асосий топилмаси эмас, балки улар топган истиснолар — бу бир нечта гендер фарқлари: нутқ ва математика қобилиятлари, фазони идрок этиш қобилияти, тажовузкорлик[8] устида кўп баҳс юритилади.

Китоб пайдо бўлганидан кўп ўтмай, Маккоби ва Жеклин бир хил мавзудаги йирик тадқиқотлар натижаларини синчковлик билан ва ишончли умумлаштириш учун мўлжалланган мета-таҳлилнинг статистик усулини ишлаб чиқдилар. Ушбу усул гендер фарқлари бўйича тадқиқотларни тизимлаштириш учун идеал деб ҳисобланади, чунки бу соҳада индивидуал масалалар бўйича ўнлаб ва ҳатто юзлаб тадқиқотлар олиб борилмоқда. Мета-таҳлил натижалари Маккоби ва Жеклиннинг хулосаларини аниқлаб берди. Хусусан, аниқроқ статистик таҳлил ҳамда кенгроқ ва янгиланган тадқиқот мажмуасидан фойдаланиш орқали улар тил қобилиятида гендер фарқларини кўрсатмади.

Нутқ қобилиятлари

Эркаклар ва аёлларнинг нутқ қобилиятларидаги фарқларнинг мавжудлиги узоқ вақтдан бери психологик адабиётларда энг шубҳасиз психологик фактлардан бири сифатида тақдим этилган[6]. Умуман олганда, аёллар нутқ қобилияти бўйича эркакларникидан устунроқ деб тахмин қилинади. Бироқ, ушбу соҳадаги эмпирик тадқиқотларнинг энг катта шарҳлари шуни кўрсатадики, бу тахмин ишончли далилларни топа олмайди. Маккоби ва Жеклин таъкидлаганидек, ҳаётнинг биринчи йилларида ўғил болалар ва қизларнинг тил кўникмаларини ривожлантиришдаги фарқларни аниқлаган энг кўп келтирилган тадқиқотлар жуда кичик намуналарга асосланган эди, шунинг учун улар статистик аҳамиятга эга каттароқ мисоллар билан топилган фарқларга эриша олмади. Ўша вақтга қадар нашр этилган болаларнинг нутқ қобилиятларини ўрганиш натижаларини умумлаштириб, улар мактабгача, бошланғич мактаб, ўсмирлик ёшида нутқ қобилиятларида доимий сезиларли гендер фарқлари йўқ деган хулосага келишди, аммо қизлар фойдасига устунлик билан кичик фарқлар мавжудлиги аниқланди[8].

1988-йилда Жанет Хайд ва Марсия Лин тил қобилиятидаги гендер фарқлари бўйича тадқиқотларнинг мета-таҳлилини ўтказдилар, улар Маккоби ва Жеклин таҳлил қилган тадқиқотлар тўпламини ўз ичига олди ва уни болалар ва катталар устида олиб борилган янги тадқиқотларнинг катта намунаси билан тўлдирди. Амалдаги тилни текшириш усули бўйича тадқиқотларни алоҳида таҳлил қилиб, улар саккизта тест усулидан бештаси учун фарқнинг катталиги нолга тенг ёки яқин эканлигини аниқладилар. Умуман олганда, турли хил синов усуллари билан ўтказилган тадқиқотлар натижаларини умумлаштириб, улар эркаклар ва аёллар ўртасидаги нутқ қобилиятларида ҳатто кичик фарқлар йўқ деган хулосага келишди.

Математик қобилият

Умумий гендер стереотипига кўра, ўғил болалар ва эркаклар математикада қизлар ва аёлларга қараганда қобилиятлироқдир деган фаразлар жуда кўп. Илмий тадқиқотлар бу фикрни рад этади. Шундай қилиб, 1990-йилда уч миллиондан ортиқ иштирокчиларни қамраб олган тадқиқотларни умумлаштирган мета-таҳлил шуни кўрсатдики, умуман олганда, ўғил болалар ва қизлар ўртасида математик топшириқларнинг муваффақиятида сезиларли фарқлар йўқ. Қизлар фойдасига кичик фарқлар кичик ва ўрта мактабда ҳисоблаш кўникмаларида, ўрта мактабда муаммоларни ҳал қилишда ўғил болалар фойдасига аниқланди, лекин шу билан бирга, кичик гендер фарқлари ёшга қараб камайиши аниқланди, ўғил болалар ва қизлар математик тушунчаларни тенг даражада яхши ўзлаштирадилар. 2005-йилда ўтказилган янги мета-таҳлил тадқиқоти шуни кўрсатдики, олти ойлик чақалоқ қизлар ва ўғил болалар математик қобилиятнинг ривожланишига асос бўлган вазифаларни тенг даражада яхши бажарадилар.

Яна бир машҳур стереотип шундан иборатки, ўғил болалар кўпроқ математик қобилиятларни намоён қилади, қизлар эса ўртача бўлади. Ушбу стереотип 1980-йилларнинг бошларида Қўшма Штатларда ўтказилган математик иқтидорли болаларнинг узоқ вақт бир гуруҳни назорат қилиш тадқиқоти муаллифлари томонидан қўллаб-қувватланди[11]. Ушбу тадқиқотда ўғил болалар ва қизларнинг математик қобилияти стандартлаштирилган САТ-М тести натижалари бўйича баҳоланди. Бироқ, тадқиқот давомида тўпланган бошқа маълумотлар ўғил болаларнинг қизларга нисбатан ажойиб қобилиятлари борлиги ҳақидаги хулосани рад этади. Тадқиқотдаги қизлар мактабда математика топшириқларини ўғил болаларга қараганда яхшироқ бажардилар. Ўғил болалар ва қизлар ўртасидаги фарқлар кейинги ҳаётда аниқланмади: университетларда улар бир хил мураккабликдаги математик курсларни танладилар ва улар бўйича бир хил баҳолар олдилар, олий таълим охирида эса дастурда бир хил миқдордаги иштирокчилар илмий даражага эга бўлишди. Ушбу натижалар шуни кўрсатадики, САТ-М тестидаги фарқларга қарамай, тадқиқотда иштирок этган қизлар ва ўғил болалар тенг миқдорда ва бир хил муваффақият билан олий математикани ўзлаштирганлар[12].

Турли мамлакатлардаги математик тестлар натижаларини таққослаш шуни кўрсатадики, дунёнинг аксарият мамлакатларида қизлар ва ўғил болалар математик вазифаларни бир хил даражада яхши бажарадилар. ОЭCД давлатларининг атиги ярмида ўғил болалар, Исландияда эса қизлар ўғил болалардан анча устундир[13].

Баъзи муаллифлар бундай маълумотларни гендер стереотипларининг тарқалиши ва гендер тенгсизлик даражаси билан боғлашади. Хусусан, тадқиқотчилар гендер тенглиги юқори бўлган мамлакатларда ўғил болалар ва қизлар ўртасидаги математик кўрсаткичлардаги гендер фарқлари йўқолишини аниқладилар. Кўпгина тадқиқотлар шуни кўрсатадики, аёлларнинг математикадаги муваффақияти ва математика билан боғлиқ касбларни танлаш ота-оналар ва ўқитувчиларнинг таъсири ва қизларнинг математикага қизиқишини қанчалик рағбатлантириши билан белгиланади; кўп аёллар математика дарсларини ўзларининг гендер ролига мос келмайдиган деб билишади ва ҳатто бу соҳада мукаммал қобилиятларини намоён қилишса ҳам, ундан воз кечишади.

Фазовий идрок этиш қобилиятлари

Фазовий идрок қобилиятларини ўрганишда турли хил синов усуллари қўлланади. Уларнинг кўпчилиги, масалан, икки ёки уч ўлчовли об’эктларнинг ақлий айланиши билан боғлиқ вазифалардир. Ушбу соҳадаги тадқиқотларнинг мета-таҳлиллари эркаклар фойдасига устунлик билан гендер фарқлари мавжудлигини кўрсатади, улар жуда аҳамияциздан ўрта даражада аниқгача мавжуд. Шу билан бирга, саккиз ойликдан бир ярим ёшгача бўлган болаларда фазовий идрок этиш бўйича тадқиқотларнинг мета-таҳлили шуни кўрсатадики, бу ёшда фазони идрок этиш қобилиятида гендер фарқлари йўқ[12].

Баъзи тадқиқотчилар, фазовий идрок этиш қобилиятидаги гендер фарқлари мавжуд бўлган ҳолларда, улар маданий контекст ва гендер ролларидаги фарқлар билан изоҳланади, деб ҳисоблашади. Ушбу тушунтириш фойдасига, хусусан, Ҳиндистон шимоли-шарқидаги умумий генетик келиб чиқиши ва бошқа ижтимоий ташкилотга эга бўлган икки халқнинг 1300 вакили билан ўтказилган қиёсий тадқиқот мисол бўла олади. Аёллар бўйсунувчи мавқега эга бўлган халқ вакиллари орасида фазовий идрокдаги гендер фарқлари аёллар кўпроқ мустақил бўлган одамлар вакилларига қараганда сезиларли даражада кўп эди[14]. Ушбу тадқиқот муаллифларининг таъкидлашича, аёлларнинг паст фазовий қобилиятларига таъсир қилувчи омиллардан бири стереотип таҳдидининг таъсири бўлиши мумкин (стереотип таҳдиди): агар жамиятда аёллар муайян турдаги вазифани бажара олмайди деган стереотип мавжуд бўлса-ю, аёлга бундай турдаги вазифа таклиф қилинса, стресс натижасида у ҳақиқатан ҳам буни ёмон натижа билан бажатади[15]. Турли хил қобилиятларни синаб кўришда стереотип таҳдидининг турли хил стигматланган гуруҳларга таъсири бошқа турли тадқиқотлар томонидан ҳам қўллаб-қувватланади[16].

Агрессия

Агрессив хулқ-атвордаги фарқлар илмий далиллар билан тасдиқланган кам сонли гендер фарқлари қаторига киради, аммо бошқа гендер тафовутлар каби, улар гендер стереотиплари таклиф қиладиган даражада катта эмас. Ҳисоблашдаги гендер фарқлари каби, мета-аналитик шарҳлар шуни кўрсатадики, тажовузкор хатти-ҳаракатлардаги фарқлар енгилдан ўртачагача, эркаклар фойдасига устунлик қилади. Хусусан, 1984-йилда Жанет Хайд томонидан ўтказилган мета-таҳлил шуни кўрсатдики, тажовузкор хатти-ҳаракатлардаги ўзгаришларнинг атиги 5 % гендер фарқлари билан боғлиқ ва бу фарқлар ёш билан камаяди.

Оммабоп эътиқоддан фарқли ўлароқ, илмий далиллар тажовузкор хатти-ҳаракатлар ва қон тестостерон даражаси ўртасидаги боғлиқликни қўллаб-қувватламайди. Шунингдек, стереотиплар аёлларнинг тажовузкорликни билдиришнинг билвосита усулларидан кўпроқ фойдаланишини кўрсаца-да, аслида эркаклар ҳам улардан аёллар каби фойдаланишини тадқиқотлар исботлади.

Гендер роллари ва ижтимоий контекстнинг тажовузни ифодалашдаги фарқларга таъсирини кўрсатадиган тадқиқотлар мавжуд. Мисол учун, 1994-йилда тажриба ўтказилди, унда иштирокчиларнинг анонимлигини сақлаб қолиш орқали улар ўзларини гендер меъёрларига мувофиқ тутиш мажбуриятини ҳис қилмасликлари учун шароитлар яратилди. Иштирокчилар икки гуруҳга бўлинган: улардан бирида тайёргарлик босқичи иштирокчилари экспериментаторга яқин ўтириб, ўз исмини айтишлари керак эди, экспериментатор уларга шахсий саволларни берди; иккинчи гуруҳда иштирокчилар анонимлигича қолдилар, экспериментатордан узоқда эдилар ва у билан гаплашмадилар, бундан ташқари, уларга назорат гуруҳи эканликлари ва эксперимент давомида уларнинг хатти-ҳаракатлари баҳоланмаслиги айтилди. Ушбу тажрибада тажовуз даражаси интерактив видеоўйин ёрдамида ўлчанди, унда суб’эктлар аввал ўзларини ҳимоя қилишди, кейин эса бомба ташлаш орқали ҳужум қилишди. Биринчи гуруҳ иштирокчилари тажовузкорликда (ҳужум пайтида ташланган бомбалар сони) бошқа тадқиқотларда ҳам худди шундай гендер фарқларини кўрсатдилар. Иккинчи гуруҳда тажовузкор хатти-ҳаракатларда сезиларли гендер фарқлари топилмади.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Бёрн Шон. Гендерная психология. СПб: Прайм-Еврознак, 2002. 
  2. ↑ Нанда, Серена. Гендер Диверситй: Cроссcултурал Вариатионс. Wавеланд Пр Инc, 1999. ИСБН 978-1577660743. 
  3. ↑ Росcоэ, Wилл. Чангинг Онес: Тҳирд анд Фоуртҳ Гендерс ин Нативе Нортҳ Америcа. Палграве Маcмиллан, 2000. ИСБН 978-0312224790. 
  4. ↑ Оеwуми, Оеронке. Cонcептуализинг гендер: тҳе эуроcентриc фоундатионс оф феминист cонcепц анд тҳе чалленге оф Африcан эпистемологиэс. — 2002. Архивировано 23 сентябр 2015 года.
  5. ↑ Ҳалперн, Д. „Префаcе то тҳе фоуртҳ эдитион“, . Сех Дифференcес ин Cогнитиве Абилитиэс: 4тҳ Эдитион. Тайлор & Франcис, 2011. ИСБН 978-1848729414.  „Архивированная копия“. 2016-йил 9-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-август.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Wеатҳералл, А.. Гендер, Лангуаге анд Дисcоурсе. Роутледге, 2005. ИСБН 9781134701926. 
  7. ↑ {{{заглавие}}}.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Маccобй, Э., анд Жаcклин, C.. Тҳе Псйчологй оф Сех Дифференcес. Станфорд Университй Пресс, 1974. ИСБН 9780804708593. 
  9. ↑ Таврис, C.. Тҳе Мисмеасуре оф Wоман. Тоучстоне, 1993. ИСБН 978-0671797492. 
  10. ↑ Унгер, Р. К., Cраwфорд, М. Э.. Wомен анд гендер: А феминист псйчологй. Темпле Университй Пресс, 1992. ИСБН 9780070659254. 
  11. ↑ Бенбоw, C.П., & Станлей, Ж.C. Сех дифференcес ин матҳематиcал реасонинг абилитй: Море фаcц. — 1983. — С. 1029—1030. Архивировано 29 октябр 2020 года.
  12. ↑ 12,0 12,1 Спелке, Э. С. Сех дифференcес ин интринсиc аптитуде фор матҳематиcс анд сcиэнcе? а cритиcал ревиэw. — 2005. — С. 950—958. Архивировано 6 март 2016 года.
  13. ↑ Wаде, Лиса. „Тҳе Трутҳ Абоут Гендер анд Матҳ“ (эн). Соcиологиcал Имагес (2013-йил 7-март). 2015-йил 21-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-август.
  14. ↑ Ҳоффман, М., Гнеэзя, У., анд Лист, Ж. „Нуртуре аффеcц гендер дифференcес ин спатиал абилитиэс“ (эн). Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа (2011-йил 6-сентябр). 2015-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-август.
  15. ↑ Паппас, С. „Cултуре Дривес Гендер Гап ин Спатиал Абилитиэс, Студй Финдс“ (эн). Ливе Сcиэнcе (2011-йил 29-август). 2015-йил 30-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-август.
  16. ↑ Ҳилл, C., Cорбетт, C., Ст. Росе, А. „Стереотйпес“, . Wҳй Со Феw? Wомен ин Сcиэнcе, Течнологй, Энгинеэринг, анд Матҳематиcс. Америcан Ассоcиатион оф Университй Wомен, 2010 — 37—42-бет. ИСБН 978-1-879922-40-2.  (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-10-31 санасида архивланган) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi