Geologiya

Геология (гео… ва…логия) — Ер пўсти ва Ернинг тузилиши, таркиби, ҳаракатлари ва ривожланиш тарихи ҳақидаги фанлар мажмуи. Г.нинг дастлабки даври узоқ ўтмишдан бошланиб тоғ жинслари, минераллар, рудалар ҳақидаги маълумотлар билан боғлиқ. Геология терминини биринчи марта норвегиялик олим М. П. Эшолт (1657) ишлатган. Геологиянинг умумий методи қиёсий-тарихий метод бўлиб, ўтмишни билиш, замонавий тараққиётни ўрганиш орқали бўлади (к,.Актуализм). ХВИИИ аср ва ХИХ аср бошларида Геология табиацҳуносликнинг мустақил тармоғига айланди (хорижда У. Смит, А. Г. Вернер, Ж. Геттон, Ч. Лаел, М. В. Ломоносов, В. М. Севергин). Ҳозирги Геология бир неча тармоқлардан иборат: стратиграфия, тектоника, динамик, денгиз геологияси, минералогия, петрография, литология ва геокимё, фойдали қазилмалар Геологиясидан иборат. Геология табиий география, геофизика („қаттиқ“ Ер физикаси), кристаллография, палеонтология ва бошқа фанлар билан яқиндан боғлиқ. Амалий аҳамиятга эга бўлганлари: гидрогеология, муҳандислик геологияси, геокриология ва бошқа Шунингдек, бошқа табиий фанлар билан туташган жойида таркиб топган янги йўналишлар — петрокимё, петрофизика, тектонофизика ва бошқа геологиянинг алоҳида тармоқларини ташкил этади. Геологияда 3 асосий йўналиш мавжуд: тавсифий Геология — минераллар, тоғ жинслари, уларнинг таркиби ва ётиш шаклини ўрганади; Динамик Геология— геологик жараёнлар ва улар эволкшиясини тадқиқ қилади; тарихий Геология ва геохронология — Ер пўсти ривожланишининг изчиллигини ўрганади.

Геология Ер юзасида (ёки оз чуқурликда) бўладиган жараёнларни ўрганишда табиий география фанлари (геоморфология, гляциология, иқлимшунослик, гидрология, океаншунослик ва бошқалар) ютуқларидан фойдаланади; чуқурликдаги жараёнлар, радиологик ёшни аниқлашда, геологик қидирув ва разведкада геокимё ва геофизика методлари қўлланади („қаттиқ“ Ер физикаси, сейсмология билан бирга).

Геология фан сифатида одамларнинг амалий фаолияти негизида таркиб топди ва ривожланди. Узоқ ўтмишда одамлар темир, мис, олтин каби соф металлар қатори қалай, мис бирикмаларига бой рудаларни ҳам топа билганлар. Шунингдек, улар Ернинг, тоғ жинсларининг ҳосил бўлиши, қуруқлик ва денгизларнинг тарқалиш масалаларини ҳал этишга ҳам уринганлар. Юнон файласуфи Фалес атрофдаги ҳамма нарсалар сувдан ҳосил бўлган ва сўнгра қайтадан сувга айланган деб ҳисоблаган. Милоддан аввалги ВИ—В асрларда тоғ тепаларида денгиз моллюскаларининг тошқотган чиғаноқлари топилганда. Страбон (милоддан аввалги 63 йил — милодий И асрнинг 20-йиллари) Ер доимий ўзгаришда, ҳаракатда бўлиб гоҳо кўтарилган, натижада орол ва қитъалар ҳосил бўлган, гоҳ қайтадан чўккан, деган фикр юритган. ХВИИИ асрнинг 2-ярмида геология фан бўлиб шаклланди. Рус олими М. В. Ломоносов „Ер қатламлари ҳақида“ (1763) асарида табиатиинг қонуний эволюцияси ғоясини олға сурди. Шотланд геологи Ж. Геттон „Ер назарияси“ (1788) китобида Ер тарихини даврий равишда бир континентнинг йўқ бўлиши ва янги континентнинг вужудга келишининг тўхтовсиз такрорланувчи сиклларидан иборат деб тасвирлаган. ХВИИИ асрнинг охири — ХИХ асрнинг бошида У. Смит, Ж. Кюве, П. С. Паллас, Д. И. Соколовлар стратиграфия ва геологик йилномага асос солдилар. М. В. Ломоносов ва К. Гофф (ХИХ асрнинг 1-ярми) актуализм принсипини ишлаб чиқдилар. Геология назарий асосларининг кейинчалик ривожланиши 1829-йилда Эли де Бомон яратган контраксия назарияси (бу назарияга кўра тектоник ҳаракатларнинг сабабчиси Ер ядросининг қисқариши бўлган) ва америка олими Ж. Холл (1811—1898) томонидан ишлаб чиқилган геосинклиналляр тўғрисидаги таълимот асосида бўлди. 1930-йилларда Геологиядан нефт ва газ геологияси мустақил соҳа бўлиб ажралиб чиқди. Бу соҳанинг асосчиси И. М. Губкин нефт ва газ конларининг органик йўл билан пайдо бўлиши тўғрисида янги гипотеза яратди ва натижада Волга-Урал оралиғида „Иккинчи Боку“ нефт кони топидди.

Ўзбекистон ҳудудида фойдали қазилмаларни излаб топиш ва ўрганиш жуда қадим вақтлардан бошланган. Геологик изланишлар ўрта осиёлик олимлар — Хоразмий, Фарғоний, Форобий, Ибн Сино, Абу Райҳон Берунийларнинг асарларида ўз аксини топган. Минераллар ва уларнинг таснифига Абу Али ибн Сино ҳам кўп аҳамият берган. Унинг „Шифо китоби“ асарида тошлар, аввало, майда гил чўкиндиларининг бир-бирига ёпишуви, сўнгра қотиши туфайли пайдо бўлганлиги таъкидланади. У осмондан тушган тош (метеорит)лар ҳақида ҳам ўз фикрини айтган. Ибн Сино тоғ ҳосил бўлиш ва зилзилалар сабабини тушунтириб, қуруқликлар бир неча бор денгиз билан алмашиниб турганлигини таъкидлайди. Берунийнинг минераллар ҳақидаги асарлари айниқса катта илмий ва амалий аҳамиятга эга. У „Минералогия“, „Кимматбаҳо тошларни ўрганиш учун маълумотлар тўплами“ каби асарларида 50 дан ортиқ минерал ва маъдан: олтин, кумуш, мис, темир, қалай, маргимуш ва айрим мис қотишмалари ва бошқа тўғрисида маълумот бериб, Мовароуннаҳрда қандай конлар борлигини айтган. Минералларни қаттиқлиги, соф. каби физик хоссаларини ўрганган. Ернинг ёшини аниқлашда ҳам олимнинг ҳиссаси бор. Ўрта Осиё ҳудудини режали равишда ўрганиш И. В. Мушкетов фаолияти билан боғлиқ (ХИХ аср). У Ўрта Осиёнинг тўлиқ, ҳақиқий илмий геологик ва тектоник схемасини тузди. ХХ аср бошларида К. И. Богданович, В. Н. Вебер, Д. В. Наливкин, В. А. Обручев ва бошқа тадқиқот ишлари олиб боришган. Ўзбекистонда геологик тадқиқотлар олиб бориш 1920-йиллардан кейин жадаллашди. Ўрта Осиё давлат университети (Тошкент)нинг физика-математика факултетида геолог олимлар О. К. Ланге, М. М. Протодяконов, А. С. Уклонский, В. Г. Мухин, Н. Ф. Безобразовалар раҳбарлигида геолог мутахассислар бўлими ташкил этилди.

1920-йиллар ўрталаридан геологик тадқиқот ишлари марказий геология ташкилотларидан ташқари жойлардаги муассасаларда ҳам олиб борилди. Ўзбекистонда геология хизмати ташкил этилди.

1928-йилда Тошкентда геологларнинг съезди чақирилди. Съезд Ўрта Осиёда олиб борилган геологик тадқиқотларга якун ясади. Съездда Ўрта Осиёнинг кўмир, нефт, олтингугурт, рангли металлар, нодир металларга бой эканлиги эътироф этилди. 1930—1940-йилларда регионал Геологияга оид ишлар қилинди ва айрим кон ва раёнлар мукаммал текширилди. 1931-йилда Ўрта Осиё давлат университети ҳузурида Ўрта Осиё геология ва қидирув бошқармаси ташкил килиниб, 1933-йилда Ўрта Осиё индустрия институтининг кон факултетига айлантирилди. 1932-йилда Фанлар қўмитаси тузилди. Унинг қошида гидрогеология ва муҳандислик геология яси, геология ва минералогия секторлари ишлай бошлади. 1937-йилда Ўзбекистонда геология илмий тадқиқот институти ташкил этилди, натижада геологиянинг деярли ҳамма соҳалари бўйича юқори малакали олимлар етиштириш имконияти яратилди ва илмий тадқиқот ишлари авж олди. Ўша йили Ўзбекистоннинг майда масштабли геологик ҳаритаси ва унга оид уч жилдли „Ўзбекистон геологияси“ асари (1937—1939), шунингдек Ўзбекистоннинг минерал хом ашё бойликларини тадқиқ қилинишига бағишланган йирик илмий асарлар нашр этилди. А. В. Королевнинг „Олмалиқнинг структураси ва металлогенияси“, В. Н. Наследовнинг „Ғарбий Тяншан ва Ўзбекистон металлогениясининг асосий белгилари“ ва бошқа илмий асарларида Ўрта Осиё рудали раёнларининг геологик тузилиши ва руда конлари тасвирлаб берилди.

Ҳ. М. Абдумасв „Ўрта Осиёнинг шеэлитли скарн конлари“ (1947) илмий асарида шеэлитли скарнлар, уларнинг истиқболлари ҳақида янги назарияни олға сурди. Унинг раҳбарлигида отқинди жинслар билан рудали конларнинг генетик боғлиқлиги ҳақидаги муаммо устида иш олиб борилди. Бу тадқиқотларга Ҳ. М. Абдуллаев „Рудаланишнинг гранитоид интрузивлар билан генетик боғлиқлиги“ асарида якун ясади. Бу асар Ўзбекистонда биринчи бўлиб Давлат мукофотига сазовор бўлди (1959). Олимнинг илмий фикрларини Ўзбекистон Фанлар академиясининг акад.лари Ҳ. Н. Боймуҳамедов, И. Ҳ. Ҳамробоев, Ҳ. А. Акбаров, мухбир аъзолари Э. М. Исамуҳамедов ва профессорлар Қ. Л. Бобоев, И. М. Мирхўжаев, Р. А. Мусин ва бошқа янада ривожлантирдилар. Улар Ернинг чуқур қатламларида содир бўладиган жараёнлар билан генетик богълиқ бўлган эндоген конларни вертикал зоналар бўйлаб жойлашиши ҳақидаги назарияни ишлаб чиқдилар. Бу назария асосида Ўзбекистоннинг металлогеник харитаси тузилди.

1960-йиллардан Ўзбекистонда геологик тадқиқотлар атрофлича олиб борилди. Петрометаллогеник тадқиқотлар (Ҳ. М. Абдуллаев, И. Ҳ. Ҳамробоев, Э. М. Исамуҳамедов, Ҳ. Н. Боймуҳамедов, Қ. Л. Бобоев, Т. Ш. Шоёқубов, Т. Н. Долимов), минерал геокимёвий тадқиқотлар (А. С. Уклонский, 3. М. Протодяконов, С. Т. Бадалов), литологик, гидрогеологик (В. И. Попов, Н. П. Петров, О. М. Акрамхўжаев, А. Г. Бобоев, В. И. Троицкий), гидрогеологик (Х. Т. Тўлаганов, М. М. Крилов, Н. А. Кенесарин, Н. Н. Тожибоев, С. Ш. Мирзаев), муҳандислик геологияси (Ф. О. Мавлонов), геофизика (Е. М. Бутовская, В. И. Уломов, Ф. Зуннунов ва бошқалар), геотектоника ва регионал геология ва бошқа тадқиқотлар (М. А. Аҳмаджонов, О. М. Борисов), сейсмология тадқиқотлари, метаморфизм тадқиқотлари (И. М. Мирхўжаев) кенг кўламда олиб борилди, республикада кўп олтин, газ ва нефт конлари топилди.

Кейинги пайтларда Ўзбекистон геолог олимлари томонидан Тяншан тоғларининг Урал тогълари билан генетик боғлиқлиги тўғрисидаги фикр олға сурилди. Бу муаммонинг ижобий ҳал қилиниши билан Тяншан тоғларида Уралга хос металл конларини қидириш мақсадга мувофиқ бўлади, тоғ тизмалари орасида жойлашган чўлларнинг бағрида турли металл конларини қидириб топиш истиқболларини кенгайтиради. Қизилқумда ва Султон Увайс тоғларида Урал тоғларига хос олтин, темир, никел каби конларнинг очилиши юқоридаги муаммони ижобий ҳал қилишга олиб келмоқда.

Ўзбекистон геологиясини ўрганиш, турли масштабдаги махсус геологик ҳариталар тузилганлига, минерал хом ашё конларининг очилиши, уларни разведка қилиб ва ишлаб чиқаришга топширилганлиги Ўзбекистон Геология ва минерал ресурслари давлат қўмитаси геолог мутахассислари олиб борган ишларининг маҳсулидир.

Кейинги йилларда геолог олимлар океанлар тубининг тузилиши, таркибини ўрганишга киришдилар. Океан тубидаги чўкинди жинслар ичида темир, марганес, полиметаллар борлиги, шунингдек океан қирғоқларида туз чўкиндилари ва улар билан нефт ва газ қатламлари боғлиқ эканлиги маълум бўлди. Океан тубида тарқалган жинсларнинг таркибий тузилиши ва уларнинг ҳосил бўлиш пайти ва шароитлари мукаммал ўрганилди. Олинган маълумотлар асосида океан тубининг тобора кенгайиб бораётганлиги ҳақида янги гипотеза ишлаб чиқилди.

Ўзбек геология мактаби республикада ҳам, ундан ташқарида ҳам геологияга оид илмий ишлаб чиқариш вазифаларини муваффақиятли ҳал қилган кўплаб машҳур геолог олимларни етиштирди (Ҳ. М. Абдуллаев, О. М. Акрамхўжаев, Ҳ. Н. Боймуҳамедов, Н. П. Василковский, В. Г. Гарковес, Э. М. Исамуҳамедов, Н. А. Кенесарин, А. В. Королев, Ғ. О. Мавлонов ва бошқалар).

Ҳозирги пайтда геологиянинг палеонтология ва стратиграфия, динамик геология, петрология, палеогеография, тектоника, геофизика, минералогия ва бошқа соҳалари бўйича илмий тадқиқот ишлари УзР Давлат Геология ва минерал ресурслар қўмитаси тасарруфидаги илмий тадқиқот институтларида, Ўзбекистон Фанлар академияси Геология ва геофизика институтида ҳамда УзМУ ва ТошДУда бажарилмоқда.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
• Абдуллаев Х. М., Собр. соч., т. 1—7, Т., 1964-69;
• Акрамходжаев А. М., Литология нефтегазоносних мелових отложений Ферганской депрессии, Т., 1960;
• Обручев В. А., Геология асарлари, Т., 1955;
• Эндогенниэ рудниэ формации Ўзбекистана, Т., 1968;
• Геология газових месторождений Ўзбекистана, Т., 1971.